[Emagazine] Đưa cây lục bình trở thành sinh kế của phụ nữ Khmer Cờ Đỏ

Từ loài cây từng mọc ken dày trên sông rạch, lục bình qua bàn tay phụ nữ Khmer Cờ Đỏ đã trở thành những chiếc giỏ, sọt, thùng đựng đồ và nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Khởi đầu từ một lớp học nghề dành cho phụ nữ dân tộc thiểu số, nghề đan lục bình từng bước hình thành tổ sản xuất, hợp tác xã, tạo việc làm tại chỗ và đưa sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao. Từ nguồn nguyên liệu quen thuộc của miền sông nước, một sinh kế mới đã dần được tạo dựng.

Với người dân vùng sông nước Cần Thơ, lục bình vốn chẳng phải loài cây xa lạ. Loài cây này sinh sôi nhanh trên các tuyến kênh, rạch, có khi ken dày mặt nước và từng được xem là gây vướng víu cho việc đi lại, sản xuất. Thế nhưng, cũng chính những cọng lục bình ấy sau này lại mở ra một hướng sinh kế cho nhiều phụ nữ Khmer ở Cờ Đỏ, trong đó có chị Sơn Thị Lang, Giám đốc HTX Làng nghề Cờ Đỏ.

Sơn Thị Lang sinh năm 1977, là người Khmer, quê ở Sóc Trăng. Sau khi lập gia đình, chị theo chồng về sinh sống tại Cờ Đỏ, TP Cần Thơ. Trước khi bén duyên với nghề đan lục bình, cuộc sống gia đình còn nhiều khó khăn, chị không có việc làm ổn định.

Bước ngoặt đến vào năm 2006, khi Hội Liên hiệp Phụ nữ địa phương phối hợp tổ chức lớp dạy nghề đan lục bình cho phụ nữ Khmer và Sơn Thị Lang đăng ký tham gia.

Trong khi không ít người còn e dè với một nghề mới, chị Lang kiên trì học từng kiểu đan, từng cách tạo hình sản phẩm. Từ lớp học nghề ấy, cuộc sống của người phụ nữ Khmer ở Cờ Đỏ bắt đầu rẽ sang một hướng khác.

Khi đã thành thạo, chị từ một học viên trở thành người truyền nghề cho nhiều phụ nữ khác, không chỉ ở Cần Thơ mà còn từng tham gia hướng dẫn tại Sóc Trăng, Hậu Giang. Nghề đan lục bình được người này truyền cho người kia, các lớp học dần đông hơn, có thời điểm thu hút hơn 100 học viên.

Càng gắn bó với nghề, chị Lang càng nhận ra rằng biết đan mới chỉ là bước đầu, để nghề tồn tại lâu dài, quan trọng nhất vẫn là tìm được đầu ra cho sản phẩm.

Từ những mối liên kết với doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ, chị tổ chức cho phụ nữ trong vùng nhận nguyên liệu, gia công tại nhà rồi tập kết thành phẩm để giao theo đơn đặt hàng. Từ những nhóm đan nhỏ ban đầu, năm 2020, chị Sơn Thị Lang thành lập Hợp tác xã Làng nghề Cờ Đỏ với 38 thành viên và đảm nhiệm vai trò Giám đốc.

Ưu điểm của nghề là người làm không phải đi xa. Chị em có thể nhận nguyên liệu về nhà, tranh thủ thời gian sau việc đồng áng, chăm sóc con cái và gia đình để đan sản phẩm. Với nhiều phụ nữ Khmer trước đó chủ yếu làm thuê, làm mướn theo mùa vụ, đây là nguồn việc chủ động và ổn định hơn.

Để trở thành nguyên liệu đan, những thân lục bình tươi phải trải qua các khâu lựa chọn, làm sạch, phơi khô và bảo quản. Người làm phải chọn thân đủ dài, có độ dai phù hợp; sau khi phơi, lục bình được đan theo mẫu sản phẩm mà doanh nghiệp đặt hàng. Tùy kích thước và độ phức tạp, một sản phẩm có thể mất từ một đến vài ngày để hoàn thiện.

Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự đều tay và tỉ mỉ. Sợi đan phải được kéo với lực vừa đủ để sản phẩm không méo; các đường đan phải kín, chắc và đúng kích thước. Mỗi khi mẫu mã thay đổi, người thợ lại phải học thêm cách tạo dáng mới.

