[Emagazine] Xoài tròn Yên Châu (Sơn La): Giữ vị ngọt bản địa, mở đường xuất khẩu

Từ những cây xoài gắn với đời sống đồng bào Thái qua nhiều thế hệ, xoài tròn Yên Châu đang chuyển mình thành sản phẩm hàng hóa có tổ chức, có vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường xuất khẩu. Khi người dân trở thành chủ thể của chuỗi giá trị, một sản vật bản địa không chỉ giữ được hương vị riêng mà còn tạo thêm việc làm, thu nhập và sinh kế bền vững cho vùng cao Sơn La.

Mùa xoài về, trên những triền đồi xã Yên Châu, Sơn La lại khoác lên sắc màu riêng xanh mát, trĩu quả. Với đồng bào Thái, cây xoài đã hiện diện từ lâu trong vườn nhà, gắn với đời sống và ký ức của nhiều thế hệ. Trong đó, xoài tròn là sản vật mang đậm dấu ấn vùng đất Yên Châu.

Theo hồ sơ chỉ dẫn địa lý, xoài tròn Yên Châu là nguồn gen cây trồng quý hiếm cần được bảo tồn, phát triển. Năm 2012, xoài tròn Yên Châu được cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Yên Châu”. Quả xoài có dáng nhỏ, tròn; khi chín vỏ vẫn xanh bạc ngà, thịt quả vàng đỏ, vị ngọt đậm đà và hương thơm đặc trưng.

Giá trị của xoài tròn không chỉ nằm ở hương vị mà còn được tạo nên từ sự kết hợp giữa giống cây, điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm canh tác được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những vùng trồng xoài tròn Yên Châu gắn với Chiềng Pằn, Viêng Lán và Sặp Vạt; cùng với đó là những cây xoài cổ thụ hàng trăm năm tuổi được người dân bảo tồn.

Xã Yên Châu có quy mô dân số khoảng 32.406 người. Trên địa bàn xã có 4 dân tộc chủ yếu cùng sinh sống, bao gồm: Thái, Kinh, Mông và Khơ Mú, trong đó đồng bào dân tộc Thái chiếm tỷ lệ đa số. Bảo tồn xoài tròn vì thế không đơn thuần là gìn giữ một nguồn gen quý mà còn góp phần lưu giữ sinh kế và những giá trị văn hóa của cộng đồng vùng cao.

Để sản vật này tạo giá trị kinh tế bền vững, Yên Châu đang đứng trước yêu cầu đưa xoài tròn từ những vườn cây truyền thống vào sản xuất hàng hóa; chuyển từ kinh nghiệm canh tác sang quy trình có tiêu chuẩn, từng bước mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.

Từ chỗ trồng phân tán quanh nhà, trên đất đồi và chủ yếu phục vụ thị trường địa phương, cây xoài Yên Châu đang được tổ chức lại theo hướng sản xuất hàng hóa. Người dân được hướng dẫn cải tạo vườn, tỉa cành, tạo tán, quản lý sâu bệnh, bao quả và chăm sóc theo quy trình an toàn. Những thay đổi này giúp sản phẩm đồng đều, có nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng yêu cầu truy xuất khi tiếp cận thị trường lớn.

Tại Ngày hội Xoài Yên Châu năm 2026, ông Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La cho biết: Năm 2026 Sơn La tập trung thực hiện ba trụ cột phát triển gồm: phát triển nông nghiệp hàng hóa theo hướng xanh, thông minh, hữu cơ; bảo đảm an ninh năng lượng gắn với phát triển năng lượng tái tạo; phát triển du lịch bền vững.

Hiện Sơn La có hơn 85.600 ha cây ăn quả, trong đó xoài gần 19.600 ha và nhãn khoảng 20.000 ha. Xoài tròn Yên Châu đã được xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường lớn và khắt khe như Hoa Kỳ, Anh, Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc...

Theo ông Lù Văn Cường, Bí thư Đảng ủy - Chủ tịch HĐND xã Yên Châu: Việc tổ chức Ngày hội xoài Yên Châu năm 2026 nhằm giới thiệu đến bạn bè, du khách gần xa về một loại sản vật đặc trưng của quê hương Yên Châu với hương vị đậm đà khó quên mà chỉ vùng quê này mới có.

Ngày hội còn nhằm quảng bá thương hiệu xoài Yên Châu và tôn vinh những người trồng xoài. Từ đó, góp phần giới thiệu vùng đất, hình ảnh con người Yên Châu đến với bạn bè và du khách trong và ngoài tỉnh, làm tiền đề xúc tiến du lịch xã Yên Châu phát triển tương xứng với tiềm năng và lợi thế của địa phương.

Riêng tại Yên Châu, cây xoài đang được tổ chức theo hướng sản xuất hàng hóa. Năm 2026, địa phương có hơn 740 ha xoài, trong đó gần 190 ha xoài tròn và hơn 50 ha xoài hôi; sản lượng ước gần 5.000 tấn, giá trị sản xuất khoảng 55 tỷ đồng. Hơn 122 ha được chứng nhận VietGAP, trên 50 ha có mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu và 32 HTX cây ăn quả tham gia liên kết sản xuất, tiêu thụ.

Niên vụ 2026, xã Yên Châu chủ động triển khai các hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, kết nối cung cầu, mở rộng thị trường tiêu thụ. Với phương châm “sản xuất phải gắn với thị trường”, địa phương đã tăng cường liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã và các đơn vị phân phối, từng bước khẳng định vị thế, uy tín và sức cạnh tranh của thương hiệu xoài Yên Châu.

Một điển hình nổi bật nhất chuyên trồng và tiêu thụ đặc sản Xoài tròn Yên Châu, Sơn La là HTX Nông nghiệp Xuân Tiến. Đơn vị đang từng bước nâng giá trị xoài tròn thông qua sản xuất an toàn, liên kết và xây dựng thương hiệu. Mô hình không chỉ góp phần gìn giữ giống cây bản địa mà còn tạo sinh kế, thu nhập và mở hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững cho người dân vùng cao.

Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Tiến được thành lập năm 2017, có địa chỉ thuộc bản Sai nay là bản Sặp Vạt, xã Yên Châu, tỉnh Sơn La, chuyên trồng và chăm sóc cây ăn quả Xoài tròn, Xoài da xanh và Táo. Đây là một mô hình kinh tế tập thể gắn với bảo tồn và phát triển cây xoài tròn Yên Châu, giống cây bản địa đặc trưng của vùng Tây Bắc.

HTX hiện có 30 thành viên, quản lý 60 ha xoài, trong đó có 30 ha xoài ròn và 30 ha xoài tượng da xanh. được sản xuất theo hướng hữu cơ, an toàn và bền vững theo tiêu chuẩn VietGAP.

Ông Quàng Văn Xuân, Giám đốc HTX cho biết mỗi năm đơn vị thu hoạch trên 300 tấn xoài tròn, với giá bán bình quân khoảng 25.000 – 30.000 đồng/kg. Tổng doanh thu từ tiền bán xoài của HTX đạt khoảng 7 – 8 tỷ đồng/năm. Sau khi trừ chi phí, HTX thu lãi gần 500 triệu đồng.

Được sự hỗ trợ về chuyên môn của các ban, ngành và chính quyền địa phương, HTX Xuân Tiến từng bước chuẩn hóa quy trình canh tác, chú trọng thu hoạch, đóng gói, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Qua đó mở rộng cơ hội tiếp cận hệ thống phân phối, siêu thị, mở rộng tiêu thụ thị trường ngoài tỉnh và xuất khẩu. Thu nhập bình quân của người lao động 5 đến 6 triệu đồng/tháng.

Nếu vùng nguyên liệu là nền tảng thì thị trường là yếu tố quyết định khả năng phát triển bền vững của nông sản. Với Sơn La, ngành Công Thương đang đóng vai trò kết nối sản xuất với thị trường thông qua xúc tiến thương mại, phát triển thương mại điện tử, mở rộng hệ thống phân phối và hỗ trợ doanh nghiệp, HTX nâng cao năng lực tiêu thụ.

Ngày 29/5/2026, tại bản Khá, xã Yên Châu, lễ khởi hành đưa 30 tấn xoài xuất khẩu sang Hàn Quốc trong khuôn khổ Ngày hội xoài Yên Châu là một dấu mốc đáng chú ý. Để sản phẩm xuất khẩu ổn định, yêu cầu đặt ra từ vùng trồng đến thu hái, phân loại, đóng gói, bảo quản và vận chuyển. Điều này đòi hỏi sản xuất phải gắn chặt với tiêu chuẩn, mã số vùng trồng và khả năng đáp ứng đơn hàng.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Hà - Trưởng phòng Quản lý thương mại Sở Công Thương Sơn La: Thời gian qua ngành Công Thương Sơn La tập trung hỗ trợ doanh nghiệp, HTX tiếp cận thị trường trong và ngoài nước. Giai đoạn 2021-2025, tỉnh hỗ trợ đưa hơn 200 sản phẩm chủ lực, OCOP và nông sản đặc trưng lên các nền tảng thương mại điện tử; tổ chức 15 hội nghị, lớp tập huấn với gần 2.000 lượt học viên về xây dựng gian hàng số, livestream, quản lý đơn hàng và thanh toán không dùng tiền mặt. Tỉnh cũng tổ chức 16 tuần hàng, hội chợ và tham gia hơn 120 sự kiện xúc tiến thương mại trong nước, tạo thêm cơ hội kết nối với hệ thống phân phối, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu.

Năm 2026, hoạt động hỗ trợ tiếp tục ngành Công Thương Sơn La được đẩy mạnh theo hướng trang bị kỹ năng kinh doanh số. Ngày 13/5, tại Phiêng Khoài và Yên Châu, Sở Công Thương phối hợp tổ chức tập huấn thương mại điện tử cho hơn 200 đại diện doanh nghiệp, HTX, cơ sở sản xuất, tiểu thương và các tổ chức đoàn thể. Nội dung tập trung vào xây dựng thương hiệu trên nền tảng số, mở gian hàng, livestream và quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội.

Đối với những sản phẩm mùa vụ như xoài, thương mại điện tử mở thêm kênh tiếp cận người tiêu dùng, nhưng để thị trường phát triển ổn định vẫn cần đồng bộ kho bảo quản, đóng gói, vận chuyển và năng lực cung ứng.

Ngành Công Thương cũng thúc đẩy gắn xúc tiến thương mại với du lịch cộng đồng. Tại Yên Châu, những vườn xoài cổ, không gian văn hóa đồng bào Thái và hoạt động trải nghiệm tại bản Khá trở thành điểm kết nối sản phẩm với du khách. Ngày hội xoài năm 2026 kết hợp quảng bá, livestream, tham quan vườn và trải nghiệm hái xoài, tạo thêm phương thức đưa nông sản đến thị trường.

Câu chuyện phát triển xoài tròn Yên Châu cho thấy, để một sản vật bản địa trở thành hàng hóa có giá trị, trước hết phải tổ chức sản xuất theo hướng tập trung, bền vững và gắn với thị trường. Người dân cần được hướng dẫn quy trình sản xuất theo chuỗi, bao quả, thu hái đúng kỹ thuật và ghi chép quá trình sản xuất. Việc áp dụng VietGAP, mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc tạo nền tảng để sản phẩm đáp ứng yêu cầu của các thị trường lớn.

Khâu thu hoạch cũng cần được chuẩn hóa từ thời điểm hái, phân loại, đóng gói đến bảo quản, vận chuyển, hạn chế tổn thất và bảo đảm chất lượng đồng đều. Đồng thời, phát huy vai trò của hợp tác xã trong liên kết nông hộ để giúp thống nhất quy trình sản xuất, tập hợp sản lượng, kết nối doanh nghiệp và tổ chức tiêu thụ, qua đó nâng cao vị thế của người trồng.

Đi cùng với chất lượng, xây dựng thương hiệu phải dựa trên chính giá trị bản địa. Chỉ dẫn địa lý, OCOP, bao bì, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện về giống xoài quý, văn hóa đồng bào bản địa giúp sản phẩm tạo dấu ấn riêng. Cùng với đó là các sở, ngành liên quan và chính quyền phối hợp định hướng sản xuất, mở lối phát triển thị trường, nâng tầm giá trị sản phẩm.

Khi thương hiệu được gắn với chất lượng ổn định, sản xuất bài bản và thị trường rõ ràng, xoài tròn Yên Châu không chỉ giữ được giá trị truyền thống mà còn có thêm cơ hội nâng giá trị kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao.