[eMagazine] Thốt nốt Bảy Núi An Giang: Lan tỏa chuỗi giá trị đưa “Vị ngọt” di sản vươn xa

Mặt trời vừa lên, những hàng thốt nốt cao vút đã in bóng xuống những cánh đồng dưới chân vùng Bảy Núi tỉnh An Giang. Trên những thân cây cao hàng chục mét, người thợ Khmer thoăn thoắt leo lên ngọn, đặt dụng cụ hứng từng dòng mật ngọt. Công việc ấy tưởng như giản đơn, nhưng để làm được, người thợ phải có sức khỏe, sự khéo léo và kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ, mang hơi thở cuộc sống và nét văn hóa của đồng bào Khmer.

Tại tỉnh An Giang, cây thốt nốt hiện diện đậm nét tại đỉnh Bảy Núi (còn gọi là Thất Sơn) ở khu vực Tri Tôn và Tịnh Biên, nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống. Nơi đây, nghề làm đường không chỉ là một nghề mưu sinh mà còn là một phần đời sống văn hóa của cộng đồng.

Với đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, thốt nốt không chỉ là một loài cây. Từ thân, lá, quả đến dòng mật đều có thể được tận dụng để phục vụ đời sống và tạo ra sản phẩm. Nước thốt nốt dùng làm nước giải khát, quả được chế biến thành thực phẩm, lá và thân cây được sử dụng làm vật liệu, đồ thủ công mỹ nghệ. Nhưng nổi tiếng nhất vẫn là dòng mật ngọt thơm ngon được cô đặc thành đường thốt nốt - thứ sản vật có vị ngọt, béo và hương thơm đặc trưng của vùng đất An Giang.

Năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 376/QĐ-BVHTTDL, ghi danh Nghề làm đường thốt nốt của người Khmer khu vực Tri Tôn và Tịnh Biên, tỉnh An Giang vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ấy nâng giá trị của nghề truyền thống, đồng thời mở ra cơ hội để những giá trị văn hóa được tiếp tục chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Trong thời gian dài, đường thốt nốt chủ yếu được sản xuất thủ công, tiêu thụ tại các chợ địa phương hoặc thông qua thương lái. Nước mật sau khi lấy từ cây phải được xử lý, cô đặc trong ngày để tránh lên men; chất lượng sản phẩm phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người thợ. Trong khi đó, sản xuất nhỏ lẻ khiến khả năng mở rộng thị trường và gia tăng giá trị còn hạn chế.

Ngày nay, câu chuyện về cây thốt nốt bước sang một chặng đường mới được tổ chức theo chuỗi giá trị rộng hơn: vùng nguyên liệu - người khai thác - chế biến - tiêu chuẩn - thương hiệu - phân phối - thị trường.

Từ những tán thốt nốt cho ra sản phẩm đường truyền thống, nhiều chủ thể đã phát triển thêm mật thốt nốt cô đặc, mật sệt, mật dạng hạt, dạng bột, siro, nước uống, mứt và các sản phẩm kết hợp. Khi cùng một nguồn nguyên liệu được chế biến thành nhiều dòng sản phẩm phục vụ các phân khúc khác nhau, giá trị của cây thốt nốt cũng được mở rộng theo.

Tỉnh An Giang hiện có khoảng 70.000 cây thốt nốt, được trồng và mọc tự nhiên nhiều nhất ở vùng biên giới Bảy Núi gồm địa danh Tịnh Biên và Tri Tôn. Từ cây thốt nốt sẽ cho ra sản phẩm mật thốt nốt khô, mật thốt nốt sệt và mật thốt nốt hạt đã được công nhận OCOP. Nhiều sản phẩm được phân phối tại các tỉnh, thành, trên các nền tảng thương mại điện tử và đã có nhiều đơn hàng xuất khẩu tới Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hà Lan...

Thời gian qua tỉnh An Giang rất quan tâm phát triển sản vật vùng đồng bào dân tộc thiểu số gắn liền với mục tiêu lớn hơn là nâng cao đời sống, giảm nghèo bền vững và tạo sinh kế lâu dài cho người dân.

