[Emagazine] Từ vườn actiso của Má A Chu đến chuỗi giá trị xanh và sinh kế bền vững

Hơn chục năm trước, Má A Chu là một trong những người Mông ở Sa Pa mạnh dạn đưa cây Actiso vào ruộng nhà mình. Từ những luống cây ban đầu, Actiso dần trở thành nguồn sinh kế ổn định của gia đình anh và nhiều hộ dân vùng cao. Những tàu lá rời khỏi khu vườn của đồng bào Mông, Dao hôm nay không còn được bán như một loại dược liệu thô, mà đi vào chuỗi sản xuất được kiểm soát từ vùng nguyên liệu, qua chế biến sâu để trở thành nhiều sản phẩm hàng hóa. Trong đó, Trà phun sương Actiso Sa Pa đã được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Mỗi mùa thu hoạch, những vùng trồng actiso ở Sa Pa lại nhộn nhịp người cắt lá. Trên những thửa ruộng của đồng bào Mông, Dao, từng tàu lá lớn được cắt sát gốc, bó lại rồi nhanh chóng chuyển về nhà máy chế biến. Công việc nối tiếp qua nhiều đợt thu hái, mang lại nguồn thu cho các hộ trồng và tạo thêm việc làm cho lao động địa phương.

Actiso vốn không phải cây bản địa của Sa Pa. Loại cây dược liệu có nguồn gốc ôn đới được đưa vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX và sớm tìm thấy điều kiện thích hợp ở vùng núi có khí hậu mát lạnh này. Tuy nhiên, từ một cây có thể sinh trưởng tốt đến một cây thực sự tạo sinh kế cho người dân là cả một quá trình.

Má A Chu là một trong những hộ người Mông tiên phong trong quá trình ấy. Năm 2011, khi actiso vẫn còn khá mới với nhiều người trong bản, anh chủ động tìm đến Công ty Traphaco Sa Pa xin giống về trồng. Cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp xuống tận nơi hướng dẫn từ cách trồng, chăm sóc đến thu hái và cam kết thu mua nguyên liệu. Cây actiso có ưu điểm lớn là cho thu hoạch liên tục. Trong điều kiện chăm sóc tốt, người dân có thể thu 7-8 lứa lá mỗi năm, cứ 20-30 ngày lại có một đợt thu mới, tạo nguồn thu ổn định quanh năm, điều mà ít loại cây trồng vùng cao nào có được.

Từ những hộ tiên phong như Má A Chu, diện tích actiso từng bước được mở rộng Cây dược liệu dần đi từ những khu vườn nhỏ sang cây trồng hàng hóa chủ lực, đóng vai trò quan trọng trong chiến lược trong chiến dịch xóa đói giảm nghèo của địa phương.

Những triền actiso xanh trên núi Sa Pa hôm nay bởi vậy không chỉ là vùng cung cấp nguyên liệu cho nhà máy. Phía sau mỗi vụ thu hoạch còn là sinh kế của hàng trăm gia đình vùng cao, những người đang tạo ra giá trị từ chính đất đai và sức lao động của mình.

Với cây dược liệu, trồng được mới chỉ là bước đầu. Để trở thành nguyên liệu cho chế biến, actiso phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, độ đồng đều và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Một trong những yếu tố quyết định sự thành công của mô hình trồng atiso tại Sa Pa chính là sự tham gia của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị. Đặc biệt, Công ty TNHH Một thành viên Traphaco Sa Pa đã đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu thụ, chế biến và nâng cao giá trị dược liệu tại địa phương. Toàn bộ sản lượng atiso của Sa Pa được Traphaco thu mua theo hợp đồng liên kết với người dân.

Theo Công ty Cổ phần Traphaco, hiện vùng trồng actiso Sa Pa có 153 hộ tham gia chuỗi liên kết, trong đó trên 90% là đồng bào dân tộc thiểu số. Khoảng 50 ha Actiso được duy trì sản xuất theo tiêu chuẩn GACP-WHO, cung cấp khoảng 2.500 tấn lá tươi mỗi năm.

