[eMagazine] Phòng vệ thương mại trong ngành hóa chất: Rủi ro lan theo chuỗi giá trị

Với một ngành có tính liên kết cao và cung cấp nguyên liệu đầu vào cho nhiều lĩnh vực sản xuất như hóa chất, những biến động về dòng thương mại, nguồn cung và chính sách tại các thị trường xuất khẩu đang đặt ra yêu cầu chủ động nhận diện sớm rủi ro phòng vệ thương mại.

Khác với nhiều ngành sản xuất hàng tiêu dùng cuối cùng, hóa chất nằm ở nhiều tầng của chuỗi sản xuất, từ hóa chất cơ bản, hóa dầu, polymer đến nguyên liệu đầu vào cho dệt may, cao su, điện tử và nhiều ngành công nghiệp khác. Những thay đổi về cung - cầu, công suất, giá và dòng thương mại tại một thị trường có thể tác động tới nhiều mắt xích khác trong chuỗi.

Tại Hội nghị bàn tròn “Sử dụng hiệu quả công cụ phòng vệ thương mại trong phát triển ngành công nghiệp và công nghiệp hóa chất bền vững” do Cục Phòng vệ thương mại và Tạp chí Công Thương phối hợp tổ chức tháng 8/2026, ông Phạm Huy Nam Sơn - Phó Cục trưởng Cục Hóa chất (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, công nghiệp hóa chất là ngành công nghiệp nền tảng, cung cấp nguyên liệu cho nhiều lĩnh vực sản xuất. Theo đó, việc nâng cao khả năng tự chủ và hình thành các chuỗi cung ứng hóa chất trong nước có ý nghĩa quan trọng trong tăng sức chống chịu trước biến động của thị trường thế giới.

Ở chiều xuất khẩu, những diễn biến gần đây cho thấy cảnh báo phòng vệ thương mại đối với ngành hóa chất cũng cần được nhìn theo một phạm vi rộng hơn: không chỉ theo dõi một vụ việc tại một thị trường, mà phải nhận diện được sự dịch chuyển của rủi ro giữa các thị trường và trong chính chuỗi giá trị của sản phẩm.

Nhựa polyethylene terephthalate (PET) là trường hợp điển hình. Tháng 5/2025, Ủy ban châu Âu (EC) khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với một số sản phẩm PET có xuất xứ từ Việt Nam. Đến tháng 12/2025, EC quyết định không áp dụng biện pháp chống bán phá giá tạm thời. Ngày 1/5/2026, đại diện PET Europe - nguyên đơn của vụ việc - thông báo rút đơn kiện và sau đó EC chấm dứt điều tra.

Diễn biến tại EU là tín hiệu tích cực đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Tuy nhiên, cùng sản phẩm PET lại tiếp tục xuất hiện trong các vụ việc tại những thị trường khác.

Tháng 4/2026, Mexico khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với nhựa PET nhập khẩu từ Việt Nam và Malaysia. Đến tháng 8/2026, Cơ quan Phòng vệ thương mại Vương quốc Anh tiếp tục khởi xướng điều tra tự vệ đối với PET nhập khẩu, bao gồm cả nhựa PET nguyên sinh và nhựa PET tái chế thuộc phạm vi điều tra.

Tại Brazil, vụ điều tra chống bán phá giá PET từ Việt Nam và Malaysia có diễn biến khác. Theo Cục Phòng vệ thương mại, ngày 2/9/2026, cơ quan có thẩm quyền của Brazil ban hành quyết định kết thúc điều tra và áp dụng thuế chống bán phá giá chính thức trong thời hạn tối đa 5 năm. Mức thuế áp dụng với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam là 160,87 USD/tấn, có hiệu lực từ ngày 4/9/2026.

Như vậy, trong khoảng thời gian tương đối ngắn, một sản phẩm thuộc chuỗi hóa chất - polymer của Việt Nam đã trải qua những diễn biến khác nhau tại EU, Mexico, Vương quốc Anh và Brazil: nơi chấm dứt điều tra chống bán phá giá, nơi khởi xướng điều tra mới, nơi sử dụng công cụ tự vệ và nơi đã áp dụng thuế chống bán phá giá.