Chính khả năng thích nghi ấy giúp sản phẩm lục bình Cờ Đỏ ngày càng đa dạng. Từ nguồn nguyên liệu sẵn có trên sông rạch, phụ nữ Khmer đã tạo nên những chiếc giỏ, sọt, thùng đựng đồ và nhiều mặt hàng thủ công mỹ nghệ có tính thẩm mỹ cao hơn. Những cọng lục bình khô vốn có giá trị thấp, qua đôi tay người thợ đã trở thành sản phẩm hàng hóa.

Với Sơn Thị Lang, niềm vui không chỉ là gia đình mình từng bước vượt qua khó khăn, mà còn là ngày càng có thêm phụ nữ Khmer tìm được việc làm. Sau mỗi lớp dạy nghề, thêm một người có thể tự tạo thu nhập cũng đồng nghĩa với việc họ bớt phụ thuộc vào những công việc ngoài trời nặng nhọc, bấp bênh.

Từ một nghề phụ lúc nông nhàn, đan lục bình từng bước trở thành nguồn sinh kế rõ nét hơn đối với nhiều gia đình Khmer ở Cờ Đỏ.

Ngoài các xã viên, chị Lang còn liên kết với hơn 100 phụ nữ, phần lớn là đồng bào Khmer, tham gia gia công sản phẩm đan lục bình, cung ứng cho doanh nghiệp khoảng 3.000 sản phẩm mỗi tháng. Từ một nhóm nghề nhỏ, mạng lưới lao động làm lục bình vì thế ngày càng được mở rộng.

Sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ lục bình Cờ Đỏ không chỉ được tiêu thụ tại các đô thị lớn trong nước mà còn tham gia chuỗi hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu sang một số thị trường châu Âu. Đầu ra được mở rộng đã giúp nghề đan tại nhà có thêm cơ sở để duy trì và phát triển.

Một dấu mốc quan trọng là sản phẩm “Đan đát lục bình Cờ Đỏ” được công nhận OCOP 4 sao của TP Cần Thơ, với chủ thể là Hợp tác xã Làng nghề Cờ Đỏ.

Theo chị Sơn Thị Lang, để đạt được mức xếp hạng này, các thành viên HTX phải liên tục nâng tay nghề, hoàn thiện chất lượng và đa dạng kiểu dáng theo yêu cầu thị trường. Từ những mẫu đan đơn giản ban đầu, lục bình Cờ Đỏ được phát triển thành nhiều loại giỏ, sọt, thùng đựng đồ và sản phẩm thủ công mỹ nghệ có tính thẩm mỹ cao hơn. Quá trình tham gia OCOP vì thế cũng là quá trình HTX từng bước chuẩn hóa sản phẩm và tổ chức lại sản xuất.

Sau khi đạt OCOP 4 sao, sản phẩm có thêm lợi thế về nhận diện và uy tín trong hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp. Chứng nhận OCOP góp phần giúp HTX xây dựng thương hiệu, thuận lợi hơn trong ký kết hợp đồng và mở rộng đầu ra cho sản phẩm của các thành viên.

Với một HTX mà phần lớn lao động là phụ nữ Khmer, ý nghĩa của OCOP còn nằm ở việc nâng một nghề làm tại nhà thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu. Từ nguồn nguyên liệu có giá trị thấp, lục bình sau khi được thiết kế, chuẩn hóa và gắn với chứng nhận OCOP có thêm điều kiện tiếp cận thị trường, qua đó góp phần duy trì việc làm và thu nhập cho người lao động.

Quan trọng hơn, OCOP tạo thêm cơ hội để lục bình Cờ Đỏ bước vào những kênh xúc tiến thương mại rộng hơn, tham gia hội chợ, kết nối cung - cầu và từng bước tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao hơn về chất lượng, mẫu mã. Đây cũng là nền tảng để HTX chuyển dần từ gia công sang xây dựng giá trị riêng cho sản phẩm mang tên Cờ Đỏ.

Từ lớp học nghề ban đầu đến tổ sản xuất, từ việc làm lúc nông nhàn đến HTX và sản phẩm OCOP 4 sao, lục bình Cờ Đỏ đã đi qua một chặng đường đáng kể.