Nền tảng cho vùng nguyên liệu này được Traphaco xây dựng từ năm 2010 thông qua dự án GreenPlan, với sự tham gia của Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Trong chuỗi liên kết, doanh nghiệp cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức canh tác theo tiêu chuẩn và thu mua nguyên liệu sau thu hoạch. Nhờ đó, người dân có đầu ra ổn định, còn doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến.

Đi cùng đầu ra là yêu cầu ngày càng chặt chẽ đối với người trồng. Actiso Sa Pa được sản xuất theo GACP-WHO: Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới. Từ đất, giống, nguồn nước, vật tư sử dụng, quá trình chăm sóc đến thời điểm thu hái đều phải tuân thủ quy trình nhằm bảo đảm chất lượng và khả năng truy xuất nguyên liệu.

Quy trình ấy bắt đầu ngay tại những khu vườn như của Má A Chu. Từ chỗ chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm, người trồng dần làm quen với việc canh tác theo tiêu chuẩn, kiểm soát vật tư và thu hái đúng yêu cầu. Những tàu lá Actiso vì thế không còn đơn thuần là nông sản đem bán, mà trở thành nguyên liệu đầu vào của một chuỗi dược liệu được kiểm soát từ vùng trồng.

Quy mô vùng nguyên liệu cũng thay đổi theo thời gian. Nếu năm 2001 mới chỉ có một số hộ trồng actiso trên khoảng 3-5 ha thì giai đoạn 2010-2015, vùng actiso của Traphaco tại Sa Pa và Bắc Hà đã phát triển lên khoảng 90 ha với khoảng 200 hộ tham gia, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số. Hiện riêng tại Sa Pa, khoảng 50 ha vùng trồng đạt chuẩn tiếp tục được duy trì.

Thay vì mở rộng diện tích bằng mọi giá, hướng đi hiện nay là giữ vùng nguyên liệu đạt chuẩn và nâng giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu. Bởi với cây dược liệu, giá trị không chỉ nằm ở số hecta hay số tấn lá thu hoạch, mà còn ở chất lượng nguyên liệu và khả năng chế biến thành những sản phẩm có giá trị cao hơn.

Từ đây, hành trình của những tàu lá actiso rời khu vườn của người Mông, người Dao bước sang một chặng mới: chế biến sâu để nâng giá trị cây dược liệu.

Nếu chỉ dừng ở việc thu hoạch và bán lá tươi, actiso về cơ bản vẫn là nguyên liệu thô. Giá trị của cây dược liệu vùng cao được nâng lên khi những tàu lá ấy được đưa vào nhà máy, qua các công đoạn chiết xuất và chế biến để trở thành cao actiso, trà và nhiều sản phẩm khác. Trà phun sương actiso Sa Pa là một trong những sản phẩm như vậy.

Ngay tên gọi “phun sương” đã gắn với công nghệ được sử dụng trong quá trình chế biến. Sau khi được thu hoạch tại vùng nguyên liệu, actiso được đưa về nhà máy để xử lý và chiết xuất. Dịch chiết sau đó được đưa vào hệ thống sấy phun sương. Tại đây, dịch được phân tán thành những hạt rất nhỏ trong dòng khí nóng, nước nhanh chóng bay hơi và tạo thành dạng bột khô.

Như vậy, từ những tàu lá tươi cồng kềnh, khó bảo quản và vận chuyển xa, qua quá trình chiết xuất và sấy phun sương, actiso được chuyển sang dạng nguyên liệu thuận lợi hơn cho việc chuẩn hóa và chế biến sản phẩm.

Trà phun sương actiso Sa Pa được sản xuất dưới dạng cốm hòa tan, đóng thành từng gói nhỏ để thuận tiện sử dụng. Khoảng cách từ một tàu lá trên nương đến gói trà vì thế không đơn thuần là sự thay đổi về hình thức. Phía sau đó là quá trình đưa khoa học - công nghệ vào chế biến để giữ lại giá trị của nguyên liệu và tạo ra một sản phẩm có khả năng đi xa hơn khỏi vùng trồng.

Đây cũng chính là điểm khác biệt giữa bán nguyên liệu và phát triển chuỗi giá trị.

Nếu lá actiso chỉ rời ruộng để được bán như dược liệu thô, phần giá trị gia tăng tạo ra sau đó sẽ nằm ở những khâu khác. Nhưng khi vùng nguyên liệu được gắn trực tiếp với nhà máy chế biến, actiso có thể đi tiếp qua nhiều công đoạn để trở thành sản phẩm có tiêu chuẩn, bao bì và thương hiệu.

Chế biến sâu đồng thời tạo ra mối liên kết hai chiều. Nhà máy muốn duy trì sản xuất cần nguồn actiso ổn định và đạt chuẩn; ngược lại, những hộ trồng như gia đình Má A Chu cần một nơi tiêu thụ đủ ổn định để yên tâm đầu tư và gắn bó với cây dược liệu.

Một bên không thể phát triển bền vững nếu thiếu bên còn lại. Vì vậy, câu chuyện actiso Sa Pa không chỉ là câu chuyện chuyển từ cây trồng có giá trị thấp sang một loại cây cho thu nhập cao hơn. Điều quan trọng hơn là sự hình thành của một chuỗi giá trị: người dân sản xuất nguyên liệu theo tiêu chuẩn; doanh nghiệp tổ chức liên kết và thu mua; khoa học, công nghệ tham gia vào quá trình chế biến; sản phẩm cuối cùng được đưa ra thị trường với giá trị cao hơn nguyên liệu ban đầu.

Từ những luống actiso trên khu vườn của Má A Chu, những tàu lá đi vào nhà máy rồi trở thành sản phẩm có bao bì, thương hiệu và được phân phối tới người tiêu dùng. Hành trình ấy đã đưa giá trị của cây actiso đi xa hơn rất nhiều so với những triền núi nơi nó được gieo trồng.

Một dấu mốc cho quá trình nâng giá trị ấy là việc sản phẩm tham gia Chương trình Mỗi xã một sản phẩm. Từ sản phẩm OCOP 4 sao của tỉnh Lào Cai, Trà phun sương Actiso Sa Pa tiếp tục được hoàn thiện về chất lượng, tiêu chuẩn, bao bì và năng lực thương mại.

Ngày 14/11/2024, theo Quyết định số 3968/QĐ-BNN-VPĐP, Trà phun sương actiso Sa Pa của Công ty TNHH Một thành viên Traphaco SaPa chính thức được công nhận sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia. Cùng đợt, Cao mềm Actiso Sa Pa của doanh nghiệp cũng được công nhận OCOP 5 sao.

Trà phun sương actiso Sa Pa hiện còn được giới thiệu trên hệ thống xúc tiến thương mại dành cho sản phẩm OCOP của Bộ Công Thương, mở thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng ngoài phạm vi địa phương.

Nhưng nếu lần ngược hành trình của một hộp Trà phun sương actiso Sa Pa, điểm bắt đầu vẫn là những khu vườn trên núi. Vì vậy, giá trị của actiso không chỉ được đo bằng diện tích vùng trồng, sản lượng lá thu hoạch hay một chứng nhận OCOP 5 sao. Giá trị ấy còn hiện hữu trong sự thay đổi của những gia đình sống cùng vùng nguyên liệu: có nguồn thu ổn định hơn, có thêm việc làm và có điều kiện tiếp tục đầu tư cho sản xuất.

Danh hiệu OCOP 5 sao quốc gia vì thế không chỉ là sự ghi nhận đối với một hộp trà. Phía sau sản phẩm ấy là cả một chuỗi giá trị được bắt đầu từ những triền Actiso ở Sa Pa, nơi người dân, doanh nghiệp và công nghệ chế biến cùng góp phần biến một cây dược liệu thành sinh kế bền vững và sản phẩm có giá trị cao hơn.