[eMagazine] Nhìn lại FTA Index 2025: Xác định điểm nghẽn, nâng cao hiệu quả thực thi FTA

FTA Index 2025 cho thấy, chất lượng thực thi các FTA tại địa phương đã có chuyển biến, song khoảng cách giữa “biết”, “tiếp cận” và “tận dụng” các cam kết vẫn còn đáng kể. Vấn đề đặt ra không chỉ là cải thiện thứ hạng, mà quan trọng hơn là biến FTA Index thành công cụ nâng cao chất lượng điều hành và đưa lợi ích từ các FTA đến thực chất hơn với doanh nghiệp.

Trong năm thứ hai triển khai, Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực thi Hiệp định thương mại tự do (FTA Index) năm 2025 được Bộ Công Thương tiến hành trên cơ sở khảo sát 4.066 doanh nghiệp có hoạt động xuất khẩu và/hoặc nhập khẩu hàng hóa trong hai năm 2023 và 2024 tại tại 34 tỉnh, thành phố. Bộ chỉ số tổng hợp trên thang 40 điểm, gồm 4 nhóm nội dung: tiếp cận thông tin về FTA; thực thi quy định pháp lý theo các FTA; chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng FTA; và thực hiện các cam kết về phát triển bền vững.

Kết quả khảo sát cho thấy, điểm số giữa các địa phương dao động từ 10,57 đến 35,62 điểm; điểm trung bình đạt 21,66 điểm, trung vị 22,25 điểm. Khoảng cách 25,05 điểm giữa địa phương cao nhất và thấp nhất cho thấy sự phân hóa khá rõ về chất lượng thực thi FTA.

Tuy nhiên, một tín hiệu tích cực là không có địa phương nào thuộc nhóm “Yếu”. Hải Phòng là địa phương duy nhất được xếp loại “Rất tốt”, tiếp theo là 5 địa phương thuộc nhóm “Tốt”: Tuyên Quang, Thanh Hóa, Vĩnh Long, Cà Mau và Lai Châu; 13 địa phương thuộc nhóm “Khá”; 10 địa phương thuộc nhóm “Trung bình khá” và 5 địa phương thuộc nhóm “Trung bình”.

Điểm đáng chú ý là nhóm dẫn đầu không chỉ gồm những địa phương có quy mô kinh tế, công nghiệp hay kim ngạch xuất nhập khẩu lớn. Điều này cho thấy, năng lực thực thi FTA không chỉ phụ thuộc vào “điều kiện đầu vào”, mà còn phụ thuộc vào năng lực tổ chức thực hiện, phối hợp chính sách và khả năng đưa hỗ trợ đến doanh nghiệp.

Khảo sát về mức độ tận dụng FTA và chính sách hỗ trợ cho thấy 6 địa phương thuộc nhóm hiệu quả cao gồm: Hải Phòng, Lai Châu, Tuyên Quang, Thanh Hóa, Vĩnh Long và Cà Mau; trong khi 11 địa phương thuộc nhóm cần cải thiện. Sự khác biệt chủ yếu không nằm ở nhu cầu tận dụng FTA của doanh nghiệp mà ở khả năng tiếp cận chính sách, chương trình hỗ trợ và các hoạt động xúc tiến thương mại.

Kết quả FTA Index 2025 cho thấy thực tế, cùng đứng trước những cơ hội tương tự, có địa phương chuyển hóa được cam kết FTA thành hỗ trợ thực tế, trong khi nơi khác vẫn còn khoảng cách.

Một trong những “điểm nghẽn” nổi bật của tận dụng các FTA hiện nay nằm ở khâu tiếp cận thông tin. Theo khảo sát, nhận thức của doanh nghiệp về FTA đã có tín hiệu cải thiện, nhưng 36,2% doanh nghiệp mới dừng ở mức hiểu biết “cơ bản”, trong khi 17,5% “không biết” về FTA. Khoảng cách đặc biệt rõ ở doanh nghiệp nhỏ: tỷ lệ “không biết” lên tới 23,8%, trong khi chỉ 3,3% cho biết “biết rất rõ” về FTA.

