[Emagazine] Khi tiết kiệm năng lượng trở thành động lực tăng trưởng

Biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ tới những điều kiện bảo đảm an ninh năng lượng. Nắng nóng kéo dài, hạn hán, bão, mưa lũ bất thường hay xâm nhập mặn có thể đồng thời ảnh hưởng tới nguồn cung, hạ tầng và chi phí năng lượng.

Trong đó, nắng nóng kéo dài không chỉ tác động tới nguồn cung mà còn đẩy phụ tải điện tăng mạnh. Theo ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng Ban Môi trường và Phát triển bền vững, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), ngày 27/5/2026, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 57.189 MW, cao hơn khoảng 5% mức đỉnh năm 2025; riêng miền Bắc đạt gần 29.900 MW, tăng hơn 27% so với cùng kỳ. Phụ tải tăng nhanh trong thời gian ngắn khiến các tổ máy và lưới điện phải vận hành với cường độ cao hơn, đặt thêm yêu cầu về độ tin cậy và khả năng đáp ứng của hệ thống.

Sức ép còn đến từ khả năng bổ sung nguồn điện mới. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng Thư ký Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, trong năm 2026, tổng công suất nguồn điện mới có khả năng điều độ và chủ động đưa vào vận hành chỉ khoảng 1.400 MW. Trong khi đó, để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng và bảo đảm vận hành an toàn, hệ thống điện quốc gia cần được bổ sung khoảng 6.000-7.000 MW công suất mới mỗi năm.

Trong bối cảnh nguồn điện mới bổ sung chưa theo kịp tốc độ tăng của nhu cầu, dư địa từ phía sử dụng năng lượng càng trở nên đáng chú ý. Vì vậy, tiết kiệm năng lượng không thể thay thế nhiệm vụ phát triển nguồn và lưới điện. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện tiếp tục tăng, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn sẽ góp phần giảm áp lực lên nguồn cung và hỗ trợ cân đối cung - cầu điện.

Sức ép từ hệ thống điện cũng được cảm nhận trực tiếp ở khu vực sản xuất. Từ thực tế tại Công ty Cổ phần Thiết bị điện MBT, ông Đào Quang Thế, Trưởng phòng Hành chính Công ty cho biết, trong những đợt nắng nóng kéo dài, việc duy trì sản xuất liên tục theo 3 ca, 4 kíp có thể gặp khó khăn nếu nguồn điện không được bảo đảm ổn định. Cùng với đó, nhu cầu làm mát, thông gió và điều hòa nhà xưởng tăng khiến mức tiêu thụ điện và chi phí vận hành cũng tăng theo.

Để chủ động hơn, MBT đã đưa hệ thống điện mặt trời áp mái vào vận hành từ năm 2021. Sau khoảng 5 năm khai thác, hệ thống gần như đã thu hồi vốn đầu tư. Công ty đồng thời bố trí thêm các công đoạn sản xuất vào giờ thấp điểm, hạn chế sử dụng nhiều điện trong giờ cao điểm và ứng dụng biến tần, thiết bị hiệu suất cao để tối ưu vận hành động cơ.

Thực tế tại MBT cho thấy câu chuyện năng lượng không chỉ dừng ở việc có đủ điện cho sản xuất, mà còn nằm ở cách doanh nghiệp sử dụng từng đơn vị điện năng.

Ở góc độ rộng hơn, ông Hoàng Việt Dũng - Phó Trưởng phòng Phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh - Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, cho rằng sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cần được nhìn nhận như một “nguồn năng lượng đầu tiên”. Thay vì chỉ tìm cách đáp ứng nhu cầu bằng việc bổ sung nguồn điện mới, cách tiếp cận này đặt thêm trọng tâm vào phần năng lượng có thể tiết kiệm ngay trong quá trình sử dụng.

Theo đó, mỗi kWh được tiết kiệm đồng nghĩa với một phần nhu cầu không phải đáp ứng bằng nguồn điện bổ sung. Quan trọng hơn, tiết kiệm năng lượng không đồng nghĩa với cắt giảm sản xuất, mà là sử dụng ít năng lượng hơn để tạo ra cùng một lượng sản phẩm hoặc tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng năng lượng đầu vào.