Tuy vậy, để nghề tiếp tục tạo sinh kế bền vững, bài toán phía trước không chỉ là làm ra nhiều sản phẩm hơn, mà còn phải nâng giá trị của mỗi sản phẩm.

Điều đó đòi hỏi HTX tiếp tục đổi mới mẫu mã, phát triển những dòng sản phẩm phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại, đồng thời chủ động hơn trong xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp thị trường. Nếu phần lớn sản phẩm vẫn chỉ dừng ở gia công theo mẫu của doanh nghiệp khác, phần giá trị giữ lại cho người làm nghề sẽ còn hạn chế.

Đây cũng là hướng mà chính sách OCOP của TP Cần Thơ đang mở ra. Theo Kế hoạch 178/KH-UBND ban hành tháng 4/2026, thành phố xác định phát triển OCOP gắn với tái cơ cấu kinh tế nông thôn, tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề và du lịch; khuyến khích sản phẩm thân thiện với môi trường, OCOP xanh, ứng dụng chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn. Thành phố đồng thời ưu tiên hỗ trợ các hợp tác xã, chủ thể là phụ nữ và người dân tộc thiểu số, nhất là sản phẩm ở vùng đồng bào DTTS.

Kế hoạch OCOP năm 2026 của Cần Thơ cũng định hướng bảo tồn làng nghề, làng nghề truyền thống gắn với du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và các điểm trải nghiệm; đồng thời phát triển vùng nguyên liệu và đẩy mạnh xúc tiến thương mại cho sản phẩm OCOP.

Với lục bình Cờ Đỏ, những định hướng này mở ra dư địa phát triển mới. Sản phẩm vừa có chủ thể là HTX, vừa gắn với sinh kế của phụ nữ Khmer, sử dụng nguyên liệu tự nhiên và mang đậm yếu tố thủ công. Nếu tiếp tục được đầu tư về thiết kế, nhãn hiệu, bao bì, truy xuất nguồn gốc và quảng bá số, sản phẩm có thể đi xa hơn vai trò của một mặt hàng gia công.

Không gian phát triển cũng có thể được mở rộng từ bán sản phẩm sang trải nghiệm nghề. Thay vì chỉ mua một chiếc giỏ lục bình, du khách có thể được tìm hiểu cả hành trình từ cây lục bình trên sông, khâu thu hái, phơi nguyên liệu đến lúc người phụ nữ Khmer ngồi đan từng đường sợi; thậm chí tự tay thực hiện một công đoạn rồi mua sản phẩm hoàn chỉnh mang về.

Khi đó, giá trị không chỉ nằm ở món đồ được bán ra mà còn ở câu chuyện văn hóa, lao động và trải nghiệm phía sau mỗi sản phẩm.

Hướng đi này phù hợp với Kế hoạch 285/KH-UBND của TP Cần Thơ về phát triển du lịch gắn với thương mại giai đoạn 2026-2030. Thành phố xác định tăng cường kết nối sản phẩm du lịch đặc trưng với mua sắm, trải nghiệm văn hóa, ẩm thực; xúc tiến thương mại cho sản phẩm OCOP gắn với du lịch, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong hoạt động quảng bá.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, thị trấn Cờ Đỏ cũ cùng xã Thới Đông và Thới Xuân được tổ chức lại thành xã Cờ Đỏ, TP Cần Thơ. Không gian phát triển mới cũng tạo thêm điều kiện để sản phẩm của HTX kết nối với các hoạt động kinh tế, thương mại và du lịch rộng hơn của thành phố.

Về dài hạn, HTX Làng nghề Cờ Đỏ có thể giảm dần sự phụ thuộc vào gia công, xây dựng những bộ sản phẩm riêng mang thương hiệu Cờ Đỏ, hướng tới các phân khúc quà tặng, trang trí nội thất, đồ gia dụng thân thiện môi trường và quà lưu niệm du lịch.

Cùng với thị trường là bài toán nguồn nguyên liệu. Lục bình sinh trưởng nhanh trong tự nhiên, nhưng khi sản xuất ở quy mô lớn hơn, việc thu hái, sơ chế, phơi và bảo quản cũng cần được tổ chức ổn định. Một chuỗi sản xuất bền vững phải tính từ nguồn nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng, thay vì chỉ tập trung ở khâu đan.