[eMagazine] Phát triển thương mại điện tử gắn với giảm bao bì, rác thải để bảo vệ môi trường

Từ một lĩnh vực khiêm tốn với quy mô chỉ đạt khoảng 4 tỷ USD vào năm 2015, thương mại điện tử Việt Nam đã có bước chuyển mình ngoạn mục. Bất chấp những biến động kinh tế toàn cầu và giai đoạn suy thoái hậu đại dịch Covid-19, năm 2023 thương mại điện tử Việt Nam vẫn phát triển mạnh mẽ, với tốc độ tăng trưởng ước tính trên 25% so với năm 2022, trong đó, quy mô bán lẻ hàng hoá trực tuyến đạt 17,3 tỷ USD. Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) nhận định lĩnh vực này sẽ duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm trên 20% giai đoạn 2024 - 2030 có thể đạt tới quy mô khoảng 100 tỷ USD vào năm 2030. Tốc độ tăng trưởng này cao hơn nhiều so với bức tranh tổng thể của nền kinh tế.

TMĐT Việt Nam được nhận định tăng trưởng nhanh nhờ dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng Internet và điện thoại thông minh cao. Tuy nhiên, ngược lại với sự tăng trưởng "thần tốc" này của TMĐT, đặt trong bối cảnh hiện tại của Việt Nam lĩnh vực này lại đang bộc lộ nhiều yếu tố thiếu bền vững khi hạ tầng hạ tầng quản lý chất thải và tiêu chuẩn bao bì bao gói chưa kịp thích ứng… tạo gánh nặng không hề nhỏ với môi trường.

Đóng gói và vận chuyển là 2 khâu thiết yếu trong TMĐT nhưng cũng là điểm nóng nhất trong tác động môi trường từ TMĐT cộng hưởng với việc lãng phí và lạm dụng bao bì góp phần tác động xấu đến môi trường. Một nghiên cứu của Đại học California, Berkeley cho thấy, lượng rác thải bao bì do TMĐT tạo ra ước tính chiếm khoảng 12% tổng lượng rác thải bao bì trên toàn thế giới. Các loại bao bì thường được sử dụng trong thương mại điện tử bao gồm hộp carton, bao bì nhựa, màng xốp hơi... là những loại vật liệu khó phân hủy, gây ô nhiễm môi trường.

Mua sắm trực tuyến thường tốn lượng giấy carton gấp nhiều lần so với việc người mua tự đến cửa hàng. Dữ liệu từ Statista, năm 2022 cho thấy 161 tỷ gói hàng được gửi đi toàn cầu, mỗi người nhận trung bình 20 gói hàng/năm, dự kiến tăng lên 256 tỷ gói vào 2027. Để đảm bảo hàng hóa nguyên vẹn khi đến tay khách hàng qua nhiều nấc giao nhận chặng cuối, các chủ gian hàng thường có xu hướng "đóng gói quá mức" (over-packaging). Hàng hóa nhỏ thường được bọc từ 2 đến 3 lớp nilon, xốp màng bóng khí (bubble wrap), băng keo nhựa khó tách rời, rồi mới đặt vào các thùng carton cồng kềnh chứa đầy xốp chèn…Với những sản phẩm dễ vỡ người bán thường chèn xốp, đóng gói rất kỹ, nhiều lớp... dẫn tới sử dụng bao bì nhiều hơn mức cần thiết, điều này không chỉ làm tăng lượng vật liệu sử dụng trong TMĐT mà còn gây khó khăn cho việc phân loại, tái sử dụng và tái chế sau tiêu dùng.

Mỗi lớp bao bì riêng lẻ có thể không đáng kể, nhưng khi nhân với hàng triệu đơn hàng, lượng vật liệu sử dụng trở thành một bài toán môi trường lớn. Bên cạnh đó những yêu cầu giao hàng trong ngày, trong vài giờ, thậm chí 30 phút làm giảm khả năng gom đơn và tối ưu tuyến đường. Một đơn hàng bị hoàn trả còn có thể khiến quá trình vận chuyển phải thực hiện thêm một lần, kéo theo nhiên liệu, nhân công và bao bì phát sinh.

Áp lực càng rõ hơn với dịch vụ giao đồ ăn. Chỉ trong một đơn hàng có thể xuất hiện đồng thời hộp nhựa, túi nhựa, cốc, thìa, dĩa, ống hút, túi đựng nước chấm... Nhiều vật dụng chỉ được sử dụng trong thời gian rất ngắn nhưng nhanh chóng trở thành rác thải.

Theo một nghiên cứu của Đại học California, Berkeley, rác thải bao bì từ thương mại điện tử ước chiếm khoảng 12% tổng lượng rác thải bao bì toàn cầu. Hộp carton, túi nhựa, màng xốp, băng keo cùng tình trạng “đóng gói quá mức” khiến lượng vật liệu sử dụng và rác thải ngày càng gia tăng, đặc biệt với các đơn hàng nhỏ hoặc hàng dễ vỡ. Thực tế áp lực lên môi trường từ TMĐT không chỉ dừng lại ở chiếc túi nhựa hay hộp carton mà còn đến từ toàn bộ chuỗi đến hoàn tất đơn hàng, từ lựa chọn vật liệu, đóng gói, lưu kho, vận chuyển đến hành vi đặt hàng và trả hàng của người tiêu dùng.

