[eMagazine] Gia tăng áp lực phòng vệ thương mại với pin năng lượng mặt trời xuất khẩu

Từ điều tra lẩn tránh đến chống bán phá giá, chống trợ cấp và rà soát hành chính, những diễn biến phòng vệ thương mại với pin năng lượng mặt trời xuất khẩu của Việt Nam đang đặt ra yêu cầu buộc doanh nghiệp phải chủ động hơn trong quản trị nguồn nguyên liệu, dữ liệu sản xuất và ứng phó tại thị trường Hoa Kỳ.

Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), trước thời điểm Hoa Kỳ khởi xướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp năm 2024, kim ngạch xuất khẩu pin năng lượng mặt trời từ Việt Nam sang Hoa Kỳ trong năm 2023 đạt khoảng 4,2 tỷ USD, chiếm 26% tổng lượng nhập khẩu sản phẩm này của nước này và chiếm tỷ trọng cao nhất trong số các nước bị điều tra.

Quy mô xuất khẩu trên trước hết đã phản ánh vị trí đáng kể của sản phẩm pin năng lượng mặt trời Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ, tuy nhiên, diễn biến các vụ việc trong những năm gần đây đã cho thấy đây là nhóm hàng cần được doanh nghiệp theo dõi thường xuyên dưới góc độ phòng vệ thương mại.

Đáng chú ý, rủi ro này đã được cơ quan quản lý nhận diện từ khá sớm. Chia sẻ tại Tọa đàm “Phòng vệ thương mại: Góc nhìn từ các vụ việc điều tra với ngành hàng tấm pin năng lượng mặt trời” do Tạp chí Công Thương phối hợp với Cục Phòng vệ thương mại tổ chức, bà Nguyễn Yến Ngọc - Trưởng phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ thương mại cho biết, mặt hàng pin năng lượng mặt trời đã được Cục đưa vào danh sách cảnh báo nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, điều tra chống lẩn tránh từ năm 2021.

Theo bà Nguyễn Yến Ngọc, pin năng lượng mặt trời là một ngành hàng có tính cạnh tranh cao và đã liên quan tới nhiều loại hình điều tra phòng vệ thương mại. Vì vậy, doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý diễn biến của ngành sản xuất tại nước nhập khẩu cũng như các thay đổi trong chính sách thương mại của thị trường.

Có thể thấy, rủi ro phòng vệ thương mại đối với pin năng lượng mặt trời không bắt đầu từ cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp năm 2024. Trước đó, tháng 8/2023, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) công bố kết luận cuối cùng về điều tra lẩn tránh liên quan đến pin năng lượng mặt trời hoàn thiện tại Campuchia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam, trong bối cảnh Hoa Kỳ đang áp dụng các lệnh chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với sản phẩm pin mặt trời từ Trung Quốc.

Theo thông báo của DOC, việc xác định sản phẩm có thuộc phạm áp dụng biện pháp hay không phụ thuộc vào cấu phần, nguồn gốc nguyên liệu và phương thức sản xuất cụ thể; cơ quan này cũng đồng thời thiết lập cơ chế chứng nhận đối với hàng hóa đáp ứng điều kiện.

Đến tháng 5/2024, DOC tiếp tục khởi xướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với một số sản phẩm pin năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Việt Nam, Campuchia, Malaysia và Thái Lan.

Sau quá trình điều tra, tháng 4/2025, DOC đã ban hành kết luận cuối cùng, theo đó, mức thuế chống bán phá giá được xác định có sự khác biệt giữa các nhóm doanh nghiệp. Hai doanh nghiệp bị đơn bắt buộc có mức từ 52,54% đến 120,38%; 9 doanh nghiệp được hưởng thuế suất riêng rẽ ở mức 77,12%; trong khi mức áp dụng đối với nhóm doanh nghiệp khác không hợp tác với DOC được xác định trên cơ sở thông tin sẵn có bất lợi ở mức 271,28%.

Đến tháng 5/2025, Ủy ban Thương mại quốc tế Hoa Kỳ (USITC) ban hành kết luận về thiệt hại đối với ngành sản xuất trong nước của Hoa Kỳ liên quan đến hàng nhập khẩu thuộc phạm vi vụ việc từ một số thị trường, trong đó có Việt Nam. Trên cơ sở các kết luận của DOC và USITC, Hoa Kỳ sau đó ban hành lệnh chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với sản phẩm thuộc phạm vi điều tra.

Chuỗi diễn biến này cho thấy với những mặt hàng có quy mô xuất khẩu lớn và cạnh tranh cao, doanh nghiệp không chỉ cần theo dõi tốc độ tăng trưởng hay thị phần mà còn phải quan tâm đến lịch sử áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại tại thị trường nhập khẩu và các thay đổi trong chuỗi cung ứng.

Một điểm nổi bật qua các vụ việc đối với pin năng lượng mặt trời là phạm vi xem xét ngày càng gắn chặt với nguồn nguyên liệu, cấu phần và quá trình sản xuất.

Trong vụ việc điều tra lẩn tránh được DOC công bố kết luận năm 2023, việc sản phẩm có thuộc phạm vi áp dụng biện pháp hay không được xem xét trên cơ sở nguồn gốc các cấu phần và công đoạn sản xuất cụ thể. Cơ chế chứng nhận được DOC áp dụng cũng đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải có khả năng cung cấp hồ sơ chứng minh tình trạng của hàng hóa.

