Thực thi EPR trong ngành đồ uống: Từ áp lực tuân thủ đến động lực xanh hóa

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) được quy định rõ trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Đối với bao bì, săm lốp, dầu nhớt, pin và ắc quy, trách nhiệm tái chế bắt buộc bắt đầu được thực hiện từ ngày 1/1/2024. Từ ngày 25/5/2026, Nghị định số 110/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải. Với đặc thù sử dụng lượng lớn bao bì nhôm, nhựa PET, thủy tinh, giấy và carton, ngành Bia - Rượu - Nước giải khát là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp, đồng thời cũng sớm hình thành nhiều sáng kiến giảm vật liệu nguyên sinh, tăng tái sử dụng, thu gom và tái chế.

Thực tế cho thấy, bên cạnh trách nhiệm, gánh nặng tài chính, thời gian qua thực thi EPR đồng thời đã trở thành bệ phóng cho nhiều sáng kiến “xanh” mang lại hiệu quả vượt trội, thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn bền vững thực tiễn những chuyển động trong lĩnh vực đồ uống đang là minh chứng rõ nét nhất. Cụ thể từ rất sớm (năm 2019), tại Việt Nam nhiều ông lớn trong ngành đồ uống như Suntory PepsiCo Việt Nam (SPVB), Coca-Cola... đã chung tay đồng sáng lập Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tạo ra một hệ sinh thái thu gom và tái chế bền vững.

Điển hình phải kể đến năm 2022, Suntory PepsiCo Việt Nam, đã ghi dấu ấn lịch sử khi trở thành công ty nước giải khát đầu tiên tại Việt Nam ra mắt sản phẩm Pepsi có bao bì làm từ 100% nhựa tái sinh (rPET). Dự án thí điểm thu gom - tái chế triển khai từ năm 2022, riêng năm 2023 đã giúp doanh nghiệp thu gom và xử lý thành công 1.500 tấn vật liệu, bao gồm PET và các loại bao bì khác đồng thời thúc đẩy hiệu quả thu gom - tái chế thông qua giáo dục…

Cũng từ năm 2022, Coca-Cola tiên phong đưa bao bì nhựa tái chế 100% vào thị trường. Hiện tại, tỷ lệ sử dụng bao bì tái chế của Coca-Cola đã đạt khoảng 20% trên tổng sản lượng bao bì và hướng đến mục tiêu đầy tham vọng là sử dụng 50% nhựa tái chế rPET vào năm 2030.

Heineken Việt Nam đã xuất sắc đạt mục tiêu 0 rác thải chôn lấp tại 5 nhà máy, tuần hoàn thành công 850 tấn lon nhôm trong năm 2024. Riêng với bao bì thủy tinh và keg nhựa phục vụ sản xuất bia, hãng duy trì quy trình quay vòng tái sử dụng triệt để ngay trong nội bộ Nhà máy mức tối đa lần lượt là 98% với chai thủy tinh và 94% với két nhựa đồng thời thực hiện quy định tái chế đạt 20% với thùng các ton và 22% với lon nhôm…

Bên cạnh những mô hình tiên phong, thực tế thực thi EPR trong ngành đồ uống vẫn bộc lộ nhiều khó khăn. Tại Hội thảo “Bao bì tuần hoàn trong bối cảnh hội nhập xanh: Khung pháp lý của Việt Nam và EU, cơ hội và thách thức với ngành bao bì Việt Nam”, diễn ra ngày 5/8/2026 tại Bắc Ninh, bà Chu Thị Vân Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Bia - Rượu - Nước giải khát Việt Nam (VBA), cho biết kết quả khảo sát của Hiệp hội cho thấy khoảng 80% doanh nghiệp được hỏi gặp nhiều khó khăn trong thực hiện EPR.

Theo đó các nhà sản xuất và nhập khẩu bao bì, dầu nhớt, săm lốp, pin, ắc quy...(thuộc đối tượng áp dụng) phải thực hiện nghiêm ngặt các nhóm nghĩa vụ như: phải đảm bảo tỷ lệ tái chế bắt buộc (ví dụ: bao bì nhôm và PET cứng có tỷ lệ bắt buộc 22%; giấy, carton và sắt hoặc kim loại khác là 20%; thủy tinh là 15%) theo đúng quy cách quy định; được chọn tự thực hiện tái chế, ký hợp đồng với đơn vị tái chế, ủy quyền cho tổ chức PRO hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam (Quỹ BVMT). Nếu tự tái chế hoặc thuê ngoài, cơ sở thực hiện bắt buộc phải có Giấy phép môi trường phù hợp và quản lý hồ sơ chứng từ thu gom, tái chế tách biệt hoàn toàn; Phải đảm bảo thời hạn đăng ký, kê khai, báo cáo, thực hiện nghĩa vụ tài chính hằng năm…