Trong khi đó, hệ thống cung cấp thông tin về FTA đã được hình thành đa dạng qua nhiều kênh. Báo chí, truyền hình là kênh được doanh nghiệp tiếp cận nhiều nhất, tiếp theo là mạng xã hội và các website. Khi đã tiếp cận, doanh nghiệp nhìn chung đánh giá khá tích cực về chất lượng thông tin, sự kiện và hướng dẫn. Vấn đề nằm ở độ phủ và khả năng tiếp cận, chỉ 15% doanh nghiệp truy cập thường xuyên các cổng/trang thông tin điện tử về FTA; 59% truy cập không thường xuyên và 26% không truy cập. Tỷ lệ truy cập thường xuyên của doanh nghiệp nhỏ chỉ 9%, so với 21% ở doanh nghiệp lớn.

Ở cấp địa phương, điểm trung bình về công tác tuyên truyền, phổ biến thông tin FTA dao động từ 1,70 đến 3,02/5. Hải Phòng dẫn đầu với 3,02 điểm, nhưng ngay cả địa phương đứng đầu cũng mới đạt trên 3 điểm. Có tới 20 địa phương chỉ đạt từ 2,0 đến 2,4 điểm và 8 địa phương dưới 2 điểm.

Có thể thấy, thông tin được đánh giá khá tốt sau khi doanh nghiệp tiếp cận nhưng việc đưa thông tin đến doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả. Đây là cơ sở để công tác truyền thông FTA cần chuyển từ cung cấp thông tin đại trà sang đúng đối tượng doanh nghiệp, đúng ngành hàng, đúng thị trường và đúng vấn đề doanh nghiệp cần. Với doanh nghiệp nhỏ, hình thức truyền tải cần đơn giản, dễ sử dụng và có hướng dẫn thực hành.

Một vấn đề khác là khoảng cách giữa chất lượng hướng dẫn và mức độ tương tác. Hải Phòng dẫn đầu chỉ số về xây dựng pháp luật thực thi FTA với 4,32/5. Tuy nhiên, trên bình diện chung, sự phân hóa lớn hơn lại nằm ở tần suất hướng dẫn, mức độ tham gia tập huấn và phản hồi, góp ý của doanh nghiệp. Để thực thi FTA thực sự hiệu quả thì đây phải là quá trình tương tác hai chiều, trong đó phản hồi của doanh nghiệp là một nguồn thông tin quan trọng để cơ quan quản lý nhận diện được các “điểm nghẽn” và hoàn thiện chính sách.

FTA Index 2025 cũng cho thấy doanh nghiệp đã chuyển dần từ nhận biết sang vận dụng các cam kết FTA nhưng mức độ khai thác vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Hoạt động tận dụng tập trung rõ nhất ở cắt giảm thuế quan và quy tắc xuất xứ, với tỷ lệ doanh nghiệp khai thác đều trên 70%. Doanh nghiệp FDI nổi bật hơn trong tận dụng hai nhóm cam kết cốt lõi, trong khi doanh nghiệp quy mô vừa đạt tỷ lệ tận dụng quy tắc xuất xứ cao nhất trong các nhóm quy mô. Kết quả này cho thấy một bộ phận đáng kể doanh nghiệp đã chuyển từ nhận biết FTA sang vận dụng các cam kết trực tiếp vào hoạt động xuất nhập khẩu.

Trong khi đó, các cam kết mang tính kỹ thuật và chuyên ngành như: phòng vệ thương mại, sở hữu trí tuệ, TBT, SPS, lao động và môi trường - những nội dung vừa phức tạp, vừa được hướng dẫn ít thường xuyên hơn vẫn còn khai thác hạn chế. Đáng chú ý, những rào cản lớn nhất lại là các vấn đề rất thực tế: khó tiếp cận đối tác tại thị trường FTA, thiếu thông tin thị trường và chưa hiểu rõ cam kết. Điều này cho thấy thách thức đối với khả năng tận dụng FTA đang chuyển từ bài toán “ưu đãi thuế” sang bài toán “năng lực thị trường”. Doanh nghiệp không chỉ cần biết thuế suất ưu đãi, mà còn phải có khả năng tìm kiếm khách hàng, đáp ứng tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và tham gia chuỗi cung ứng tại các thị trường FTA.