Bà Nguyễn Yến Ngọc cũng lưu ý doanh nghiệp cần chú trọng nâng tỷ lệ nội địa hóa, tăng cường sử dụng nguyên liệu trong nước hoặc các nguồn nguyên liệu phù hợp; đồng thời xây dựng hệ thống sổ sách kế toán, quản lý dữ liệu và truy xuất nguồn gốc để có thể cung cấp bằng chứng khi cơ quan điều tra yêu cầu.

Khi vụ việc phát sinh, doanh nghiệp phải bố trí nguồn nhân lực phù hợp, cung cấp thông tin đầy đủ và tuân thủ chặt chẽ các yêu cầu về nội dung, hình thức cũng như thời hạn của cơ quan điều tra. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi các vụ việc phòng vệ thương mại thường yêu cầu khối lượng dữ liệu lớn trong khoảng thời gian nhất định.

Đối với ngành pin năng lượng mặt trời, yêu cầu này càng đáng lưu ý bởi quá trình sản xuất có thể trải qua nhiều công đoạn và nhiều quốc gia. Thông tin về nhà cung cấp, xuất xứ nguyên liệu, lượng đầu vào, định mức sản xuất, công ty liên kết, chi phí, giá bán và giao dịch xuất khẩu cần được quản lý đồng bộ và có khả năng đối chiếu.

Như vậy, phòng ngừa rủi ro không chỉ dừng ở việc theo dõi hàng hóa tại thời điểm xuất khẩu, mà cần được thực hiện từ khâu lựa chọn nguồn cung, quản trị nguyên liệu đến quá trình sản xuất và lưu giữ hồ sơ.

Một diễn biến mới cho thấy doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi vụ việc ngay cả sau khi giai đoạn điều tra ban đầu đã kết thúc. Ngày 24/8/2026, Cục Phòng vệ thương mại đã thông tin DOC khởi xướng rà soát hành chính thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với pin năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Việt Nam trên cơ sở đề nghị của các bên liên quan. Thời kỳ rà soát chống bán phá giá kéo dài từ ngày 4/12/2024 đến 31/5/2026, trong khi thời kỳ rà soát chống trợ cấp từ ngày 4/10/2024 đến 31/12/2025.

Diễn biến này cho thấy việc ban hành lệnh thuế chưa phải là điểm kết thúc của một vụ việc phòng vệ thương mại, bởi các kỳ rà soát sau đó vẫn có thể tác động đến mức thuế và điều kiện tiếp cận thị trường của doanh nghiệp. Vì vậy, doanh nghiệp cần duy trì hệ thống dữ liệu, hồ sơ sản xuất và xuất khẩu đầy đủ, sẵn sàng đáp ứng yêu cầu của cơ quan điều tra trong các giai đoạn tiếp theo.

Từ quá trình điều tra, áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại đến rà soát đối với pin năng lượng mặt trời có thể thấy công tác phòng ngừa rủi ro cần được thực hiện đồng thời từ thị trường và chuỗi cung ứng.

Theo Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại Chu Thắng Trung, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang kéo theo sự quan tâm ngày càng lớn của các nước đối với truy xuất nguồn gốc, nguồn gốc nguyên liệu và hàm lượng giá trị gia tăng được tạo ra tại nơi sản xuất hoặc gia công cuối cùng. Đây cũng là những yếu tố có thể làm phát sinh rủi ro trong các vụ điều tra phòng vệ thương mại.

Trước xu hướng này, Cục Phòng vệ thương mại đang tiếp tục nâng cao hiệu quả hệ thống cảnh báo sớm trên cơ sở theo dõi diến biến của từng mặt hàng, từng thị trường để kịp thời cung cấp thông tin cho doanh nghiệp trước khi vụ việc phát sinh. Cùng với đó là tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp về quản trị dữ liệu, quản trị chi phí, tuân thủ quy định về xuất xứ, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng.

Đối với pin năng lượng mặt trời, các khuyến nghị này có ý nghĩa đặc biệt khi chuỗi sản xuất gồm nhiều công đoạn và nguồn nguyên liệu khác nhau. Doanh nghiệp cần quản lý đầy đủ hồ sơ; đồng thời bảo đảm dữ liệu về sản lượng, định mức, chi phí, giá bán, giao dịch với bên liên kết và xuất khẩu có tính thống nhất, có thể truy xuất khi cần thiết.

Trong quá trình vụ việc diễn ra, doanh nghiệp cần theo dõi sát các thông báo của cơ quan điều tra, tuân thủ thời hạn cung cấp thông tin, chủ động bố trí nguồn lực và phối hợp với Cục Phòng vệ thương mại để được cập nhật, hướng dẫn và hỗ trợ.

Từ việc được đưa vào danh sách cảnh báo từ năm 2021 đến các cuộc điều tra, áp dụng biện pháp và rà soát sau đó, trường hợp pin năng lượng mặt trời cho thấy cảnh báo sớm không chỉ giúp doanh nghiệp nhận biết nguy cơ trước khi vụ việc phát sinh mà còn tạo thêm thời gian chuẩn bị hệ thống dữ liệu, rà soát nguồn nguyên liệu và tổ chức phương án ứng phó. Trong bối cảnh yêu cầu về xuất xứ và minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng được chú trọng, sự chủ động từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế bị động và bảo vệ tốt hơn lợi ích chính đáng tại thị trường xuất khẩu.

Bài viết: Huyền My

Thiết kế: Ngọc Châm - Đồ họa có sử dụng AI