Ở góc độ doanh nghiệp, hiệu quả năng lượng vì vậy không chỉ thể hiện ở hóa đơn điện giảm xuống. Khi cùng một lượng sản phẩm được tạo ra với mức tiêu hao thấp hơn, doanh nghiệp đồng thời giảm chi phí sản xuất, nâng hiệu quả sử dụng thiết bị và tạo thêm dư địa để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong các lĩnh vực sử dụng nhiều năng lượng, công nghiệp là khu vực còn dư địa tiết kiệm đáng kể. Theo ông Hoàng Việt Dũng, khu vực công nghiệp hiện chiếm trên 50% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của cả nước. Các ngành như thép, xi măng, hóa chất, vật liệu xây dựng, dệt may hay giấy đều có nhu cầu năng lượng lớn.

Đây cũng là khu vực còn nhiều dư địa để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam, dẫn các nghiên cứu cho thấy tùy từng phân ngành công nghiệp, tiềm năng tiết kiệm năng lượng vào khoảng 10-15%; một số ngành có thể đạt trên 20% nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ và quản lý.

Dư địa còn nằm ngay trong hệ thống máy móc đang vận hành. Theo ông Hoàng Việt Dũng, một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vẫn sử dụng dây chuyền, máy móc thiết bị có tuổi đời cao, hiệu suất thấp, mức tiêu hao năng lượng có thể cao hơn từ 15% đến 25% so với các công nghệ hiện đại tương đương của thế giới.

Tuy nhiên, công nghệ không phải yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả sử dụng năng lượng. Tại nhiều doanh nghiệp, quản lý năng lượng chưa thực sự trở thành một phần của quản trị sản xuất; việc theo dõi dữ liệu tiêu thụ chưa đủ chi tiết để phát hiện những công đoạn có mức tiêu hao bất hợp lý.

Theo ông Nguyễn Đình Hiệp, phần lớn doanh nghiệp thời gian qua mới tập trung vào các giải pháp riêng lẻ như thay hệ thống chiếu sáng hiệu suất cao, lắp biến tần hoặc nâng cấp từng thiết bị. Những giải pháp này cần thiết, nhưng dư địa lớn hơn nằm ở việc tối ưu toàn bộ hệ thống thông qua số hóa, tự động hóa, giám sát trực tuyến và quản lý năng lượng theo thời gian thực.

Khi dữ liệu được theo dõi liên tục, doanh nghiệp có thể xác định công đoạn nào đang tiêu hao bất thường, thiết bị nào cần điều chỉnh tải và một đơn vị sản phẩm cần bao nhiêu năng lượng. Khi đó, tiết kiệm điện không còn là những hành động riêng lẻ mà trở thành một phần của quản trị sản xuất.

Tiềm năng tiết kiệm trong công nghiệp là đáng kể, nhưng điều quan trọng là biến dư địa đó thành mức tiết giảm cụ thể trong từng khâu sản xuất. Trường hợp Công ty Cổ phần Sợi Thế Kỷ cho thấy cách quản trị năng lượng có thể đi vào từng khâu vận hành, từ đánh giá tình hình sử dụng năng lượng, xây dựng kế hoạch quản lý hằng năm và 5 năm đến theo dõi dữ liệu tiêu thụ để xác định những vị trí còn có thể tối ưu.

Từ kết quả theo dõi, Sợi Thế Kỷ triển khai nhiều giải pháp như lắp biến tần cho quạt, bơm và động cơ; điều chỉnh chế độ vận hành; hạn chế thiết bị hoạt động không cần thiết; tối ưu hệ thống lạnh và giải nhiệt. Theo hồ sơ tham gia Giải thưởng Hiệu quả năng lượng trong công nghiệp năm 2025, các giải pháp thực hiện trong năm 2024 giúp Sợi Thế Kỷ tiết kiệm khoảng 1,78 triệu kWh điện.

Điểm đáng chú ý không nằm ở một công nghệ riêng lẻ, mà ở cách doanh nghiệp nhận diện phần tiêu hao tại từng thiết bị, từng công đoạn rồi lựa chọn giải pháp phù hợp. Khi nhiều khoản tiết kiệm nhỏ được đo lường và cộng lại, chúng tạo thành kết quả đáng kể ở quy mô toàn nhà máy.