Việt Nam hiện chưa có một luật hay văn bản quy phạm pháp luật riêng biệt dành riêng cho “Rác thải TMĐT”. Tuy nhiên, các hoạt động phát thải, vật liệu đóng gói và vận chuyển trong giao dịch trực tuyến chịu sự điều chỉnh của hệ thống luật chung về bảo vệ môi trường, quản lý chất thải và các cơ chế tài chính liên quan, Cụ thể là như: Luật Bảo vệ Môi trường 2020 (Điều 54, 55); Nghị định 08/2022/NĐ - CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung (như Nghị định 110/2026/NĐ-CP) quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường; Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về Định mức chi phí tái chế (Fs).

Tại Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 – 2030 ban hành ngày 3/6/2025 (tại Quyết định Số: 1568/QĐ-BCT ) Bộ Công Thương đã xác định “Thương mại điện tử là lĩnh vực tiên phong của nền kinh tế số. Phát triển thương mại điện tử chú trọng đến phát triển bền vững, hướng đến tối ưu hóa quá trình từ sản xuất, kinh doanh đến trải nghiệm người tiêu dùng bằng các giải pháp có tác động tích cực và cân bằng giữa ba yếu tố phát triển kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Trong đó, doanh nghiệp và người tiêu dùng là lực lượng chính trong phát triển thương mại điện tử bền vững, nhà nước có vai trò quản lý, xây dựng hạ tầng, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của thương mại điện tử”…

Mặc dù đã có cơ chế EPR và lộ trình hạn chế nhựa dùng một lần, quá trình xanh hóa TMĐT tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức: trách nhiệm của các sàn trung gian, thiếu Quy chuẩn kỹ thuật đóng gói xanh (Green Packaging Guidelines) và khả năng chuyển đổi của nhóm bán hàng nhỏ lẻ...Hiện các sàn giao dịch TMĐT tại Việt Nam đóng vai trò kết nối, chưa bị bắt buộc chịu trách nhiệm liên đới đối với khối lượng bao bì do người bán (seller) độc lập phát sinh trên nền tảng. Việt Nam cũng chưa có quy định mức giới hạn tỷ lệ chèn lót/bọc màng khí tối đa cho từng dung tích hàng hóa, dẫn đến tình trạng người bán tự phát đóng gói quá mức để tránh rủi ro vỡ hỏng. Hơn thế phần lớn người bán hàng online là hộ kinh doanh cá thể, rất khó kiểm soát và áp dụng chế tài thu gom hay bắt buộc chuyển đổi sang bao bì sinh học chi phí cao...

Tại Hội thảo “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong khu vực tư nhân: Giảm thiểu sản phẩm nhựa dùng một lần trong ngành bán lẻ” (tổ chức tháng 7/2026), ông Đoàn Quốc Tâm - Phó Chủ tịch VECOM cho biết VECOM đã phối hợp với các sàn thương mại điện tử, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và cơ quan quản lý để thúc đẩy thương mại điện tử xanh. VECOM đã tham gia các hội thảo, diễn đàn, hoạt động cam kết bảo vệ môi trường; phối hợp xây dựng “Báo cáo chất thải nhựa bao bì từ thương mại điện tử tại Việt Nam 2023” và ban hành Bộ Tiêu chí Thương mại điện tử xanh gồm 6 nhóm, 19 tiêu chí nhằm khuyến khích doanh nghiệp áp dụng vào thực tiễn.

Theo ông Đoàn Quốc Tâm trên TMĐT hiện có hai nhóm đang gây ra nhiều tác đến môi trường. Một là các bao bì do các nhà bán, còn gọi là các chủ shop, có hoạt động bán lẻ trên nền tảng trực tuyến. Hiện đang có 4 - 5 sàn TMĐT chính, hoạt động mạnh tại Việt Nam đi cùng với đó là sự tham gia của hàng trăm nghìn chủ shop. Thứ hai là nhóm gọi đồ ăn công nghệ cũng là một trong những đối tượng tạo ra những tác động không nhỏ đến môi trường. Đặc biệt trong đó phải kể đến là những đơn hàng phục vụ nhu cầu cá nhân hóa, đơn hàng giao nhanh (instant hoặc là express), đơn hàng giao trong 30 phút, một tiếng.

Theo VECOM, để TMĐTtrở thành động lực của nền kinh tế số xanh và tuần hoàn cần có sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Cơ quan quản lý cần hoàn thiện chính sách, dữ liệu và tiêu chuẩn đóng gói xanh; các nền tảng khuyến khích bao bì thân thiện, gom đơn và giao hàng phát thải thấp…; doanh nghiệp, người bán giảm bao bì không cần thiết, tăng tái sử dụng và tái chế; doanh nghiệp logistics tối ưu vận chuyển, từng bước chuyển sang năng lượng sạch. Người tiêu dùng cũng góp phần tạo thay đổi thông qua những lựa chọn mua sắm và giao nhận thân thiện hơn với môi trường.

Trong chặng đường tiếp theo, thách thức của TMĐT không chỉ là bán nhiều hơn hay giao nhanh hơn, mà là làm sao để mỗi đơn hàng sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, tạo ra ít rác thải hơn và để lại dấu chân môi trường nhỏ hơn. Khi đó, tăng trưởng và bảo vệ môi trường sẽ trở thành hai yêu cầu song hành để nền kinh tế số Việt Nam đi nhanh nhưng vẫn đi xa.