(eMagazine) Từ “khách quý” đến thị trường: Đưa chè Tán Ma xuống núi

Từ thứ lá rừng được đồng bào Thái nâng niu dành mời khách quý, chè Tán Ma ở Hiền Kiệt, Thanh Hóa đang dần trở thành hàng hóa, tạo thêm sinh kế cho người dân vùng cao. Nhưng để những đồi chè bản địa thực sự mang lại nguồn thu bền vững, câu chuyện không chỉ nằm ở trồng và chế biến, mà còn là tổ chức sản xuất, nâng cao giá trị và tìm thị trường ổn định cho một sản phẩm vẫn còn khá mới mẻ với người tiêu dùng.

Trong những nếp nhà của đồng bào Thái ở Hiền Kiệt, Thanh Hóa, ấm chè nóng từ lâu không chỉ để giải khát mà còn thể hiện lòng hiếu khách. Khi có khách, nhất là khách quý, chủ nhà chọn những lá chè ngon, pha nước rồi cùng nhau chuyện trò. Tên gọi Tán Ma cũng được người dân lý giải theo tiếng Thái với ý nghĩa “khách quý đến”, gợi nhắc tình người và nét đẹp văn hóa bản địa.

Ở Hiền Kiệt, những cây chè từng mọc tự nhiên dọc các sườn đồi, ven suối Khiết. Thấy cây hợp đất, hợp khí hậu và cho thứ nước uống đặc trưng, người dân dần đưa chè từ rừng về trồng trong vườn, trên nương. Cứ thế, từ cây rừng thành cây vườn, từ thứ lá hái về để nhà uống thành sản phẩm có thể bán lấy tiền, Tán Ma bắt đầu một hành trình mới.

Việc thu hái và chế biến chè chủ yếu được thực hiện thủ công. Chè thường được hái từ khoảng 8 đến 11 giờ sáng, khi sương đã tan. Người hái chỉ lựa những búp non đạt tiêu chuẩn, nhẹ tay giữ nguyên hình dáng và độ tươi của nguyên liệu.

Chè sau khi hái được phơi héo khoảng 20 phút để giảm độ ẩm và làm mềm lá, sau đó ủ khoảng 4 giờ cho lên hương. Người làm chè tiếp tục vò bằng tay để cánh chè săn lại rồi ủ thêm 4 giờ trước khi phơi dưới nắng tự nhiên. Quy trình này giúp chè khô đều, giữ được màu sắc và hương vị đặc trưng.

Khác với nhiều loại chè xanh thông thường, chè Tán Ma có búp nhỏ, cánh xoăn tự nhiên, chuyển màu nâu sẫm sau khi phơi khô. Khi pha, nước chè có màu hổ phách hoặc đỏ cam, vị dịu, không chát gắt, để lại hậu ngọt nơi cuống họng cùng hương thơm thoang thoảng của cỏ cây núi rừng.

Người dân Hiền Kiệt luôn gìn giữ phương thức canh tác truyền thống, hạn chế tối đa hóa chất, chăm sóc chè bằng sự cần cù và kinh nghiệm được truyền từ nhiều thế hệ.

Để có những búp chè đạt chất lượng cao, người trồng chè thường xuyên phát cỏ, làm sạch gốc, giữ độ ẩm tự nhiên cho đất và bảo vệ cây chè trước tác động của thời tiết. Vườn chè luôn được chăm sóc cẩn thận để cây sinh trưởng khỏe mạnh, cho những búp non xanh mướt, giàu dưỡng chất.

Nếu trước đây, giá trị của Tán Ma chủ yếu hiện diện trong ấm nước mời khách và đời sống của mỗi gia đình thì nay, những búp chè trên sườn đồi đã bắt đầu mang lại thu nhập cho người dân. Giữa nhiều sản phẩm chè trên thị trường, Tán Ma tạo dấu ấn bằng nguồn gốc bản địa, hương vị riêng và câu chuyện về văn hóa hiếu khách của đồng bào Thái.

Nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi cùng sự chăm sóc tỉ mỉ, mỗi vụ chè đều mang đến nguồn nguyên liệu chất lượng, giữ được hương vị nguyên bản của núi rừng Hiền Kiệt.

Trong nhiều năm, chè Tán Ma chủ yếu được người dân trồng phân tán quanh nhà, trên nương hoặc khai thác từ những diện tích cây có sẵn. Mỗi gia đình tự hái, tự sao chè, phục vụ nhu cầu trong nhà và bán một phần nhỏ khi có người hỏi mua. Cách sản xuất ấy phù hợp với một sản vật mang tính tự cung, tự cấp nhưng bộc lộ hạn chế khi nhu cầu hàng hóa bắt đầu hình thành.

Để một sản vật truyền thống trở thành hàng hóa, chè Tán Ma cần được tổ chức sản xuất với quy mô phù hợp, kiểm soát chất lượng, tăng cường liên kết giữa các hộ dân và xây dựng đầu ra ổn định.