Thực tế này cho thấy cảnh báo sớm khó có thể chỉ dừng ở việc theo dõi tình trạng của một vụ việc cụ thể. Đối với doanh nghiệp hóa chất, một vụ việc kết thúc tại một thị trường không đồng nghĩa áp lực với sản phẩm đó tại các thị trường khác cũng giảm theo.

Mỗi thị trường có tình hình ngành sản xuất trong nước, cơ chế pháp lý, diễn biến nhập khẩu và yêu cầu điều tra khác nhau. Do đó, doanh nghiệp cần hình thành “bản đồ rủi ro” theo sản phẩm và thị trường, theo dõi đồng thời những nơi đang nhập khẩu hàng Việt Nam và những thị trường có sản phẩm tương tự đang chịu biện pháp phòng vệ thương mại.

Nếu PET cho thấy sự dịch chuyển của rủi ro giữa các thị trường, vụ việc đối với polytetramethylene ether glycol (PTMEG) lại cho thấy phạm vi cảnh báo có thể mở rộng xuống những sản phẩm hóa chất trung gian.

Ngày 28/4/2026, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với PTMEG nhập khẩu từ Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc). PTMEG, còn được gọi là PTMG hoặc PTHF, là một sản phẩm hóa chất trung gian được sử dụng trong các chuỗi sản xuất khác.

Theo số liệu công bố của DOC, lượng nhập khẩu theo mã hàng liên quan từ Việt Nam tăng từ khoảng 3,19 triệu kg năm 2023 lên hơn 7,08 triệu kg năm 2025; trị giá tăng từ khoảng 7,78 triệu USD lên 12,39 triệu USD. DOC đồng thời lưu ý mã HS sử dụng để thống kê có thể bao gồm cả hàng hóa ngoài phạm vi điều tra, vì vậy số liệu công khai không phản ánh hoàn toàn chính xác lượng PTMEG thuộc đối tượng vụ việc.

So với nhiều mặt hàng xuất khẩu lớn của Việt Nam, quy mô kim ngạch trên không quá lớn, tuy nhiên, việc PTMEG trở thành đối tượng điều tra cho thấy giá trị xuất khẩu tuyệt đối không phải yếu tố duy nhất cần quan sát trong hệ thống cảnh báo sớm.

Đối với hóa chất, doanh nghiệp còn phải theo dõi tốc độ thay đổi lượng xuất khẩu, thị phần, vị trí nguồn cung, tình hình ngành sản xuất tại nước nhập khẩu cũng như diễn biến của các nguồn cung cạnh tranh. Đặc biệt, với những sản phẩm trung gian nằm giữa nhiều công đoạn sản xuất, sự thay đổi ở một mắt xích có thể làm dòng thương mại chuyển hướng khá nhanh.

Đây cũng là điểm khiến cảnh báo sớm đối với ngành hóa chất cần khác với việc lập một danh sách các sản phẩm “có nguy cơ”, thay vì chỉ quan sát từng mã hàng, việc theo dõi cần đặt sản phẩm trong mối liên hệ với nguyên liệu đầu vào, sản phẩm hạ nguồn và các trung tâm sản xuất lớn trên thế giới.

Từ thực tiễn quản lý ngành, Cục Hóa chất cho rằng doanh nghiệp hóa chất xuất khẩu đang đứng trước phạm vi rủi ro thương mại rộng hơn trước đây. Theo ông Nguyễn Văn Kiên - Phòng Phát triển công nghiệp hóa chất, Cục Hóa chất, bên cạnh những vụ việc chống bán phá giá, chống trợ cấp hoặc tự vệ truyền thống, các vấn đề liên quan đến công suất, lao động, môi trường và chuỗi cung ứng cũng ngày càng được các thị trường quan tâm trong các cuộc điều tra thương mại.

Cần phân biệt đây không phải đều là các biện pháp phòng vệ thương mại theo nghĩa pháp lý truyền thống. Tuy nhiên, sự mở rộng về phạm vi các yêu cầu thương mại cho thấy doanh nghiệp ngày càng phải chứng minh nhiều hơn về toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm, thay vì chỉ quan tâm tới giá bán hay xuất xứ ở khâu cuối cùng.