Trường hợp Sợi Thế Kỷ cho thấy kiểm toán năng lượng, dữ liệu và tối ưu hệ thống chỉ phát huy giá trị khi được chuyển thành thay đổi cụ thể trong vận hành và đầu tư. Nhưng để những kết quả như vậy được nhân rộng, doanh nghiệp còn phải vượt qua khoảng cách từ nhận diện cơ hội đến quyết định đầu tư, với những rào cản về vốn, năng lực triển khai và thời gian hoàn vốn.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, nhiều doanh nghiệp có nhu cầu đổi mới công nghệ nhưng việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi hoặc các sản phẩm tài chính chuyên biệt cho dự án tiết kiệm năng lượng còn hạn chế. Khi vốn phải ưu tiên cho sản xuất, nguyên liệu và thị trường, các dự án hiệu quả năng lượng có thể bị xếp sau nếu lợi ích chỉ được nhìn ở phần chi phí điện giảm hàng tháng.

Một giải pháp được các chuyên gia nhắc tới là phát triển thị trường dịch vụ năng lượng (ESCO). Các doanh nghiệp ESCO có thể tham gia từ tư vấn, xây dựng giải pháp đến đầu tư và triển khai dự án, giúp doanh nghiệp sản xuất giảm áp lực về vốn và năng lực kỹ thuật. Tuy nhiên, thị trường ESCO tại Việt Nam hiện vẫn còn hạn chế, số lượng doanh nghiệp chưa nhiều và năng lực chưa đồng đều.

Ở góc độ chính sách, Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã bổ sung cơ sở pháp lý cho hoạt động ESCO, đồng thời đặt nền móng cho việc hình thành Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Trên nền tảng đó, Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 (VNEEP3) tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp thông qua tư vấn kỹ thuật, kiểm toán năng lượng, xây dựng hệ thống quản lý năng lượng, đào tạo cán bộ và giới thiệu công nghệ hiệu suất cao. Chương trình đặt mục tiêu tiết kiệm 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc đến năm 2030.

Trong tháng 3/2026, Chỉ thị số 09/CT-TTg và Chỉ thị số 10/CT-TTg tiếp tục cụ thể hóa yêu cầu tiết kiệm năng lượng, tiết kiệm điện, chuyển dịch năng lượng và thúc đẩy điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Phát triển thêm nguồn điện vẫn là yêu cầu không thể thiếu khi nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng. Nhưng bên cạnh nguồn cung mới, một phần nguồn lực cũng nằm ngay trong những kWh có thể được tiết kiệm hoặc sử dụng hiệu quả hơn ở các dây chuyền đang vận hành.

Với doanh nghiệp, mỗi kWh được sử dụng hiệu quả hơn đồng nghĩa với giảm chi phí, nâng hiệu suất thiết bị và tăng tính ổn định của sản xuất. Với hệ thống điện, đó là một phần nhu cầu được giảm bớt. Còn với nền kinh tế, đó là khả năng tạo thêm giá trị mà năng lượng đầu vào không nhất thiết phải tăng theo cùng tốc độ.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng, dư địa không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm nguồn cung, mà còn ở khả năng sử dụng hiệu quả hơn lượng năng lượng đang có. Với doanh nghiệp, giảm mức tiêu hao trên mỗi đơn vị sản phẩm đồng nghĩa với giảm chi phí, nâng hiệu quả vận hành và tăng khả năng cạnh tranh. Với hệ thống điện, đó là phần nhu cầu có thể được tiết giảm, qua đó giảm bớt áp lực đầu tư và vận hành.

Khi cùng một lượng năng lượng có thể tạo ra nhiều sản phẩm và giá trị kinh tế hơn, hiệu quả năng lượng trở thành một phần trực tiếp của bài toán tăng trưởng. Dư địa tăng trưởng vì thế không chỉ đến từ việc có thêm bao nhiêu kWh, mà còn từ việc mỗi kWh đang được sử dụng hiệu quả đến đâu. Trong một nền kinh tế còn có cường độ sử dụng năng lượng cao, nâng giá trị tạo ra trên mỗi kWh chính là một phần dư địa tăng trưởng cần được khai thác.