Cuối năm 2020, các hộ trồng chè tại Hiền Kiệt đã liên kết thành Tổ hợp tác sản xuất và kinh doanh Chè Tán Ma Hiền Kiệt. Từ đó, chè Tán Ma bắt đầu được tổ chức sản xuất bài bản, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, thu hái đúng kỹ thuật, đến chế biến, đóng gói, quảng bá sản phẩm. Năm 2021, sản phẩm chè Tán Ma Hiền Kiệt được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh.

Chị Lộc Thị Thoa, đại diện tổ hợp tác và kinh doanh chè Tán Ma Hiền Kiệt cho biết, ban đầu tổ hợp tác có 11 hộ, năm 2024 tăng lên 25 hộ, đến năm 2025 có 30 hộ tham gia. Từ khi liên kết thành Tổ hợp tác sản xuất, các hộ được hỗ trợ tập huấn kiến thức, liên kết cùng nhau phát triển, tiêu thụ sản phẩm.

Mỗi tháng, các thành viên trong nhóm chế biến và cung ứng ra thị trường được 80 - 100kg chè Tán Ma khô, với giá bán 200 nghìn đồng/kg. Nhờ có chè Tán Ma mà nhiều hộ dân trong xã đã thoát nghèo, đặc biệt là những hộ trong tổ sản xuất.

Chị Lộc Thị Thoa thường diễn tả giá trị của cây chè với người dân bằng một câu rất giản dị: “tiền là lá, lá cũng là tiền”. Từ những chiếc lá dùng pha ấm nước mời khách, mỗi lứa chè giờ đây có thể đem lại thêm một khoản thu nhập cho gia đình.

Từ một sản vật gắn với đời sống văn hóa của người Thái, chè Tán Ma đang từng bước trở thành cây sinh kế của người dân.

Năm 2025, vùng Quan Hóa cũ có khoảng 100 ha chè Tán Ma, tập trung tại Hiền Kiệt, Hiền Chung, Hồi Xuân và khu vực lân cận; riêng Hiền Kiệt cũ có 45–50 ha. Việc hợp nhất hai xã Hiền Kiệt và Hiền Chung thành xã Hiền Kiệt mới tạo điều kiện thuận lợi hơn để quy hoạch vùng nguyên liệu và tổ chức sản xuất theo hướng tập trung.

Để đưa chè Tán Ma trở thành hàng hóa, chính quyền địa phương đã đồng hành cùng người dân xây dựng vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc, tỉa cành, tạo tán và chuẩn hóa quy trình sản xuất theo hướng bảo đảm an toàn thực phẩm. Sản phẩm trước khi đưa ra thị trường được kiểm tra chất lượng, không sử dụng chất bảo quản hoặc hóa chất gây hại; đồng thời từng bước xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Sau khi được công nhận OCOP 3 sao, chè Tán Ma từng bước được giới thiệu tại các điểm trưng bày, gian hàng OCOP và chương trình xúc tiến thương mại của địa phương như: Hội chợ Thương mại miền Tây Thanh Hóa 2022; Chợ trưng bày, giới thiệu, quảng bá các sản phẩm OCOP và ẩm thực xứ Thanh 2024; Hội chợ Kết nối du lịch xanh Việt Nam tại tỉnh Thanh Hóa năm 2026…

Thông qua các chương trình quảng bá, gian hàng OCOP và hội chợ xúc tiến thương mại, chè Tán Ma Hiền Kiệt từng bước được nhiều người tiêu dùng biết đến và đón nhận. Hương vị dịu ngọt, màu nước đỏ vàng đặc trưng cùng câu chuyện văn hóa gắn với lòng hiếu khách của đồng bào Thái đã tạo nên nét riêng cho sản phẩm giữa nhiều loại chè trên thị trường.

Từ chỗ chủ yếu được sử dụng trong gia đình và tiêu thụ tại địa phương, chè Tán Ma nay đã được đưa tới khách hàng trong và ngoài tỉnh. Mỗi tháng, các thành viên tổ hợp tác chế biến và cung ứng khoảng 80-100 kg chè khô, với giá bán khoảng 200.000 đồng/kg. Kết quả này cho thấy sản phẩm bản địa đã bước đầu tìm được chỗ đứng trên thị trường, tạo thêm thu nhập và động lực để người dân tiếp tục gìn giữ, phát triển vùng chè.

Trước kia, Tán Ma được người Thái giữ trong nhà để đợi “khách quý đến”. Ngày nay, Tán Ma đã chủ động tìm những vị khách của mình. Khi thị trường mở rộng và người dân có thể sống tốt hơn từ đồi chè bản địa, câu nói “tiền là lá, lá cũng là tiền” sẽ không chỉ nói về giá chè, mà còn là giá trị của sinh kế được tạo dựng từ tài nguyên, tri thức và văn hóa của đồng bào Thái.