Kết quả khảo sát cho thấy 58,2% doanh nghiệp từng tiếp cận hoặc thụ hưởng các chương trình hỗ trợ FTA tại địa phương, trong khi 41,8% chưa từng tiếp cận. Các chương trình trực tiếp như xúc tiến thương mại, hỗ trợ thủ tục FTA, đào tạo và tập huấn được đánh giá tích cực hơn; trong khi hỗ trợ về công nghệ, nhân lực, thương hiệu và năng lực pháp lý chưa được quan tâm tương xứng. Đây là cơ sở để chính sách hỗ trợ FTA cần chuyển mạnh từ hỗ trợ tuân thủ sang nâng cao năng lực cạnh tranh, gắn xúc tiến thương mại với kết nối đối tác, thông tin thị trường, xây dựng thương hiệu và tham gia chuỗi giá trị.

Một “khoảng trống” khác cần được xử lý sớm là chuyển đổi xanh và thích ứng yêu cầu phát triển bền vững. Khoảng 70% doanh nghiệp được khảo sát nhận thức việc đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững có vai trò quan trọng đối với tìm kiếm đối tác, ký kết hợp đồng và xây dựng uy tín. Tuy nhiên, tỷ lệ doanh nghiệp hiểu rõ và có khả năng thực hiện các yêu cầu mới như CBAM, EUDR, thẩm định chuỗi cung ứng và các yêu cầu xanh phần lớn chỉ khoảng 4-6%.

Khoảng cách giữa nhận thức và năng lực chuẩn bị cho thấy nếu không có chương trình hỗ trợ kịp thời, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ cơ hội thị trường ngay cả khi Việt Nam có lợi thế từ các FTA.

Phát biểu chỉ đạo tại Lễ công bố Bộ chỉ số FTA Index 2025, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh: “FTA Index cần được nhìn nhận không chỉ là một bộ chỉ số chuyên ngành mà còn là công cụ quan trọng để quản trị hội nhập kinh tế quốc tế”.

Thông điệp này cho thấy giá trị của FTA Index không nằm ở việc xác định địa phương đứng thứ nhất hay cuối bảng mà ở khả năng chỉ ra điểm nghẽn, xác định trách nhiệm và thúc đẩy những giải pháp, hành động khắc phục.

Kết quả Bộ chỉ số cần được chuyển thành chương trình hành động cụ thể: điểm yếu nào cần cải thiện, doanh nghiệp nào cần hỗ trợ, cơ quan nào chịu trách nhiệm và kết quả được đo lường ra sao. Đặc biệt, FTA Index có thể được sử dụng như một công cụ cảnh báo sớm giúp nhận diện những nhóm doanh nghiệp, ngành hàng và địa phương cần hỗ trợ trước khi phát sinh rủi ro thị trường.

Trên cơ sở kết quả khảo sát và những hạn chế được nhận diện, báo cáo khảo sát FTA Index 2025 của Bộ Công Thương đề xuất 07 nhóm kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng thực thi FTA tại địa phương và khả năng tận dụng FTA của doanh nghiệp.

Thứ nhất, sử dụng FTA Index để phân tầng hỗ trợ và xây dựng kế hoạch cải thiện theo từng nhóm địa phương. Cần thiết kế các gói hỗ trợ phù hợp với từng nhóm địa phương, ưu tiên hỗ trợ kỹ thuật cho những nơi còn hạn chế về năng lực tổ chức thực hiện và đưa chính sách đến doanh nghiệp; đồng thời tăng cường chia sẻ và nhân rộng các mô hình thực hiện hiệu quả.