Đại diện Cục Hóa chất nhận định doanh nghiệp cần bảo đảm tính minh bạch của chuỗi cung ứng, từ nguồn nguyên liệu đầu vào đến khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Riêng từ vụ PET tại EU, Cục Hóa chất cũng lưu ý doanh nghiệp cần duy trì đầy đủ dữ liệu về giá thành, chi phí sản xuất, nguyên liệu đầu vào và hồ sơ chứng minh xuất xứ để sẵn sàng khi phát sinh điều tra.

Điều này đặc biệt phù hợp với đặc điểm của ngành hóa chất, nơi sản phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành nguyên liệu của doanh nghiệp khác. Một biến động ở thị trường nguyên liệu đầu vào có thể làm thay đổi chi phí; biện pháp thương mại tại một nguồn cung có thể làm dòng hàng dịch chuyển; trong khi biến động của một sản phẩm hạ nguồn lại có thể kéo theo thay đổi nhu cầu đối với hóa chất trung gian.

Vì vậy, cảnh báo sớm cần được tổ chức theo chuỗi: theo dõi đồng thời đầu vào - sản xuất - đầu ra, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm tại thời điểm hàng hóa rời Việt Nam.

Cách tiếp cận theo chuỗi giá trị cũng đặt ra yêu cầu thay đổi cách doanh nghiệp sử dụng thông tin cảnh báo. Đại diện Cục Hóa chất cho rằng trước hết cần thường xuyên theo dõi diễn biến xuất nhập khẩu và các biện pháp phòng vệ thương mại tại những thị trường trọng điểm; đồng thời doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống kế toán, thống kê và lưu trữ đầy đủ dữ liệu sản xuất, kinh doanh để sẵn sàng cung cấp khi cơ quan điều tra yêu cầu.

Đáng chú ý, Cục Hóa chất đã phối hợp với Cục Phòng vệ thương mại xây dựng dữ liệu cảnh báo sớm đối với nhiều nhóm sản phẩm, trong đó có hóa chất cơ bản, săm lốp cao su và một số sản phẩm điện hóa, để tiếp tục hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm quốc gia.

Ở góc độ doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc cảnh báo sớm không nên chỉ được sử dụng khi một vụ điều tra đã xuất hiện. Các dữ liệu về lượng và tốc độ tăng xuất khẩu, giá bán, chi phí sản xuất, nguồn nguyên liệu, công suất, nhà cung cấp, xuất xứ và cơ cấu thị trường cần được theo dõi thường xuyên để nhận diện những thay đổi bất thường.

Sau quyết định của Brazil đối với PET, Cục Phòng vệ thương mại cũng khuyến nghị doanh nghiệp rà soát kế hoạch xuất khẩu, chính sách giá và điều kiện giao hàng; tuân thủ nghiêm quy định về xuất xứ, không tham gia gian lận xuất xứ hoặc lẩn tránh biện pháp; đồng thời tiếp tục đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với đặc thù ngành hóa chất. Thay vì xử lý riêng từng vụ việc sau khi đã phát sinh, doanh nghiệp cần xây dựng một cơ chế quản trị rủi ro gắn với toàn bộ chuỗi giá trị: sản phẩm đang được xuất khẩu tới đâu, những nguồn cung nào đang cạnh tranh trực tiếp, nước nhập khẩu đang áp dụng biện pháp gì đối với sản phẩm tương tự, nguồn nguyên liệu thay đổi ra sao và dữ liệu doanh nghiệp có đủ khả năng giải trình hay không.

Từ PET đến PTMEG, các diễn biến gần đây cho thấy rủi ro phòng vệ thương mại với ngành hóa chất có thể dịch chuyển giữa thị trường, giữa sản phẩm cuối cùng và hóa chất trung gian cũng như giữa các mắt xích của chuỗi cung ứng. Do đó, giá trị lớn nhất của cảnh báo sớm không chỉ nằm ở việc dự báo một mặt hàng có thể bị điều tra, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp nhận biết sớm những thay đổi của dòng thương mại, chuẩn bị dữ liệu và điều chỉnh chiến lược thị trường trước khi rủi ro chuyển thành một vụ việc cụ thể.