Theo đó, tỉnh An Giang đang triển khai đồng bộ 3 Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2030 (thuộc tầm nhìn 2026–2035) gồm: xây dựng nông thôn mới theo bộ tiêu chí mới gắn với đô thị hóa và phát triển xanh, giảm nghèo bền vững, và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Vừa qua, ngày 10/6/2026, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Phước chủ trì Hội nghị trực tiếp kết hợp trực tuyến triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2035; giai đoạn I (2026 - 2030) trên địa bàn tỉnh An Giang. Dự kiến nguồn lực đầu tư thực hiện trong giai đoạn 2026 - 2030 khoảng hơn 3.060 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương; ngân sách tỉnh đối ứng khoảng 4.101 tỷ đồng.

Tại hội nghị, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Phước nhấn mạnh, chính sách phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi phải hướng tới nâng cao đời sống, giảm nghèo bền vững và tạo sinh kế lâu dài cho người dân. Tỉnh sẽ triển khai đồng bộ các chính sách; đồng thời thúc đẩy kinh tế nông thôn, phát triển du lịch sinh thái và sản phẩm OCOP theo hướng bền vững.

Đáng chú ý, trong quan điểm chỉ đạo của tỉnh An Giang, người dân và doanh nghiệp được xác định là những chủ thể quan trọng của quá trình phát triển. Các địa phương phải tăng cường liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, huy động và lồng ghép hiệu quả các nguồn lực; các sở, ngành chủ động phối hợp, hướng dẫn và tổ chức thực hiện chính sách sát thực tiễn, để chương trình thực sự tạo chuyển biến về sinh kế, thu nhập và chất lượng cuộc sống ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tại phường Tịnh Biên, cây thốt nốt đang được đặt vào trung tâm của quá trình phát triển sản phẩm địa phương. Trao đổi với phóng viên, Ông Chau Rắck Sa Nây - Trưởng Phòng Kinh tế, hạ tầng và đô thị phường Tịnh Biên cho biết, đến ngày 31/7/2026 đơn vị đã tiếp nhận giải quyết 248 hồ sơ đăng ký kinh doanh tại địa phương tập trung hỗ trợ các chủ thể phát triển sản phẩm OCOP, thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và quảng bá sản phẩm địa phương. Đồng thời, tích cực phối hợp tổ chức các sự kiện xúc tiến thương mại nhằm quảng bá, giới thiệu sản phẩm OCOP và những sản phẩm tiềm năng của địa phương.

Năm 2026, hoạt động này tiếp tục được mở rộng. Sở Công Thương An Giang phối hợp tổ chức hội nghị kết nối giao thương sản phẩm OCOP và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu với TP. Hồ Chí Minh; Đáng chú ý, Hội nghị kết nối giao thương vùng biên giới Việt Nam - Campuchia - Lào diễn ra ngày 05/6/2026 tại phường tịnh Biên, tỉnh An Giang tạo thêm không gian giao thương cho sản phẩm khu vực biên giới.

Cách làm của Tịnh Biên là gắn việc quảng bá hàng hóa, địa phương đồng thời giới thiệu về vùng đất, con người, bản sắc văn hóa và đời sống đồng bào Khmer đến du khách trong và ngoài nước. Như vậy, một sản phẩm đường thốt nốt không chỉ được bán như một món hàng, mà còn trở thành một phần của câu chuyện du lịch và văn hóa của khu vực Bảy Núi.

Ông Chau Rắck Sa Nây nhấn mạnh: Mục tiêu đến năm 2030, phường Tịnh Biên đặt mục tiêu hoàn thiện 5 - 7 sản phẩm OCOP đạt 3 sao trở lên, tập trung vào các sản phẩm từ cây thốt nốt, trong đó có ít nhất 2 sản phẩm đạt OCOP 4 sao. Để thực hiện, địa phương sẽ chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cấp bao bì, hỗ trợ phát triển sản phẩm đạt chuẩn, mở rộng quy mô sản xuất, xây dựng hợp tác xã, đẩy mạnh liên kết tiêu thụ, đồng thời gắn OCOP với du lịch và thương mại điện tử.

Được Ông Chau Rắck Sa Nây đẫn đi thực tế tại cơ sở sản xuất, câu chuyện của bà Lý Hứa Thị Lan Phương, Giám đốc Công ty TNHH Yến Sào Bảy Núi chia sẻ đã cho phóng viên Tạp chí Công Thương thấy khá rõ mối quan hệ giữa chính quyền, doanh nghiệp, sản vật bản địa và sinh kế người dân.

