{Emagazine} Gắn nghề truyền thống với trải nghiệm văn hóa: Mở cánh cửa thị trường cho thổ cẩm của đồng bào Thái

Từ những khung cửi trong nếp nhà sàn của người Thái, thổ cẩm Hoa Tiến không chỉ hiện diện trên váy áo, chăn đệm truyền thống mà còn trên những sản phẩm thời trang, túi, ví, phụ kiện thời trang. Phía sau hành trình ấy là những người phụ nữ vùng đồng bào dân tộc thiểu số vừa bền bỉ giữ kỹ thuật dệt, nhuộm từ cây cỏ, vừa học cách đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu và tìm thị trường để nghề truyền thống tiếp tục tạo ra sinh kế.

Ở bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến, tiếng thoi đưa đã gắn với đời sống của người Thái qua nhiều thế hệ. Từ trồng bông, nuôi tằm, kéo sợi, nhuộm màu đến dệt và tạo hoa văn, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo.

Những họa tiết trên thổ cẩm không được tạo ra một cách ngẫu nhiên. Hình cây cỏ, chim muông, mặt trời, sóng nước hay những sự vật quen thuộc của núi rừng, bản làng được người phụ nữ đưa lên mặt vải như một cách kể chuyện về cuộc sống của cộng đồng.

Một trong những người dành nhiều tâm sức khôi phục nghề ở Hoa Tiến là Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Bích.

NSUT Sầm Thị Bích đã quen với khung cửi từ khi mới lên 9, lên 10. Bà học cách ươm tơ, dệt vải, nhuộm màu từ những người phụ nữ trong gia đình. Khi nghề dệt bước vào giai đoạn khó khăn đầu những năm 1990, bà cùng một số phụ nữ trong bản tìm lại những hoa văn cũ, học thêm kỹ thuật từ các nghệ nhân cao tuổi và gây dựng tổ dệt. Năm 1992, tổ dệt được thành lập với 10 người nòng cốt, đến năm 2010 phát triển thành HTX thổ cẩm Hoa Tiến.

Đến tháng 6/2026, HTX đã có hơn 20 thành viên có việc làm thường xuyên, đồng thời HTX tạo thêm việc làm theo thời vụ cho hàng trăm phụ nữ tại địa phương. Sản phẩm của những người tham gia được HTX bao tiêu.

Con số ấy có ý nghĩa nhiều hơn việc một làng nghề bán được bao nhiêu chiếc khăn hay túi. Với người phụ nữ vùng cao, việc có thể dệt tại nhà, vừa chăm sóc gia đình, vừa tạo thêm nguồn thu giúp nghề truyền thống gắn trực tiếp hơn với đời sống. Khi đó, giữ nghề không còn chỉ là giữ một ký ức văn hóa mà trở thành một lựa chọn sinh kế.

Nhưng khôi phục được nghề chưa có nghĩa là nghề có thể sống. Trong một thị trường mà quần áo, vải vóc công nghiệp ngày càng đa dạng, rẻ và tiện lợi, một tấm thổ cẩm làm hoàn toàn thủ công khó có thể cạnh tranh bằng giá hay số lượng. Muốn người phụ nữ tiếp tục ngồi bên khung cửi, sản phẩm phải có người mua và người làm nghề phải nhìn thấy thu nhập từ chính đôi tay của mình.

Với bà Bích, câu trả lời dần trở nên rõ ràng: muốn giữ nghề thì sản phẩm phải có người dùng, còn người làm nghề phải có thu nhập.

Nếu chỉ nhìn thổ cẩm như một bộ trang phục truyền thống dành cho lễ hội, không gian thị trường sẽ rất hẹp.

Hoa Tiến vì thế bắt đầu thay đổi từ chính sản phẩm. Từ những tấm vải, váy, khăn vốn phục vụ đời sống truyền thống, những người làm nghề ở Hoa Tiến dần phát triển thêm túi xách, ví, khăn quàng, cà vạt, phụ kiện, đồ trang trí và nhiều sản phẩm có tính ứng dụng cao hơn.

Điều được giữ lại là những yếu tố làm nên bản sắc của Hoa Tiến. Người dân vẫn sử dụng những kỹ thuật dệt thủ công, duy trì các hoa văn truyền thống và khai thác nguyên liệu tự nhiên để nhuộm màu. Bùn non, nghệ cùng nhiều loại lá, vỏ cây trong vườn và trên rừng được sử dụng để tạo nên sắc màu riêng của từng tấm vải.

