Khi khoáng sản thiết yếu trở thành tài sản địa chính trị
Theo Báo cáo thường niên năm 2025 của Masan High-Tech Materials (mã cổ phiếu MSR), thị trường kim loại năm 2025 chịu tác động mạnh từ biến động kinh tế vĩ mô, căng thẳng địa chính trị, các cơ chế thuế quan mới, chính sách công nghiệp quyết liệt hơn và sự tái cấu trúc nhanh chóng của các liên minh thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh đó, nhiều loại khoáng sản thiết yếu như: vonfram, đồng, fluorspar và bismut không còn đơn thuần là hàng hóa công nghiệp, mà đã trở thành tài sản địa chính trị có ý nghĩa chiến lược.
Các ngành công nghiệp tương lai như: trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, xe điện, năng lượng tái tạo, lưới điện thông minh và công nghiệp quốc phòng đều cần đến các kim loại khoáng sản thiết yếu trên. Vì vậy, khả năng tiếp cận ổn định nguồn khoáng sản thiết yếu không chỉ quyết định chi phí sản xuất, mà còn là điều kiện để duy trì chủ quyền công nghệ và sức cạnh tranh công nghiệp của mỗi quốc gia.
Masan High-Tech Materials nhận định giai đoạn 2026 - 2028 sẽ là “kỷ nguyên tự chủ”, khi các nền kinh tế lớn thay đổi căn bản cách tiếp cận trong thu mua khoáng sản quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất. Song song với đó, xu hướng “chủ nghĩa dân tộc tài nguyên” và “friend-shoring” - dịch chuyển chuỗi cung ứng về các quốc gia thân thiện, đang nổi lên như những lựa chọn chiến lược nhằm bảo đảm an ninh quốc gia và hỗ trợ chính sách phát triển công nghiệp.
Điển hình, Hoa Kỳ đang đẩy mạnh các chương trình bảo đảm nguồn cung khoáng sản chiến lược phục vụ quốc phòng, trí tuệ nhân tạo và điện khí hóa. Theo đó, nước này triển khai chương trình “Project Vault” với ngân sách 12 tỷ USD nhằm xây dựng các kho dự trữ khoáng sản chiến lược. Bộ Quốc phòng Mỹ cũng đã phân loại vonfram, bismut và florit là các vật liệu quốc phòng quan trọng, cần được dự trữ tại các cơ sở công nghiệp quốc phòng. Bên cạnh đó, nước này phân bổ hơn 500 tỷ USD thông qua các đạo luật như Đạo luật Giảm lạm phát (IRA), Đạo luật CHIPS và Khoa học, cùng Đạo luật Sản xuất Quốc phòng (DPA), nhằm khuyến khích sản xuất nội địa và củng cố chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng.
EU đang thúc đẩy chiến lược RESourceEU nhằm xây dựng kho dự trữ nguyên liệu thô chung, với vai trò dẫn dắt của Ý, Pháp và Đức. Đồng thời, Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng (CRMA), có hiệu lực đầy đủ từ năm 2025, đặt ra các mục tiêu bắt buộc đến năm 2030, gồm đáp ứng ít nhất 10% nhu cầu khai thác và 40% nhu cầu chế biến nguyên liệu thô quan trọng trong nội khối.
Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục siết chặt kiểm soát xuất khẩu các khoáng sản quan trọng nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng trong nước. Nước này đã chuyển từ vị thế xuất khẩu ròng sang nhập khẩu ròng tinh quặng vonfram để duy trì hệ sinh thái chế biến khoáng sản. Ngoài ra, Luật Tài nguyên khoáng sản mới của nước này, có hiệu lực từ tháng 7/2025, cũng tăng cường quản lý hoạt động khai thác và thúc đẩy đóng cửa các mỏ kém hiệu quả.
Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Mỹ, EU hay Trung Quốc. Các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia và Brazil cũng đã ban hành hoặc siết chặt các quy định nhằm bảo vệ nguồn cung khoáng sản chiến lược, trong đó có nâng mức dự trữ tối thiểu đối với một số loại khoáng sản quan trọng.
