[Emagazine] Lạng Sơn: Tạo chuỗi liên kết, nâng cao giá trị hoa hồi gắn với sinh kế đồng bào dân tộc thiểu số

Trong số những sản vật đặc trưng của Lạng Sơn, hoa hồi có vị trí đặc biệt. Cây hồi phù hợp với điều kiện khí hậu, đất đai và địa hình miền núi của tỉnh Lạng Sơn, được người dân trồng, chăm sóc, khai thác và chế biến tinh dầu qua nhiều thế hệ.

Hoa hồi có hình ngôi sao, thường 6-8 cánh, màu nâu sẫm, mùi thơm đặc trưng. Theo Cục Sở hữu trí tuệ, hoa hồi Lạng Sơn có hàm lượng tinh dầu trung bình khoảng 11%, hàm lượng trans-anethol trong tinh dầu cao. Mùa thu hoạch chính từ tháng 8 đến tháng 9 hằng năm. Khu vực mang chỉ dẫn địa lý hoa hồi Lạng Sơn gồm các huyện Bắc Sơn, Bình Gia, Cao Lộc, Tràng Định, Văn Lãng và Văn Quan.

Không chỉ là gia vị quen thuộc trong chế biến thực phẩm, hoa hồi còn là nguyên liệu để sản xuất tinh dầu, dược phẩm, mỹ phẩm, hương liệu và nhiều sản phẩm khác. Chính khả năng tạo ra nhiều dòng sản phẩm đã tạo nên giá trị kinh tế đặc biệt của cây hồi.

Từ đầu thế kỷ XX, tại Lạng Sơn đã hình thành cơ sở chế biến tinh dầu hồi. Sau những giai đoạn thị trường gặp khó khăn, từ những năm 1990, cây hồi từng bước phục hồi và trở thành cây kinh tế quan trọng của tỉnh.

Ngày nay, giá trị của cây hồi được người dân và chính quyền phối hợp hình thành chuỗi sản xuất hoàn chỉnh từ trồng, chế biến và phát triển thị trường thương mại chắp cách cho các sản phẩm từ cây hồi vươn xa.

Lạng Sơn được xem là vùng sản xuất hồi lớn nhất cả nước. Theo số liệu từ Sở Công Thương tỉnh lạng Sơn hiện có hơn 46.000 ha hồi, chiếm trên 70% diện tích hồi của cả nước; sản lượng hoa hồi khô khoảng 10.000-16.000 tấn/năm, giá trị kinh tế ước khoảng 1.700 tỷ đồng/năm.

Cây hồi được trồng tập trung tại nhiều địa bàn miền núi như Văn Quan, Bình Gia, Tràng Định, Văn Lãng, Cao Lộc, Chi Lãng... Trong đó, Văn Quan được xác định là một trong những vùng hồi trọng điểm. Theo thông tin của địa phương, Văn Quan có khoảng 13.527 ha hồi, sản lượng hồi tươi khoảng 23.000 tấn/năm; cây hồi được trồng chủ yếu tại địa bàn Yên Phúc, Bình Phúc, An Sơn, Tràng Phái, Tân Đoàn, Liên Hội...

Với đồng bào dân tộc thiểu số, rừng hồi vừa là tư liệu sản xuất, vừa là nguồn thu nhập lâu dài. Theo Kế hoạch phát triển nông nghiệp chủ lực của tỉnh đến năm 2030 tỉnh Lạng Sơn định hướng duy trì khoảng 55.000-56.000 ha rừng hồi.

Để biến lợi thế tự nhiên thành ngành hàng có giá trị, tỉnh Lạng Sơn đang tập trung phát triển cây hồi vào ba khâu: vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất và thị trường.

Kế hoạch phát triển nông nghiệp chủ lực giai đoạn 2026-2030 của tỉnh Lạng Sơn xác định tiếp tục duy trì các chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm hồi tại Tràng Định, Văn Quan; phát huy công suất các cơ sở chế biến, xuất khẩu tinh dầu hồi hiện có; thu hút thêm doanh nghiệp chế biến các sản phẩm từ hồi và hợp tác xã tham gia chuỗi liên kết.

Tỉnh cũng định hướng mở rộng vùng chỉ dẫn địa lý hoa hồi, tìm kiếm thị trường mới và đẩy mạnh xuất khẩu sang Ấn Độ, Anh, Malaysia, Indonesia; đồng thời hướng tới các thị trường Bắc Mỹ và châu Âu.