Sự thay đổi nằm ở cách những giá trị ấy bước vào đời sống hiện đại. Một họa tiết từng chỉ nằm trên chân váy của người phụ nữ Thái có thể xuất hiện trên chiếc túi của một khách hàng ở Hà Nội. Một tấm vải dệt theo khổ truyền thống có thể được nhà thiết kế sử dụng làm điểm nhấn trên áo khoác. Những màu nhuộm từ cây cỏ lại phù hợp với xu hướng tìm kiếm sản phẩm tự nhiên, thủ công và thời trang bền vững.

Thổ cẩm Hoa Tiến vì thế không phải lựa chọn giữa “giữ truyền thống” và “làm sản phẩm mới”. Điều quan trọng hơn là giữ phần giá trị không thể thay thế, đồng thời thay đổi công năng để sản phẩm tiếp tục được sử dụng. Và để  tham gia một thị trường rộng hơn, sản phẩm thủ công cũng phải chú ý hơn tới chất lượng, nhãn hiệu, bao bì, nguồn gốc và câu chuyện đi cùng mỗi sản phẩm.

Nếu NSUT Sầm Thị Bích là người  góp phần đưa những khung cửi trở lại Hoa Tiến, thì con gái bà là chị Sầm Thị Tình lại đại diện cho một cách tiếp nối khác.

Chị không chỉ biết dệt mà còn dành nhiều thời gian tìm hiểu thị hiếu, phát triển mẫu mã và đưa sản phẩm ra thị trường. Từ những năm trước, Sầm Thị Tình đã mở cửa hàng giới thiệu sản phẩm tại Hà Nội, tìm cách đưa thổ cẩm vào thị trường TP.HCM và Cần Thơ.

Không chỉ mở rộng thị trường trong nước, Sầm Thị Tình còn đưa thổ cẩm Hoa Tiến ra quốc tế. Tháng 9/2022, chị tham gia trưng bày sản phẩm tại Hội thảo nghề dệt may truyền thống các nước ASEAN ở Putrajaya, Malaysia. Gian hàng thổ cẩm cùng trang phục truyền thống của người Thái đã thu hút sự chú ý của du khách, đặc biệt với khăn piêu, chân váy và các hoa văn thủ công đặc trưng.

Đến năm 2026, chị cùng cộng sự tiếp tục quảng bá thương hiệu qua các trang mạng xã hội, kết nối với khách hàng trong và ngoài nước, đồng thời phối hợp với đối tác mở điểm giới thiệu sản phẩm tại TP.HCM.

Việc bán hàng cũng được tổ chức chuyên nghiệp hơn từ khâu hình ảnh, đóng gói, giao nhận đến thanh toán. Có thời điểm bán hàng qua nền tảng số giúp HTX tiêu thụ hơn 40% lượng sản phẩm làm ra. Sản phẩm Hoa Tiến không chỉ được khách trong nước đặt mua mà còn tiếp cận người Việt ở nước ngoài và khách hàng tại Lào, Thái Lan.

Cánh cửa thị trường cũng đang được mở theo một hướng khác: kết nối thổ cẩm với thiết kế thời trang.

Tháng 5/2026, nhà thiết kế Phạm Ngọc Anh, người theo đuổi thời trang bền vững và hiện sinh sống tại Thụy Sĩ biết đến thổ cẩm Hoa Tiến thông qua sự kết nối của nghệ nhân Sầm Thị Tình con gái của NSUT Sầm Thị Bích. Nhà thiết kế này dự định lựa chọn thổ cẩm Hoa Tiến cho các sản phẩm áo dài, áo khoác và khăn trong những dự án thời trang của mình.

Sự kết nối ấy gợi ra một hướng đi đáng chú ý. Thổ cẩm Hoa Tiến không nhất thiết phải lựa chọn giữa “giữ truyền thống” và “làm sản phẩm mới”. Điều cần giữ là kỹ thuật, hoa văn, nguyên liệu và câu chuyện văn hóa, còn công năng và cách đưa sản phẩm tới người dùng hoàn toàn có thể thay đổi.

