[eMagazine] Arabica Sơn La: Từ đồi nương vùng Tây Bắc chinh phục thị trường quốc tế

Hơn bốn mươi năm trước, cây cà phê được đưa lên vùng đất Sơn La với mục tiêu phủ xanh đất trống, tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số. Ít ai nghĩ rằng, từ diện tích chỉ 278 ha vào năm 1980, đến nay Sơn La đã trở thành vùng sản xuất Arabica lớn nhất Việt Nam với 33.628 ha, phân bố tại 48 xã vùng cao. Toàn tỉnh đã hình thành 1.120 ha cà phê đặc sản, sản lượng đạt 39.800 tấn cà phê nhân; diện tích được cấp các chứng nhận bền vững và tương đương đạt 40.629 lượt ha.

Từ một loại cây được đưa lên vùng cao Tây bắc nhằm phủ xanh đất dốc, tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc miền núi, Arabica Sơn La hôm nay đã trở thành ngành hàng nông nghiệp chủ lực, chiếm gần một nửa diện tích Arabica của cả nước.

Từ một loại cây được trồng để xóa đói giảm nghèo, Arabica Sơn La hôm nay đã trở thành sản phẩm mang Chỉ dẫn địa lý "Cà phê Sơn La", có mặt tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ, góp phần đưa Sơn La trở thành địa phương có vùng nguyên liệu Arabica lớn nhất cả nước. Điều quan trọng hơn, cây cà phê đã tạo sinh kế ổn định cho hàng chục nghìn hộ đồng bào dân tộc thiểu số miền núi, trở thành động lực phát triển kinh tế ở nhiều địa phương vùng cao.

Bước chuyển quan trọng của ngành cà phê Sơn La không nằm ở diện tích hay sản lượng, mà ở sự thay đổi trong tư duy phát triển. Kết luận số 607-KL/TU ngày 22/4/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Sơn La xác định phát triển cà phê theo chuỗi giá trị khép kín, gắn vùng nguyên liệu với chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ; lấy doanh nghiệp, hợp tác xã làm hạt nhân liên kết, người nông dân là chủ thể sản xuất và thị trường là "đầu kéo" của toàn bộ chuỗi giá trị. Đây là bước chuyển từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", phù hợp với yêu cầu hội nhập và xu hướng tiêu dùng toàn cầu.

Từ định hướng đó, Sơn La tập trung phát triển vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, mở rộng các chuỗi liên kết và thúc đẩy chế biến sâu. Đến nay, toàn tỉnh đã hình thành 5 chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ cà phê, sản lượng hơn 4.500 tấn/năm; xây dựng 2 vùng sản xuất ứng dụng công nghệ cao với quy mô trên 1.000 ha, thu hút khoảng 1.560 hộ dân tham gia. Đặc biệt, 35.465 lượt ha cà phê đã đạt các chứng nhận bền vững như Rainforest Alliance, 4C, VietGAP và sản xuất hữu cơ, tạo nền tảng để Arabica Sơn La đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Sự thay đổi ấy được thể hiện rõ trong hoạt động xúc tiến thương mại. Chương trình "Chạm vị Tây Bắc - Vươn tầm thế giới" tổ chức tại Hà Nội vào tháng 6/2026 không chỉ giới thiệu hương vị đặc trưng của Arabica Sơn La mà còn khẳng định định hướng xây dựng thương hiệu cà phê đặc sản của tỉnh, đồng thời chuẩn bị cho việc quảng bá tại World Brewers Cup 2026 ở Bỉ.

Mục tiêu đến năm 2030, Sơn La phấn đấu duy trì và phát triển diện tích cà phê khoảng 35.000 ha; sản lượng quả tươi đạt 420.000 tấn, tương đương 54.468 tấn cà phê nhân; đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu số hóa vùng trồng, quản lý chuỗi và truy xuất nguồn gốc, đưa Sơn La trở thành "thủ phủ Arabica" của Việt Nam đáp ứng yêu cầu xuất khẩu theo quy định quốc tế.

Những định hướng ấy đã nhanh chóng được cụ thể hóa bằng kết quả xuất khẩu của địa phương. Theo ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó Giám đốc Sở Công Thương Sơn La, năm 2025 tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu của tỉnh đạt 225,3 triệu USD, trong đó riêng xuất khẩu cà phê đạt 112,4 triệu USD, chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu của toàn tỉnh Sơn La. Sản phẩm  phê Arabica Sơn La hiện đã có mặt tại các thị trường lớn như EU, Bắc Mỹ, Hoa Kỳ, Trung Đông và ASEAN, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp miền núi.

Tính đến nay, tỉnh Sơn La đã cấp quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý "Cà phê Sơn La" cho 8 tổ chức, phát triển 5 sản phẩm cà phê OCOP, trong đó có 1 sản phẩm đạt OCOP 5 sao. Những kết quả này không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng mà còn là "tấm hộ chiếu" để sản phẩm bước vào các thị trường có yêu cầu cao về tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc.

Nếu chủ trương đúng tạo nên hướng đi thì doanh nghiệp và hợp tác xã (HTX) chính là lực lượng hiện thực hóa chiến lược ấy. Điều làm nên sự khác biệt của Arabica Sơn La hôm nay không chỉ là diện tích hay sản lượng, mà là sự hình thành ngày càng rõ nét của chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm.