Thực tế sản xuất cho thấy doanh nghiệp đang đóng vai trò ngày càng rõ trong việc hình thành chuỗi giá trị hoa hồi. Tiêu biểu phải kể đến Công ty TNHH Chế biến và Xuất khẩu Nông lâm sản Lạng Sơn (Aforex) tại Nhân Lý, Chi Lăng. Doanh nghiệp được thành lập từ năm 2011, tập trung xuất khẩu hoa hồi khô và sản xuất các sản phẩm từ hồi, quế.

Chị Lô Thúy Dung - Phó Giám đốc Aforex cho biết: Doanh nghiệp đã liên kết với người dân xây dựng vùng nguyên liệu hồi hữu cơ, từng ký hợp đồng tiêu thụ 334 ha tại Văn Quan và tiếp tục liên kết khoảng 200 ha tại Chi Lăng. Aforex đầu tư khoảng 2 tỷ đồng cho hệ thống sơ chế, sấy và chiết xuất tinh dầu, gồm máy cắt cuống, máy sàng, máy sấy và lò chiết xuất.

Từ chỗ chủ yếu xuất khẩu hồi hô, Aforex chuyển dần sang chế biến sâu. Aforex hiện phát triển khoảng 20 sản phẩm từ hồi, tiêu thụ trong nước và tại một số tỉnh, thành; hoa hồi khô và tinh dầu hồi của doanh nghiệp được công nhận OCOP 4 sao.

Trước đó, Aforex đã đưa hoa hồi khô và tinh dầu hồi sang nhiều thị trường như Ấn Độ, Anh, Malaysia, Trung Quốc. Một số sản phẩm chế biến từ hồi cũng được phát triển theo hướng gia vị hữu cơ và sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Những kết quả này cho thấy một hướng đi rõ ràng: doanh nghiệp không chỉ mua nguyên liệu mà đang từng bước tham gia tổ chức vùng nguyên liệu, sơ chế, chế biến, xây dựng sản phẩm và tìm kiếm thị trường.

Tại Yên Phúc, một vùng hồi lớn của Văn Quan, hoạt động chế biến tinh dầu cũng đang được người dân và chính quyền quan tâm. Ông Nông Văn Tú là nghệ nhân người dân tộc Nùng có kinh nghiệm trên 40 năm hoạt động trong lĩnh vực sản xuất tinh dầu Hoa hồi đã đúc kết được những kinh nghiệm tinh hoa truyền đời và không ngừng đổi mới áp dụng khoa học kỹ thuật mới trong chế biến, chưng cất tinh dầu hoa hồi để cho ra sản phẩm chất lương cao.

Cuối năm 2019, gia đình ông đầu tư khoảng 1 tỷ đồng xây dựng hệ thống chưng cất bằng nồi hơi áp suất chạy điện, thay thế phương thức chưng cất truyền thống bằng củi. Hằng năm, đến mùa vụ cơ sở thu mua hàng trăm tấn hồi nguyên liệu của người dân trong vùng để chưng cất khoảng 10-15 tấn tinh dầu hồi/năm, sản phẩm tiêu thụ trong nước và làm nguyên liệu cho doanh nghiệp hướng tới xuất khẩu đến thị trường Tây Âu.

Ông Tú chia sẻ cơ sở kinh doanh của đã có các sản phẩm Ocop đạt tiêu chuẩn từ 3 đến 4 sao được tiêu thụ trong nước và cung cấp nguyên liệu cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Năm 2026, trên cơ sở hộ kinh doanh, ông Nông Văn Tú đã thành lập Công ty TNHH Tinh chất Hoa Hồi Yên Phúc, tại thôn Bình Phúc, xã Yên Phúc để nâng tầm hoạt động trồng, thu mua nguyên liệu chưng cất tinh dầu hoa hồi phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Một dấu mốc quan trọng trong quá trình nâng tầm hoa hồi Lạng Sơn là việc sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Ngày 15/2/2007, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Lạng Sơn” cho sản phẩm hoa hồi. Khu vực địa lý được bảo hộ gồm Bắc Sơn, Bình Gia, Cao Lộc, Tràng Định, Văn Lãng và Văn Quan.

Chỉ dẫn địa lý không chỉ xác nhận nguồn gốc sản phẩm mà còn gắn chất lượng, danh tiếng của hoa hồi với điều kiện tự nhiên và vùng sản xuất. Đây là cơ sở để các doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, nâng độ tin cậy và tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao.

Đáng chú ý, theo hồ sơ của tỉnh, Hoa hồi Lạng Sơn là một trong hai chỉ dẫn địa lý của tỉnh được bảo hộ theo EVFTA và UKVFTA, cùng với Hồng không hạt Bảo Lâm.

Tuy nhiên, thương hiệu chỉ thực sự có giá trị khi chất lượng được kiểm soát xuyên suốt. Từ vùng nguyên liệu đến thu hái, sơ chế, chế biến, đóng gói và truy xuất nguồn gốc đều phải được quản lý chặt .

Nếu doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp tạo ra sản phẩm thì hoạt động xúc tiến thương mại đóng vai trò kết nối sản phẩm với thị trường tiêu thụ đến với khách hàng.

Ông Lã Đức Đoàn - Trưởng phòng quản lý thương mại Sở Công Thương tỉnh Lạng Sơn cho biết: Sở Công Thương tỉnh Lạng Sơn đã triển khai nhiều hoạt động quảng bá, hội chợ, triển lãm, hội nghị kết nối cung cầu, hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã đưa sản phẩm đặc trưng vào các kênh phân phối. Tỉnh đang chuyển dần hoạt động xúc tiến từ giới thiệu sản phẩm đơn thuần sang kết nối với hệ thống siêu thị, nhà phân phối, sàn thương mại điện tử và thị trường xuất khẩu.

Đáng chú ý, Lạng Sơn đã có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sàn thương mại điện tử giai đoạn 2024-2030; đồng thời hỗ trợ kinh phí xúc tiến thương mại, trong đó có xúc tiến trên môi trường mạng. Sở Công Thương cũng tổ chức tập huấn kỹ năng bán hàng trực tuyến, livestream, xử lý đơn hàng và khai thác các nền tảng thương mại điện tử.

Với hoa hồi, những chính sách này mở thêm kênh tiêu thụ bên cạnh xuất khẩu truyền thống, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quảng bá và tiếp cận người tiêu dùng.

Từ vùng nguyên liệu lớn, Lạng Sơn đang hướng tới mục tiêu cao hơn: giữ lại nhiều giá trị hơn tại địa phương thông qua chế biến sâu.

Một bước tiến mới là Dự án Nhà máy chế biến hoa hồi Lạng Sơn tại xã Văn Quan. Ngày 3/8/2026, UBND tỉnh Lạng Sơn chấp thuận điều chỉnh chủ trương đầu tư đồng thời chấp thuận nhà đầu tư đối với dự án. Nhà máy có tổng vốn gần 490 tỷ đồng, công suất tương đương 1.500 tấn hoa hồi khô/năm, tập trung chế biến sâu các sản phẩm như tinh dầu, bột hồi và sản phẩm phụ.

Trước đó, ngày 11/6/2026, lãnh đạo tỉnh Lạng Sơn đã trực tiếp kiểm tra khu vực triển khai dự án, yêu cầu nhà đầu tư bảo đảm tiến độ và nhấn mạnh ý nghĩa của dự án đối với việc nâng cao giá trị cây hồi, hình thành chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ, tạo việc làm và nâng thu nhập cho người dân.

Ông Nguyễn Cảnh Toàn - Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn đánh giá đây là dự án có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế địa phương, yêu cầu UBND xã Văn Quan và các sở, ngành liên quan tiếp tục đồng hành góp phần nâng cao giá trị cây hồi, hình thành chuỗi liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.

Cùng với nhà máy này, định hướng của tỉnh Lạng Sơn là tiếp tục thu hút thêm doanh nghiệp đầu tư chế biến, mở rộng các chuỗi liên kết, nâng chất lượng vùng nguyên liệu và phát triển các sản phẩm mới từ hồi.

Cây hồi Lạng Sơn đang đứng trước một cơ hội phát triển mới. Lợi thế đã được hình thành từ vùng nguyên liệu rộng lớn, điều kiện tự nhiên phù hợp, kinh nghiệm sản xuất của người dân và thương hiệu đã được bảo hộ.

Quan trọng hơn, chuỗi giá trị đang dần hình thành đầy đủ hơn: người dân tạo vùng nguyên liệu; doanh nghiệp liên kết thu mua, sơ chế, chế biến và xuất khẩu; cơ quan quản lý hỗ trợ tiêu chuẩn, thương hiệu, xúc tiến thương mại; tỉnh tiếp tục thu hút các dự án chế biến sâu.

Từ những cánh rừng của đồng bào Nùng, Tày, Dao..., hương hồi Xứ Lạng đang bay theo những dòng sản phẩm, những hợp đồng xuất khẩu và những kênh phân phối hiện đại vươn đi xa muôn nơi.

Khi vùng nguyên liệu được chính quyền và người dân bản địa tổ chức tốt, doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt và công nghiệp chế biến được đầu tư đúng hướng, sản vật hoa hồi sẽ được chắp cánh, trở thành một ngành hàng mang thương hiệu Lạng Sơn tỏa hương bay xa trên thị trường trong nước và quốc tế.