Khung cửi vẫn ở trong bản, nhưng con đường từ khung cửi đến thị trường đã khác. Và khi sản phẩm bước vào thời trang, chính thị trường cũng quay trở lại đặt ra những yêu cầu mới đối với người dệt: màu sắc phải phù hợp hơn, chất lượng giữa các tấm vải cần ổn định, kích thước phải đáp ứng thiết kế, thời gian giao hàng phải được tính toán.

Với sản phẩm thủ công, đây không phải bài toán dễ. Một chiếc khăn tơ tằm cầu kỳ có thể cần gần ba ngày để hoàn thiện, mỗi hoa văn lại đòi hỏi cách mắc sợi, dệt và xử lý riêng.

Bởi vậy, Hoa Tiến khó cạnh tranh bằng số lượng hay giá rẻ. Lợi thế nằm ở điều ngược lại: sự khác biệt, tính thủ công và câu chuyện văn hóa không thể sản xuất hàng loạt.

Tháng 6/2025, nghề dệt thổ cẩm của người Thái tỉnh Nghệ An chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống.

Với những người làm nghề ở Hoa Tiến, danh hiệu ấy là một sự ghi nhận đáng quý. Nhưng bảo tồn một di sản sống không thể chỉ dừng ở việc ghi danh. Khung cửi chỉ tiếp tục vang tiếng khi còn người muốn ngồi dệt. Đây cũng là thách thức hiện hữu của Hoa Tiến.

Hiện nay, các thành viên trong HTX phần lớn đã lớn tuổi, sức lao động hạn chế, khiến sản lượng khó tăng. Để tạo lớp kế cận, các lớp truyền nghề được tổ chức ngay tại địa phương, riêng năm 2025, với sự hỗ trợ của Liên minh HTX tỉnh, 200 học sinh đã được hướng dẫn, làm quen với nghề dệt thổ cẩm.

Con số ấy gợi ra một câu chuyện quan trọng hơn việc dạy trẻ em cách đưa thoi. Một người trẻ có thể học được kỹ thuật dệt, nhưng để họ lựa chọn gắn bó lâu dài, nghề ấy còn phải cho thấy một tương lai: có sản phẩm để bán, có thị trường, có cơ hội làm thiết kế, kinh doanh hay du lịch.

Hoa Tiến đang có một nền tảng cho điều đó. Từ những khung cửi nhỏ trong mỗi gia đình, HTX đã hình thành một mạng lưới sản xuất, tạo việc làm cho phụ nữ người Thái, sản phẩm ngày càng đa dạng, có thương hiệu và đã tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn.

Người phụ nữ có thể dệt tại nhà, vừa chăm sóc gia đình vừa có thêm nguồn thu. Giá trị của một tấm vải vì thế không chỉ tính bằng số tiền bán được, mà còn nằm ở khả năng tạo việc làm ngay trong bản và giữ người làm nghề gắn với quê hương.

Một lợi thế khác của Hoa Tiến là làng nghề không đứng riêng khỏi không gian văn hóa cộng đồng.

Ngày 6/3/2024, UBND tỉnh Nghệ An công nhận Bản Hoa Tiến là Điểm du lịch cộng đồng. Du khách đến đây có thể ở nhà sàn, thưởng thức ẩm thực người Thái, tham gia nhảy sạp, múa lăm vông, khắc luống, xuống suối bắt cá và đặc biệt là trải nghiệm các công đoạn thêu, dệt thổ cẩm.

Du khách ngồi bên khung cửi, thử đưa thoi, nghe nghệ nhân kể vì sao một họa tiết lại mang hình cây rau dún, con chim hay mặt trời; rồi mua chiếc khăn ngay tại nơi mình vừa tìm hiểu cách nó được tạo ra. Khi ấy, người mua không chỉ mang về một món đồ. Họ mang theo câu chuyện của món đồ ấy.

Sự kết hợp giữa làng nghề và du lịch còn tạo thêm cơ hội cho những hộ không trực tiếp dệt vải: người phục vụ ăn uống, homestay, văn nghệ, hướng dẫn trải nghiệm hay bán nông sản đều có thể tham gia vào chuỗi giá trị của điểm đến.

Cách làm này cũng phù hợp với định hướng bảo tồn di sản của Nghệ An, trong đó nghề dệt thổ cẩm được xác định không chỉ cần duy trì trong cộng đồng mà còn có thể phát triển thành sản phẩm du lịch, góp phần tạo sinh kế cho người dân.