Thứ hai, chuyển từ phổ biến thông tin chung sang đào tạo chuyên sâu và hỗ trợ thực hành. Chương trình hỗ trợ cần tập trung vào khả năng áp dụng FTA trong hoạt động kinh doanh, nội dung đào tạo nên được thiết kế theo ngành hàng, thị trường, kinh nghiệm và nhu cầu thực tế với những trao đổi trực tiếp, tư vấn tình huống và hướng dẫn thực hành cụ thể.

Thứ ba, tăng cường phối hợp liên ngành, liên cấp và nâng cao hiệu quả các kênh tiếp cận. Trong đó cần có sự phân vai rõ ràng giữa cơ quan đầu mối và các cơ quan chuyên môn liên quan đến thuế, hải quan, tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch, sở hữu trí tuệ, lao động và môi trường. Đồng thời, cần xây dựng kho tài liệu dùng chung, đội ngũ giảng viên nguồn và mạng lưới chuyên gia; thiết lập quy trình tiếp nhận, chuyển xử lý và phản hồi vướng mắc của doanh nghiệp.

Thứ tư, điều chỉnh trọng tâm chính sách hỗ trợ theo nhu cầu và điểm nghẽn thực tế. Chính sách cần tiếp tục ưu tiên các nhu cầu trực tiếp như hỗ trợ xuất khẩu, thông tin thị trường, kết nối đối tác, xúc tiến thương mại, xuất xứ và thủ tục FTA. Đồng thời, cần tăng cường hỗ trợ đối với các cam kết ngoài thuế quan thông qua hướng dẫn theo ngành hàng, thị trường và kết nối doanh nghiệp với các đơn vị chuyên môn phù hợp.

Thứ năm, thiết kế chính sách phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp, ngành hàng và thị trường. Đối với doanh nghiệp nhỏ, cần chú trọng cả nội dung và phương thức tiếp cận, đồng thời phát huy vai trò của hiệp hội ngành hàng và tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp trong tập hợp nhu cầu và đưa dịch vụ hỗ trợ đến doanh nghiệp. Doanh nghiệp đang hoặc chuẩn bị xuất khẩu cần được hỗ trợ sâu hơn về tiêu chuẩn thị trường, xuất xứ, chứng nhận và kết nối đối tác. Việc phân nhóm cần dựa không chỉ vào quy mô và loại hình sở hữu, mà còn vào ngành hàng, thị trường mục tiêu, kinh nghiệm xuất khẩu và loại rào cản doanh nghiệp đang gặp phải.

Thứ sáu, nâng cao năng lực chuẩn bị và tuân thủ các yêu cầu mới về phát triển bền vững. Cần chuyển từ giới thiệu khái niệm sang hướng dẫn doanh nghiệp xác định yêu cầu áp dụng và các bước chuẩn bị cụ thể đối với CBAM, EUDR, ESG, thẩm định chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi xanh... Do chưa hiểu rõ yêu cầu là một trong những rào cản nổi bật, hướng dẫn cần được cụ thể hóa theo ngành hàng, làm rõ đối tượng chịu tác động, dữ liệu cần thu thập, yêu cầu cần đáp ứng và đơn vị có thể hỗ trợ.

Thứ bảy, nâng cao hiệu quả ứng dụng thương mại điện tử và chuyển đổi số trong tận dụng FTA. Hỗ trợ cần tập trung vào hiệu quả vận hành và khai thác thực tế trên các nền tảng số và thương mại điện tử quốc tế, thay vì chỉ mở rộng số lượng doanh nghiệp tham gia. Nội dung hỗ trợ có thể bao gồm: lựa chọn thị trường và nền tảng phù hợp, quản trị gian hàng, xây dựng thương hiệu, bảo vệ sở hữu trí tuệ và kết nối với các dịch vụ hỗ trợ liên quan... Hiệu quả cần được đánh giá bằng khả năng duy trì hoạt động, tạo kết nối kinh doanh và tiếp cận thị trường, thay vì chỉ tính số doanh nghiệp tham gia nền tảng.