Việt Nam trước cơ hội nâng vai trò trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược
Theo Masan High-Tech Materials, khi nguồn cung khoáng sản từ Trung Quốc không còn được xem là lựa chọn mặc định, nhiều doanh nghiệp công nghiệp lớn trên thế giới đang phải tìm kiếm các đối tác thay thế đáng tin cậy nhằm bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. Xu hướng này mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cao vai trò trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược toàn cầu.
Lợi thế của Việt Nam không chỉ đến từ tiềm năng tài nguyên, mà còn từ môi trường chính trị - xã hội ổn định, nền kinh tế có độ mở cao, mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng và quan hệ đối ngoại ngày càng sâu sắc. Cùng với vị trí địa kinh tế quan trọng và chủ trương thúc đẩy chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng, Việt Nam có cơ sở để từng bước chuyển từ một quốc gia có tiềm năng tài nguyên thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị khoáng sản chiến lược toàn cầu.
Trước hết, Việt Nam được dự báo duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những năm tới đây, được hỗ trợ bởi mạng lưới 20 FTA được ký kết và đàm phán, giúp tiếp cận hơn 60 thị trường, chiếm gần 90% GDP toàn cầu, và dòng vốn FDI ở mức cao từ hơn 120 quốc gia và vùng lãnh thổ. Cùng với đó, Việt Nam đã thiết lập quan hệ Đối tác toàn diện trở lên với 42 nước, trong đó có quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với toàn bộ 5 nước Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và 18/21 thành viên G20.
Những nền tảng này tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam thúc đẩy các thỏa thuận hợp tác dài hạn, thu hút công nghệ cao, vốn và kinh nghiệm quản trị, qua đó từng bước hình thành ngành khai khoáng, chế biến khoáng sản hiện đại và bền vững hơn.
Lợi thế thứ hai đến từ nền tảng tài nguyên. Việt Nam có tiềm năng tài nguyên khoáng sản tương đối đa dạng, bao gồm nhiều loại khoáng sản chiến lược với trữ lượng thuộc nhóm đáng kể trên thế giới. Đặc biệt, định hướng chính sách của Việt Nam ngày càng nhấn mạnh yêu cầu chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ khai thác và xuất khẩu tài nguyên thô. Đây là điều kiện quan trọng để Việt Nam không chỉ dừng lại ở vai trò quốc gia có tiềm năng khoáng sản, mà từng bước tham gia vào các khâu có giá trị cao hơn như tuyển luyện, tinh chế, sản xuất vật liệu đầu vào và cung ứng cho các ngành công nghiệp chiến lược.
Vị trí địa kinh tế cũng là một lợi thế đáng kể. Việt Nam nằm gần các trung tâm sản xuất lớn của châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và ASEAN, đồng thời có kết nối thương mại ngày càng sâu với Hoa Kỳ và EU. Vị trí này giúp Việt Nam có điều kiện thuận lợi để vừa tham gia vào khâu cung ứng nguyên liệu, vừa kết nối với các ngành hạ nguồn như điện tử, bán dẫn, pin, xe điện và thiết bị năng lượng sạch. Trong bối cảnh các doanh nghiệp toàn cầu ưu tiên nguồn cung ổn định, có khả năng truy xuất và ít chịu rủi ro địa chính trị, vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược đang bước vào giai đoạn mới.
Tuy nhiên, cơ hội này không tự động chuyển hóa thành lợi thế dài hạn. Để tận dụng xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam cần phát triển năng lực chế biến sâu, nâng chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG), bảo đảm truy xuất nguồn gốc và thu hút thêm vốn, công nghệ, đối tác chiến lược. Trong cuộc đua khoáng sản chiến lược, lợi thế sẽ không chỉ thuộc về quốc gia có tài nguyên, mà thuộc về quốc gia có khả năng biến tài nguyên thành năng lực công nghiệp và vị thế thương mại bền vững.