Với một làng nghề miền núi như Hoa Tiến, những khó khăn không chỉ nằm ở vốn hay thiết bị. Khoảng cách tới thị trường, khả năng tiếp cận nhà phân phối, kỹ năng bán hàng, quảng bá và kết nối với giới thiết kế đều ảnh hưởng trực tiếp tới đầu ra.

Đây cũng là nơi vai trò của các chương trình OCOP, xúc tiến thương mại, chuyển đổi số và hỗ trợ phát triển sản phẩm công nghiệp nông thôn trở nên rõ hơn.

Trong năm 2026, Sở Công Thương Nghệ An tiếp tục tổ chức các chương trình kết nối thị trường cho sản phẩm OCOP, làng nghề và hàng thủ công. Hội chợ Đặc sản OCOP vùng miền Nghệ An và mở rộng diễn ra từ cuối tháng 5 đến đầu tháng 6 tại Cửa Lò, tạo không gian giới thiệu sản phẩm và kết nối người sản xuất với thị trường.

Đáng chú ý, tại chính hội chợ này, nhóm bạn trẻ của dự án Craftverse đã mang những chiếc túi, ví, khăn và phụ kiện do phụ nữ Hoa Tiến làm ra tới giới thiệu với người tiêu dùng. Một làng nghề vùng cao vì thế có thêm những “đại sứ” rất trẻ kể câu chuyện thổ cẩm bằng cách của thế hệ số.

Cuối tháng 8/2026, Hội chợ Công Thương vùng Bắc Trung Bộ tại Nghệ An tiếp tục dành không gian cho hàng thủ công mỹ nghệ, sản phẩm làng nghề và OCOP; đồng thời hướng tới kết nối doanh nghiệp, HTX với đối tác, hệ thống phân phối và thị trường mới.

Với thổ cẩm Hoa Tiến, những hoạt động ấy không chỉ có ý nghĩa mang thêm vài chiếc khăn hay chiếc túi đi bán.

Mỗi lần tiếp xúc trực tiếp với người tiêu dùng, nhà thiết kế hay nhà phân phối cũng là một lần người làm nghề nhận được tín hiệu từ thị trường: sản phẩm nào đang được quan tâm, màu sắc nào dễ sử dụng, kích thước nào phù hợp, nhóm khách nào sẵn sàng trả tiền cho sản phẩm thủ công.

Những tín hiệu ấy rồi quay trở lại bản làng, đi vào thiết kế và trở thành sản phẩm mới trên khung cửi.

Đó cũng là lúc chính sách xúc tiến thương mại thực sự chạm tới sinh kế: không chỉ đưa hàng đi hội chợ, mà giúp người làm nghề hiểu thị trường và tìm được những đầu ra dài hạn hơn.

Hơn ba thập kỷ kể từ những nỗ lực đầu tiên khôi phục nghề, Hoa Tiến đã đi một hành trình khá dài.

Từ một nghề từng đứng trước nguy cơ mai một, dệt thổ cẩm đã trở lại thành sản phẩm hàng hóa; từ những vật dụng trong gia đình, tấm vải bước vào thời trang, thương mại điện tử và du lịch; từ một giá trị văn hóa của cộng đồng, nghề dệt của người Thái Nghệ An đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Thị trường thủ công ngày càng cạnh tranh. Người làm nghề ngày một lớn tuổi. Thời gian để tạo ra một sản phẩm dài trong khi hàng công nghiệp có thể làm nhanh và rẻ hơn rất nhiều.

Điều làm nên sức sống của làng nghề nằm ở điều ngược lại: sự khác biệt, kỹ thuật thủ công, nguyên liệu tự nhiên, hoa văn mang ký ức của cộng đồng và câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm.

Câu chuyện của hai mẹ con Sầm Thị Bích và Sầm Thị Tình phần nào cho thấy con đường Hoa Tiến đang lựa chọn. Thế hệ trước giữ kỹ thuật, hoa văn và ký ức văn hóa. Thế hệ sau đưa những giá trị ấy tới thiết kế, mạng xã hội, thị trường và những nhóm khách hàng mới.

Và khi từng đường chỉ trên tấm thổ cẩm có thể tạo thêm việc làm và thu nhập cho chính những người phụ nữ đang gìn giữ nó, câu chuyện bảo tồn không còn chỉ là giữ lại một nghề của quá khứ. Đó là lúc từng đường chỉ trên thổ cẩm Hoa Tiến tiếp tục dệt nên một sinh kế của hôm nay.