Tại thị trường xuất khẩu, Quy định Regulation (EU) 2025/40 on packaging and packaging waste (Quy định PPWR 2025/40) của Liên minh châu Âu đang đồng thời đặt ra nhiều thách thức trong đáp ứng đối với các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam. Cụ thể theo đó, kể từ ngày 1/1/2030, hàng hoá được đưa vào thị trường EU bắt buộc phải có bao bì đáp ứng tỷ lệ hàm lượng nhựa tái chế tối thiểu lên tới 35% (tỷ lệ phụ thuộc loại bao bì nhựa: 30% với bao bì tiếp xúc nhạy cảm làm chủ yếu từ PET, 10% với bao bì tiếp xúc nhạy cảm bằng nhựa khác PET, 30% với chai đồ uống nhựa dùng một lần và 35% với các bao bì nhựa khác…). Đáng chú ý, PPWR yêu cầu việc tuân thủ không dừng lại ở con số tự công bố, mà doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu phải chứng minh rõ ràng trong hồ sơ kỹ thuật về tính tương đương của chất thải thu gom, chất lượng vật liệu tái chế và trình độ công nghệ của các cơ sở tái chế đặt tại nước thứ ba…

Chia sẻ tại hội thảo ngày 5/8/2026, Thạc sĩ Lưu Ngọc Châm, Chuyên gia Môi trường và Kinh tế tuần hoàn (VSD Holdings), cho biết thời gian qua, nhu cầu hạt nhựa tái chế đạt chuẩn thực phẩm đang tăng phi mã để phục vụ xuất khẩu, nhưng ngành tái chế nội địa lại không thể đáp ứng khi vướng phải các rào cản lớn từ nguồn cung nguyên liệu không ổn định, tỷ lệ phân loại rác tại nguồn quá thấp…Hậu quả là doanh nghiệp xuất khẩu phải mua hạt nhựa tái chế nhập khẩu với giá cao, để đáp ứng các yêu cầu xuất khẩu.

Thực tế nhiều chuyên gia cho rằng những thay đổi về pháp lý trong nước và yêu cầu của thị trường xuất khẩu đang buộc doanh nghiệp nhìn lại toàn bộ vòng đời bao bì, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu, giảm khối lượng nguyên sinh đến thu gom, tái sử dụng, tái chế và quản trị dữ liệu. Vì vậy, EPR không chỉ là chi phí tuân thủ; nếu được tổ chức tốt, đây còn là động lực để doanh nghiệp tái cấu trúc quy trình sản xuất, đầu tư công nghệ và tăng khả năng cạnh tranh trong chuỗi cung ứng xanh.

Để EPR phát huy hiệu quả, cộng đồng doanh nghiệp cho rằng cơ chế thực thi cần đồng thời bảo đảm mục tiêu môi trường, tính minh bạch và khả năng thực hiện. Trong quá trình góp ý Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, VBA đề xuất nghiên cứu cơ chế khuyến khích bao bì sử dụng vật liệu tái chế, trong đó có rPET, thông qua việc xem xét miễn hoặc giảm nghĩa vụ EPR tương ứng với hàm lượng vật liệu tái chế. Hiệp hội cũng kiến nghị có cơ chế phù hợp đối với vật liệu có giá trị tái chế cao nhưng Việt Nam chưa đủ năng lực công nghệ để hoàn thiện toàn bộ chu trình, như lon nhôm.

Một nhóm đề xuất khác tập trung vào việc ghi nhận khối lượng bao bì thu hồi qua hệ thống thu gom phi chính thức khi có cơ chế chứng từ phù hợp; xây dựng lộ trình chuyển đổi với vật liệu khó tái chế; điều chỉnh chính sách dựa trên dữ liệu thực tế về năng lực thu gom, tái chế; và tiếp tục hoàn thiện quy định đối với bao bì mềm đa vật liệu. Cùng với đó là các kiến nghị liên quan đến tái sử dụng nước thải, quản lý phát thải khí nhà kính, thị trường carbon và giấy phép môi trường... cũng được VBA đưa ra trong quá trình góp ý dự thảo Luật.

Từ góc độ dài hạn, điểm mấu chốt không chỉ nằm ở tỷ lệ tái chế bắt buộc mà còn ở chất lượng của hệ sinh thái thu gom - tái chế, khả năng truy xuất dữ liệu và mức độ liên kết giữa nhà sản xuất, tổ chức PRO, đơn vị thu gom... và cơ quan quản lý. Khi dòng vật liệu sau tiêu dùng được minh bạch và quay trở lại sản xuất với chất lượng cao, EPR mới thực sự biến các “áp lực tuân thủ” trong bảo vệ môi trường thành động lực thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, nâng sức cạnh tranh của ngành đồ uống Việt Nam.