[eMagazine] Thái Nguyên: Nâng giá trị cây thuốc bản địa ở vùng đồng bào Tày

Sinh ra và lớn lên ở xóm Bài Kịnh, xã Yên Trạch tỉnh Thái Nguyên, anh Nguyễn Quốc Hoàng sớm biết đến cây thuốc nam. Từ nhỏ, anh thường theo ông nội và bố lên rừng tìm, hái cây thuốc về chữa bệnh cho người dân trong vùng. Những chuyến đi ấy đã gieo trong anh tình yêu với cây thuốc quê mình. Sau khi tốt nghiệp ngành Công nghệ thông tin, Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp - Đại học Thái Nguyên, anh Hoàng từng làm nhiều công việc khác nhau, nhưng rồi anh nhận ra, điều mình muốn gắn bó lâu dài vẫn là quê hương và nông nghiệp.

Năm 2022, anh trở về tiếp nhận và phát triển HTX Nông nghiệp Tiên Phong. Khi ấy, việc sản xuất, tiêu thụ sản phẩm của HTX còn nhiều khó khăn. Anh quyết định bắt đầu từ chính lợi thế của địa phương là đất đồi và nguồn cây dược liệu.

Trên diện tích đất của gia đình, Hoàng trồng khoảng 2ha các loại cây như khôi nhung, địa liền, an xoa, ba kích, mướp đắng rừng... Sau một thời gian, anh vận động các thành viên HTX và một số hộ dân cùng tham gia. Đến nay, diện tích dược liệu liên kết đã được mở rộng lên khoảng 7ha.

Theo bà Nguyễn Thu Hương, Chủ tịch UBND xã Yên Trạch, cây dược liệu là một trong những hướng sản xuất có nhiều tiềm năng của địa phương. Yên Trạch có diện tích đất đồi, điều kiện tự nhiên phù hợp với nhiều loại cây dược liệu; đồng thời, người dân, nhất là đồng bào Tày, có kinh nghiệm sử dụng và nhận biết nhiều loại cây thuốc truyền thống. Đây là những lợi thế để địa phương phát triển vùng dược liệu theo hướng hàng hóa.

“Địa phương xác định cây dược liệu là một trong những hướng cần được quan tâm trong phát triển sinh kế thời gian tới. Tuy nhiên, để phát huy được tiềm năng, cần tổ chức sản xuất theo hướng liên kết, hình thành vùng nguyên liệu ổn định, ứng dụng khoa học kỹ thuật và quan trọng nhất là gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ sản phẩm”, bà Hương cho biết.

Chủ tịch UBND xã Yên Trạch đánh giá, mô hình của HTX Nông nghiệp Tiên Phong là hướng đi đáng khuyến khích bởi đã bước đầu hình thành được vùng nguyên liệu, đầu tư nhà xưởng chế biến và xây dựng sản phẩm OCOP. Nếu tiếp tục nâng cao chất lượng, hoàn thiện quy trình sản xuất và mở rộng thị trường, cây dược liệu có thể trở thành một trong những sản phẩm góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Định hướng này cũng được Yên Trạch xác định trong giai đoạn 2026-2030, cùng với phát triển chăn nuôi, cây ăn quả và các sản phẩm nông nghiệp thế mạnh của địa phương. Xã hướng tới việc phát triển sản xuất gắn với ứng dụng khoa học, công nghệ, truy xuất nguồn gốc và xây dựng chuỗi giá trị, qua đó nâng cao giá trị nông sản và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Điểm khác biệt trong cách làm của HTX là không dừng ở trồng và bán nguyên liệu. Anh Hoàng xác định muốn nâng giá trị cây thuốc thì phải chế biến thành sản phẩm. Vì vậy, anh đầu tư nhà xưởng và máy móc phục vụ sản xuất như máy sấy, máy nghiền, máy đóng trà túi lọc, máy nấu cao...

Anh Hoàng đầu tư nhà xưởng và máy móc phục vụ sản xuất 

Để có thêm kiến thức về lĩnh vực này, năm 2021, anh theo học Trung cấp Y học cổ truyền. Kiến thức được học cùng kinh nghiệm thực tế giúp anh từng bước nghiên cứu, hoàn thiện các sản phẩm từ nguồn dược liệu địa phương.

Hiện HTX có khoảng 15 dòng sản phẩm chế biến từ cây dược liệu. Trong đó, trà mướp đắng rừng là một trong những sản phẩm được chú trọng phát triển.

Trà mướp đắng rừng của HTX được công nhận đạt OCOP 3 sao

Mướp đắng rừng sau khi thu hái được lựa chọn, sơ chế, làm sạch, sấy khô và chế biến thành trà. Việc chế biến giúp sản phẩm thuận tiện hơn trong bảo quản, vận chuyển và sử dụng so với nguyên liệu tươi.

Năm 2024, trà mướp đắng rừng của HTX được công nhận đạt OCOP 3 sao. Hiện sản phẩm trà mướp đắng rừng được bán với giá khoảng 850.000 đồng/kg; mướp đắng rừng sấy khô có giá khoảng 500.000 đồng/kg.

Không chỉ mướp đắng rừng, HTX còn phát triển sản phẩm từ ba kích và nhiều loại dược liệu khác. Thời gian tới, đơn vị dự kiến phát triển trà ba kích, cao ba kích và tiếp tục xây dựng sản phẩm OCOP.

Nhờ có nhà xưởng, HTX chủ động hơn trong các khâu sơ chế, chế biến và đóng gói. Đây cũng là nơi tạo thêm việc làm cho người dân địa phương.

Chị Dương Thị Vỹ, người dân tộc Tày, là một trong những lao động gắn bó với HTX từ những ngày đầu. Trước đây, gia đình chị chủ yếu làm nông nghiệp nhỏ lẻ, thu nhập không ổn định. Khi tham gia HTX, chị được hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc cây dược liệu, sau đó học thêm các công đoạn sơ chế và đóng gói sản phẩm.

“Có việc làm ổn định, thu nhập đều hơn nên cuộc sống gia đình cũng đỡ vất vả”, chị Vỹ chia sẻ.

Theo anh Nguyễn Quốc Hoàng, để người dân gắn bó với HTX, điều quan trọng là phải tạo được việc làm và thu nhập. Vì vậy, HTX không chỉ hướng dẫn bà con trồng cây mà còn đào tạo các công đoạn chế biến, đóng gói sản phẩm. Lao động trẻ còn được hướng dẫn bán hàng, quảng bá sản phẩm trên Facebook, TikTok, Zalo và các nền tảng thương mại điện tử.

Từ sản xuất đến tiêu thụ, người dân địa phương, đặc biệt là đồng bào DTTS có thêm cơ hội tham gia vào nhiều công đoạn trong chuỗi giá trị cây dược liệu. Cùng với phát triển sản phẩm, HTX Tiên Phong còn chú trọng bảo tồn cây thuốc nam bản địa.

Hiện HTX đang tìm kiếm những cây thuốc nam trong tự nhiên để đưa về trồng, nhân giống và phát triển thành vùng dược liệu khoảng 1,5ha. Đây là hướng đi nhằm chủ động nguồn nguyên liệu, đồng thời góp phần giữ lại những loại cây thuốc gắn với đời sống của đồng bào Tày.

Theo anh Hoàng, nhiều cây thuốc được đồng bào DTTS sử dụng từ lâu nhưng nếu không được gây trồng, bảo tồn thì nguồn nguyên liệu tự nhiên sẽ ngày càng khó tìm. Vì vậy, phát triển vùng dược liệu cũng là cách giữ lại những kinh nghiệm và giá trị truyền thống của địa phương.

Bên cạnh cây thuốc, HTX đang từng bước mở rộng mô hình sản xuất. Năm 2024, đơn vị trồng thêm 1,3ha măng lục trúc, thời gian tới dự kiến nuôi giun trùn quế để phục vụ chăn nuôi gà theo hướng sạch. HTX cũng xác định sẽ tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất, hướng tới các tiêu chuẩn như VietGAP, hữu cơ và xây dựng hệ thống quản lý chất lượng đồng bộ.

Từ một người trẻ từng làm việc ở nhiều nơi, anh Nguyễn Quốc Hoàng đã trở về quê và chọn cây thuốc làm hướng khởi nghiệp. Con đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm, từ mở rộng thị trường, nâng chất lượng sản phẩm đến hoàn thiện các tiêu chuẩn sản xuất. Nhưng những kết quả bước đầu đã cho thấy hướng đi của HTX Tiên Phong đang tạo ra những thay đổi tích cực. Cây thuốc được đưa vào vùng trồng, nguyên liệu được chế biến tại chỗ, sản phẩm có thương hiệu và người dân địa phương có thêm việc làm.

Ở vùng đất Yên Trạch, những cây thuốc vốn quen thuộc với đồng bào Tày đang được khoác lên một diện mạo mới. Từ tri thức truyền thống và nguồn tài nguyên bản địa, HTX đang từng bước tạo ra sản phẩm hàng hóa, mở thêm sinh kế cho người dân và góp phần giữ lại những giá trị vốn có của núi rừng.