Công ty TNHH Yến Sào Bảy Núi được thành lập năm 2018, định hướng khai thác và nâng cao giá trị các sản vật đặc trưng Bảy Núi. Với cây thốt nốt, bà Phương nhìn thấy một nguồn tài nguyên không chỉ có giá trị kinh tế mà còn gắn chặt với đời sống và văn hóa của người dân. Theo bà Phương, cây thốt nốt phải mất khoảng 20 - 35 năm mới bắt đầu cho thu hoạch mật, trong khi nhiều cây thốt nốt tại khu vực Bảy Núi đã có tuổi đời 40 - 80 năm. Vì vậy, mỗi cây thốt nốt là kết quả của sự gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Tại Tịnh Biên, Công ty đầu tư 2,4 ha chuỗi trang trại trồng thốt nốt và nuôi chim Yến. Công ty đã nghiên cứu công nghệ, xây dựng chuỗi sản xuất để bảo tồn giá trị của mật hoa thốt nốt và phát triển thành các sản phẩm phù hợp với thị trường hiện đại. Năm 2024, các sản phẩm của Công ty được đạt sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu của tỉnh, gồm mứt thốt nốt; mật hoa thốt nốt sệt, siro mật hoa thốt nốt; mật hoa thốt nốt tươi kết hợp thịt quả thốt nốt và các sản phẩm yến chưng với mật hoa thốt nốt. Đến năm 2025, các sản phẩm mật hoa thốt nốt, siro thốt nốt, thốt nốt sệt và mứt thốt nốt tiếp tục được đưa vào đánh giá, phân hạng OCOP tại địa bàn Tịnh Biên. Hiện 4 sản phẩm của Công ty TNHH Yến sào Bảy Núi đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao.

Công ty tạo việc làm cho 35 lao động đa số là người Khmer và xây dựng chuỗi liên kết với nhiều hộ khai thác thốt nốt trên địa bàn, mô hình này giúp người dân có nguồn thu ổn định hơn quanh năm, có lạo động thu nhập đến 20 triệu đồng/tháng.

“Quan điểm của chúng tôi là tăng trưởng của doanh nghiệp phải gắn với sự phát triển bền vững của địa phương”, bà Phương chia sẻ, đồng thời cho biết doanh nghiệp sẽ tiếp tục mở rộng liên kết với các hộ khai thác thốt nốt, vừa bảo đảm nguồn nguyên liệu để sản xuất đa dạng các sản phầm phục vụ nhiều đối tượng khách hàng khác nhau và xuất khẩu, vừa tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân. 

Câu chuyện thốt nốt An Giang cho thấy, muốn biến sản vật truyền thống thành sinh kế bền vững, trước hết phải gắn bảo tồn nghề với nâng cao thu nhập cho người dân. Nghề làm đường thốt nốt được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhưng di sản chỉ thực sự sống khi người làm nghề có thể sống được bằng nghề. Vì vậy, sản phẩm phải được nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Lấy thị trường dẫn dắt sản xuất, từ đường truyền thống, người dân và doanh nghiệp phát triển nâng tầm giá trị sản phẩm: mật sệt, siro, mật hạt, mứt và nhiều sản phẩm mới; đồng thời tận dụng OCOP, thương mại điện tử, hệ thống phân phối và xúc tiến thương mại để đưa sản vật vùng cao đến thị trường lớn.

Muốn chuỗi giá trị vận hành hiệu quả, chính quyền giữ vai trò kiến tạo, doanh nghiệp và hợp tác xã làm hạt nhân, người dân là chủ thể. Cùng với đó, bảo tồn phải đi đôi với đổi mới: ứng dụng công nghệ, cải tiến bao bì, truy xuất nguồn gốc và đa dạng hóa sản phẩm nhưng vẫn giữ giá trị cốt lõi của nghề truyền thống.

Từ những hàng thốt nốt dưới chân Bảy Núi, nghề làm đường truyền thống đang được chuyển hóa thành sinh kế, nâng tầm bản sắc thành thương hiệu và sản vật địa phương thành hàng hóa có khả năng vươn xa.