Tiêu biểu cho mô hình liên kết này là Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La. Hiện doanh nghiệp đang liên kết với 1.600 hộ dân trên diện tích khoảng 2.000 ha cà phê đạt chứng nhận Rainforest Alliance. Không chỉ bao tiêu sản phẩm, doanh nghiệp còn đồng hành với người trồng từ khâu cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, sử dụng phân bón hữu cơ, tưới tiết kiệm đến thu hoạch đúng tiêu chuẩn. Theo ông Vũ Việt Thắng, Giám đốc Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, mục tiêu của doanh nghiệp không chỉ là tạo ra nguyên liệu chất lượng cao mà còn thay đổi tập quán canh tác, hướng người dân đến sản xuất bền vững và phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành cà phê.

Bên cạnh các doanh nghiệp, hệ thống hợp tác xã cũng đang trở thành hạt nhân liên kết ở nhiều vùng nguyên liệu. Trao đổi với phóng viên, bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX Ara-Tay Coffee (xã Mường Chanh) hồ hởi khoe: HTX có 14 thành viên đều là người dân tộc Thái, trực tiếp canh tác 70 - 100 ha Arabica và liên kết khoảng 300 hộ dân, đã xây dựng chuỗi sản xuất khép kín từ canh tác, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ được sản xuất theo hướng hữu cơ, đảm bảo sạch, an toàn. Từ cùng một vùng nguyên liệu. Việc sản xuất theo tiêu chuẩn cà phê đặc sản và được các cơ quan kết nối thị trường đã giúp HTX chế biến 100 đến 120 tấn quả tươi/năm.

HTX Ara-Tay Coffee phát triển bốn dòng sản phẩm gồm cà phê nhân xanh Natural, Honey, cà phê bột và trà Cascara, góp phần gia tăng giá trị hạt cà phê. Thu nhập bình quân của các thành viên đạt khoảng 50 triệu đồng/người/năm, cao hơn đáng kể so với trước đây khi chủ yếu bán quả tươi.

Trong khi đó, HTX Cà phê Bích Thao lại lựa chọn hướng đi lấy chất lượng và thương hiệu làm lợi thế cạnh tranh. HTX đầu tư nhà máy chế biến công suất 20 tấn cà phê nhân/ngày, áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, UTZ, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và phát triển vùng nguyên liệu theo hướng hữu cơ.

Ông Nguyễn Bích Thao, Giám đốc HTX phấn khởi trao đổi với phóng viên: HTX hiện có 22 thành viên, liên kết với khoảng 1.200 hộ sản xuất 500 ha cà phê giảm phát thải và 1.500 ha vùng nguyên liệu phục vụ chế biến, xuất khẩu. HTX chế biến khoảng 4.000 tấn/năm, cho khoảng 97% sản lượng cà phê đặc sản. Sản phẩm của HTX được cấp quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý "Cà phê Sơn La" và đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia, được xuất khẩu tới hơn 20 nước trên thế giới, trong đó có thị trường khó tính như Đức, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc...

Có thể thấy, bằng cách tiếp cận khác nhau, các doanh nghiệp và HTX đều gặp nhau ở một điểm chung: lấy chất lượng làm nền tảng, liên kết sản xuất theo chuỗi làm động lực và thị trường làm đích đến làm nên sức cạnh tranh cho Arabica Sơn La trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng coi trọng truy xuất nguồn gốc, phát triển xanh và trách nhiệm xã hội.

Cùng với sự chủ động của doanh nghiệp và hợp tác xã, các ban, ngành, trong đó ngành Công Thương Sơn La tiếp tục đóng vai trò cầu nối giữa vùng nguyên liệu với thị trường. Thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối với hệ thống phân phối hiện đại, hỗ trợ doanh nghiệp đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, Arabica Sơn La ngày càng mở rộng thị trường trong nước và chinh phục thị trường quốc tế.

Theo kế hoạch, Lễ hội Cà phê Sơn La lần thứ II năm 2026 sẽ được tổ chức vào tháng 10 năm nay tại Quảng trường Tây Bắc tỉnh Sơn La với chuỗi hoạt động quảng bá, kết nối giao thương và tôn vinh giá trị cà phê Arabica Sơn La. Đây là dịp để tỉnh Sơn La giới thiệu quảng bá thương hiệu, khẳng định chất lượng và nguồn gốc của cà phê Arabica, đồng thời gắn kết hoạt động xúc tiến thương mại với thu hút đầu tư để nâng cao vị thế cạnh tranh của Arabica Sơn La trên thị trường quốc tế.

Từ những triền đồi vùng Tây Bắc, Arabica Sơn La hôm nay đã đi một hành trình dài để chinh phục những thị trường khó tính quốc tế. Hành trình ấy không chỉ được tạo nên bởi điều kiện tự nhiên ưu đãi, mà còn từ tầm nhìn phát triển của chính quyền địa phương, sự đầu tư của cộng đồng doanh nghiệp và sự đổi mới trong tư duy sản xuất của hàng chục nghìn hộ nông dân.

Khi thị trường trở thành động lực, chất lượng trở thành thước đo và liên kết chuỗi trở thành nền tảng, Arabica Sơn La không chỉ xuất khẩu một sản phẩm nông nghiệp, mà còn mang theo câu chuyện về một vùng đất biết chuyển hóa lợi thế thành giá trị, đưa sản xuất nông nghiệp Tây Bắc hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu.