[Emagazine] Quản trị năng lượng theo "3 tầng nấc": Hành trình tối ưu hóa của Crystal Martin

Không lựa chọn đầu tư dàn trải hay chạy theo những giải pháp công nghệ riêng lẻ, Crystal Martin Việt Nam tiếp cận tiết kiệm năng lượng theo một lộ trình bài bản, bắt đầu từ thay đổi hành vi, xây dựng văn hóa quản trị, từng bước số hóa dữ liệu và tiến tới tối ưu hóa toàn bộ hệ thống vận hành. Cách tiếp cận này không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm hàng tỷ đồng chi phí năng lượng mỗi năm mà còn tạo nền tảng để thực hiện các mục tiêu giảm phát thải và phát triển bền vững.

Trong nhiều năm qua, khi nhắc đến tiết kiệm năng lượng, phần lớn doanh nghiệp thường nghĩ đến việc thay thế thiết bị cũ bằng thiết bị hiệu suất cao, lắp điện mặt trời hay đầu tư thêm công nghệ mới. Tuy nhiên, theo ông Lưu Kim Long - Trưởng phòng Dự án và Bảo trì Công ty TNHH Crystal Martin Việt Nam, đó mới chỉ là một phần của câu chuyện.

Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp phải hiểu được dòng chảy của năng lượng trong toàn bộ quá trình sản xuất.

Theo ông Long, khi chưa có dữ liệu đầy đủ, doanh nghiệp gần như chỉ nhìn thấy tổng lượng điện tiêu thụ hàng tháng mà không biết chính xác năng lượng đang được sử dụng ở khu vực nào, thiết bị nào vận hành hiệu quả hay đang gây lãng phí. Điều đó đồng nghĩa với việc rất khó đưa ra quyết định đầu tư đúng.

Chính vì vậy, Crystal Martin lựa chọn một cách tiếp cận khác: không bắt đầu từ công nghệ mà bắt đầu từ quản trị năng lượng.

Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp xây dựng chiến lược phát triển bền vững, hướng tới mục tiêu giảm phát thải 30% vào năm 2030 và phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Theo doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng là một trong những giải pháp có chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả cao nhất trong lộ trình này.

Điều đáng chú ý là thay vì triển khai các giải pháp rời rạc, Crystal Martin xây dựng một mô hình quản trị theo từng cấp độ, từ đơn giản đến phức tạp, từ thay đổi hành vi đến ứng dụng công nghệ số.

Theo ông Lưu Kim Long, một trong những sai lầm phổ biến của nhiều doanh nghiệp là chỉ tập trung đầu tư thiết bị mới mà chưa khai thác hết tiềm năng tiết kiệm ngay trong hệ thống hiện hữu.

Vì vậy, Crystal Martin xây dựng lộ trình tối ưu hóa năng lượng theo ba tầng với mức độ đầu tư tăng dần.

Ở tầng thứ nhất, doanh nghiệp gần như không phải đầu tư thêm chi phí mà tập trung xây dựng văn hóa sử dụng năng lượng tiết kiệm và thay đổi cách thức vận hành. Crystal Martin thành lập Ban quản lý năng lượng, xây dựng KPI tiêu thụ năng lượng cho từng bộ phận và duy trì đánh giá định kỳ. Mỗi người lao động đều được xem là một "mắt xích" trong hệ thống quản trị năng lượng.

"Crystal Martin có khoảng 10.500 lao động thì cũng có 10.500 người đang sử dụng năng lượng." - ông Lưu Kim Long cho biết.

Từ quan điểm đó, doanh nghiệp xây dựng mạng lưới phụ trách năng lượng tại từng khu vực sản xuất. Mỗi bộ phận theo dõi mức tiêu thụ điện hằng ngày, phát hiện bất thường và chủ động đề xuất các giải pháp cải tiến. Theo ông Long, chỉ riêng việc thay đổi thói quen vận hành, sử dụng thiết bị đúng thời điểm, đúng công suất hay xử lý các điểm thất thoát năng lượng cũng đã mang lại hiệu quả đáng kể mà gần như không phát sinh thêm chi phí đầu tư.

Khai thác hết dư địa ở tầng đầu tiên, Crystal Martin chuyển sang tầng thứ hai với các giải pháp có thời gian hoàn vốn ngắn. Trọng tâm của giai đoạn này là số hóa dữ liệu và kiểm soát dòng chảy năng lượng theo thời gian thực thông qua hệ thống Building Management System (BMS), kết hợp các giải pháp thu hồi nhiệt và tối ưu vận hành. Theo doanh nghiệp, tiêu chí quan trọng nhất khi lựa chọn đầu tư không phải là mức độ hiện đại của công nghệ mà là hiệu quả kinh tế có thể đo lường được. Những dự án có thời gian hoàn vốn chỉ vài tháng luôn được ưu tiên triển khai trước để tạo nguồn lực cho các bước đầu tư tiếp theo.

Chỉ khi đã xây dựng được nền tảng dữ liệu và quản trị ổn định, doanh nghiệp mới bước sang tầng thứ ba - đầu tư công nghệ theo cách tiếp cận "chi phí vòng đời". Theo đó, mọi quyết định đầu tư đều được đánh giá dựa trên tổng chi phí trong suốt quá trình vận hành, thay vì chỉ nhìn vào giá mua ban đầu.

Ông Lưu Kim Long cho rằng đây cũng là xu hướng mà các doanh nghiệp sản xuất đang hướng tới khi các yêu cầu về giảm phát thải, phát triển bền vững và chuỗi cung ứng xanh ngày càng trở nên khắt khe.

Nhận thức đó cũng là lý do Crystal Martin đầu tư một trong những hạng mục được xem là "bộ não" của hệ thống quản trị năng lượng - Building Management System (BMS).

Nếu tầng quản trị đầu tiên giúp Crystal Martin hình thành văn hóa sử dụng năng lượng tiết kiệm thì tầng thứ hai mới tạo nên bước chuyển về chất trong quản lý năng lượng. Đó là khi doanh nghiệp đầu tư hệ thống BMS - nền tảng số giúp giám sát, phân tích và tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng trong toàn nhà máy.

Trước khi triển khai BMS, doanh nghiệp chủ yếu chỉ theo dõi tổng lượng điện tiêu thụ. Muốn tối ưu năng lượng, điều quan trọng là phải biết chính xác điện đang được sử dụng ở đâu, vào thời điểm nào và thiết bị nào vận hành chưa hiệu quả.

"Mục tiêu của chúng tôi là giám sát được các dòng chảy của năng lượng, biết chính xác năng lượng đang sử dụng vào mục đích gì và số lượng như thế nào. Từ đó có thể xây dựng định mức sử dụng năng lượng và xác định điểm vận hành tối ưu cho từng khu vực, từng thiết bị." - ông Lưu Kim Long chia sẻ.

Từ yêu cầu đó, Crystal Martin xây dựng hệ thống đo lường ba cấp với 59 công tơ điện thông minh, giám sát từ trạm biến áp, từng khu vực nhà xưởng, văn phòng đến các phụ tải lớn như hệ thống điều hòa trung tâm (Chiller), máy nén khí, nồi hơi điện và trạm xử lý nước thải. Toàn bộ dữ liệu được thu thập và đưa về BMS để phân tích theo thời gian thực.

Điểm khác biệt của BMS không nằm ở khả năng "đo điện" mà ở việc biến hàng nghìn thông số vận hành thành dữ liệu phục vụ quản trị.

Theo ông Long, nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần đầu tư thiết bị hiệu suất cao là có thể tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, thực tế lại khác.

"Bản thân nhà máy đã đầu tư các thiết bị có hiệu suất cao, tuy nhiên khi ghép lại thành hệ thống thì chưa biết được hiệu suất của cả hệ thống như thế nào."

Điển hình là hệ thống điều hòa trung tâm, chiếm khoảng 30-40% tổng điện năng tiêu thụ của nhà máy. Mỗi thiết bị trong hệ thống đều có thể đạt hiệu suất thiết kế, nhưng khi vận hành đồng thời, chỉ cần một thông số chưa phù hợp cũng có thể khiến cả hệ thống tiêu tốn nhiều điện năng hơn mức cần thiết.

Vì vậy, BMS không chỉ giám sát từng thiết bị mà theo dõi toàn bộ hệ thống như một chỉnh thể. Hệ thống liên tục ghi nhận các thông số về điện áp, dòng điện, công suất, biểu đồ phụ tải và các thông số vận hành của điều hòa trung tâm để xác định điểm vận hành tối ưu. Theo ông Long, đây là quá trình "tối ưu đa biến", bởi hiệu quả năng lượng không phụ thuộc vào một thông số riêng lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố trong cùng một thời điểm.

Sau quá trình phân tích dữ liệu, Crystal Martin từng bước xây dựng được các định mức vận hành phù hợp với đặc điểm sản xuất của nhà máy. Những điểm bất thường được phát hiện sớm để điều chỉnh, thay vì chờ đến khi hóa đơn điện tăng mới tìm nguyên nhân.

Hiệu quả mang lại khá rõ rệt. Hệ thống giám sát điện có tổng mức đầu tư khoảng 37.870 USD nhưng giúp giảm 7,5% cường độ tiêu thụ điện (kWh/SAH), tiết kiệm khoảng 1,337 tỷ đồng mỗi năm và hoàn vốn chỉ sau 7-8 tháng. Lần đầu tiên, doanh nghiệp có thể nhìn thấy "bức tranh năng lượng" theo thời gian thực.

Không dừng ở hệ thống điện, Crystal Martin tiếp tục mở rộng BMS sang các phụ tải tiêu thụ năng lượng lớn khác.

Đối với hệ thống điều hòa trung tâm (Chiller), BMS giúp theo dõi liên tục hệ số hiệu suất COP, duy trì hệ thống vận hành trong khoảng tối ưu từ 4,2-4,5. Với tổng mức đầu tư khoảng 11.318 USD, giải pháp này giúp tiết kiệm khoảng 12% điện năng, tương đương gần 752 triệu đồng/năm, thời gian hoàn vốn khoảng 4 tháng, đồng thời giảm khoảng 0,5 nhân công vận hành mỗi ngày.

Tại trạm xử lý nước thải (WWTP), sau khi tích hợp vào BMS, toàn bộ dữ liệu vận hành được giám sát trực tuyến và lưu trữ liên tục. Nhờ đó, doanh nghiệp giảm tới 90% nhân lực vận hành, cắt giảm khoảng 32% chi phí hóa chất, trong khi mức đầu tư chỉ khoảng 2.500 USD và hoàn vốn sau khoảng 3 tháng.

Những kết quả này cho thấy đầu tư vào quản lý năng lượng không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án lớn.

"Rất nhiều dự án của chúng tôi có thời gian hoàn vốn dưới hai năm, thậm chí chỉ vài tháng. Quan trọng là doanh nghiệp phải nhìn thấy đúng cơ hội tiết kiệm và có dữ liệu để ra quyết định." - ông Long nhấn mạnh.

Chính dữ liệu đã làm thay đổi cách Crystal Martin quản trị năng lượng. Thay vì vận hành dựa trên kinh nghiệm, mọi quyết định đều được đưa ra trên cơ sở các chỉ số đo lường cụ thể, tạo nền tảng để doanh nghiệp tiếp tục tối ưu hóa, giảm phát thải và phát triển bền vững.

Sau khi triển khai hàng loạt giải pháp quản trị năng lượng, Crystal Martin nhận thấy công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng với sự thay đổi trong tư duy quản trị.

Theo ông Lưu Kim Long, tại Crystal Martin, tiết kiệm năng lượng không còn là nhiệm vụ riêng của bộ phận kỹ thuật mà đã trở thành trách nhiệm của toàn doanh nghiệp. Mỗi bộ phận đều theo dõi tình hình tiêu thụ năng lượng, phát hiện bất thường và chủ động đề xuất giải pháp cải tiến, từng bước hình thành văn hóa sử dụng năng lượng hiệu quả.

Từ thực tiễn triển khai, doanh nghiệp cũng nhận thấy dư địa tiết kiệm năng lượng lớn nhất không còn nằm ở việc thay thế từng thiết bị riêng lẻ mà ở khả năng tối ưu toàn bộ hệ thống. Đây cũng là lý do Crystal Martin đầu tư vào các nền tảng quản lý năng lượng để thu thập, phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định dựa trên những chỉ số đo lường cụ thể.

Nhìn từ hành trình của Crystal Martin có thể thấy, tiết kiệm năng lượng không còn là những giải pháp đơn lẻ mà là quá trình chuyển đổi từ quản lý bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu. Trong bối cảnh chi phí năng lượng ngày càng tăng, cùng với các yêu cầu về giảm phát thải, ESG và chuỗi cung ứng xanh, cách tiếp cận theo "ba tầng nấc" cho thấy một hướng đi đáng tham khảo đối với các doanh nghiệp sản xuất.

Có thể nói, hành trình của Crystal Martin cho thấy tiết kiệm năng lượng không còn là câu chuyện của những thiết bị riêng lẻ, mà là quá trình xây dựng một hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu, nơi công nghệ hỗ trợ con người đưa ra quyết định tốt hơn và mỗi kilowatt giờ điện đều được sử dụng hiệu quả hơn.