Tóm tắt:
Luật Đất đai năm 2024 được Quốc hội thông qua đã đánh dấu bước cải cách quan trọng trong quản lý và sử dụng đất đai tại Việt Nam. Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm lớn của xã hội là các quy định mới về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. So với Luật Đất đai 2013, Luật Đất đai 2024 đã có nhiều sửa đổi theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, nâng cao tính minh bạch, công bằng và khả thi trong thực tiễn. Bài viết phân tích những điểm đổi mới nổi bật của Luật Đất đai 2024 về hỗ trợ, tái định cư cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất, qua đó làm rõ ý nghĩa và tác động của các quy định này đối với đời sống người dân và quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
Từ khóa: Luật Đất đai 2024, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
1. Đặt vấn đề
Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, đồng thời là không gian sinh sống gắn bó trực tiếp với đời sống, sinh kế và văn hóa của người dân. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, việc Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án quốc phòng, an ninh và các dự án phát triển vì lợi ích quốc gia, công cộng là yêu cầu khách quan. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, thu hồi đất luôn là vấn đề nhạy cảm, dễ phát sinh mâu thuẫn, khiếu nại, khiếu kiện nếu quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất không được bảo đảm thỏa đáng.
Qua hơn 10 năm thi hành Luật Đất đai 2013, công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã đạt được những kết quả nhất định, góp phần thúc đẩy phát triển hạ tầng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, nhiều hạn chế vẫn tồn tại như mức hỗ trợ chưa tương xứng với thiệt hại thực tế, chính sách hỗ trợ sinh kế còn mang tính ngắn hạn, khu tái định cư chưa đáp ứng yêu cầu về điều kiện sống và khả năng ổn định lâu dài cho người dân. Đây là một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tỷ lệ khiếu nại, tố cáo liên quan đến đất đai luôn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số khiếu nại hành chính.
Trong bối cảnh đó, Luật Đất đai 2024 được ban hành với mục tiêu hoàn thiện thể chế quản lý đất đai, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư. Một trong những nội dung đổi mới quan trọng của Luật là các quy định về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, thể hiện rõ định hướng lấy người dân làm trung tâm, chú trọng bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế và an sinh xã hội cho người có đất bị thu hồi. Việc nghiên cứu và làm rõ các hình thức hỗ trợ theo Luật Đất đai 2024 có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật đất đai trong giai đoạn tới.
2. Các hình thức hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024
Luật Đất đai 2024 đã có bước đổi mới quan trọng trong quy định về các hình thức hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, thể hiện rõ định hướng bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế và an sinh xã hội cho người có đất bị thu hồi. Các quy định này được tập trung tại Điều 109 và các điều liên quan trong Chương VI của Luật, với phạm vi và nội dung cụ thể, đầy đủ hơn so với Luật Đất đai 2013.
Trước hết, Điều 109 Luật Đất đai 2024 quy định về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, xác định rõ các trường hợp người sử dụng đất được hưởng hỗ trợ bên cạnh bồi thường. Điểm mới nổi bật là Luật nhấn mạnh việc hỗ trợ không chỉ nhằm bù đắp thiệt hại trước mắt mà còn hướng tới ổn định lâu dài đời sống và sản xuất của người dân bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất.
Tiếp theo, Điều 110 quy định cụ thể về hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất. So với trước đây, Luật Đất đai 2024 yêu cầu việc xác định mức hỗ trợ phải căn cứ vào mức độ ảnh hưởng thực tế của việc thu hồi đất, số nhân khẩu, điều kiện sinh hoạt và khả năng tự phục hồi sinh kế của người dân. Quy định này khắc phục tình trạng áp dụng hỗ trợ mang tính bình quân, chưa phản ánh đúng mức độ thiệt hại của từng đối tượng, đặc biệt là các hộ gia đình bị mất đất ở hoặc tư liệu sản xuất chính.
Một điểm mới có ý nghĩa lâu dài được thể hiện tại Điều 111, quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm. Luật Đất đai 2024 mở rộng nội hàm của hình thức hỗ trợ này, không chỉ giới hạn ở việc hỗ trợ bằng tiền mà còn bao gồm hỗ trợ tiếp cận đào tạo nghề, giới thiệu việc làm và vay vốn ưu đãi để phát triển sản xuất, kinh doanh. Quy định này phản ánh sự chuyển đổi từ tư duy hỗ trợ ngắn hạn sang bảo đảm sinh kế bền vững cho người bị thu hồi đất, nhất là người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
Bên cạnh đó, Điều 112 của Luật Đất đai 2024 bổ sung quy định về hỗ trợ chỗ ở tạm thời trong trường hợp thu hồi đất ở mà chưa được bố trí tái định cư ngay. Theo đó, Nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ chỗ ở tạm thời hoặc hỗ trợ bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở trong thời gian chờ tái định cư. Đây là điểm mới quan trọng, góp phần bảo đảm quyền có nơi ở ổn định và hạn chế những khó khăn phát sinh trong giai đoạn chuyển tiếp.
Ngoài các hình thức hỗ trợ nêu trên, Điều 113 cho phép Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định thêm các hình thức hỗ trợ khác phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Quy định này tạo sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện chính sách, đồng thời mở rộng khả năng hỗ trợ đối với các nhóm đối tượng yếu thế như hộ nghèo, hộ cận nghèo, người cao tuổi và người khuyết tật.
Nhìn chung, các quy định về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất trong Luật Đất đai 2024 đã được thiết kế theo hướng cụ thể, nhân văn và bền vững hơn. Việc làm rõ từng hình thức hỗ trợ và trách nhiệm của Nhà nước không chỉ góp phần bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân, mà còn tạo nền tảng pháp lý vững chắc để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách thu hồi đất trong giai đoạn mới.
3. Những điểm mới của Luật Đất đai 2024 về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất
Nhận thức rõ những hạn chế trong thực tiễn thi hành Luật Đất đai 2013, Luật Đất đai 2024 đã có nhiều đổi mới căn bản về tái định cư, thể hiện rõ định hướng lấy người dân làm trung tâm và bảo đảm an sinh xã hội.
Trước hết, Điều 114 Luật Đất đai 2024 tiếp tục khẳng định nguyên tắc tái định cư phải được thực hiện trước khi thu hồi đất ở. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm người dân không bị rơi vào tình trạng thiếu chỗ ở trong quá trình thu hồi đất. Điểm mới của Luật 2024 là quy định này được cụ thể hóa hơn, gắn trách nhiệm rõ ràng cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc chuẩn bị đầy đủ quỹ đất, nhà ở tái định cư trước khi ban hành quyết định thu hồi đất, khắc phục tình trạng “thu hồi trước, bố trí sau” đã từng xảy ra trong thực tiễn.
Tiếp theo, khoản 2 Điều 114 nhấn mạnh yêu cầu nơi ở tái định cư phải bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. So với Luật Đất đai 2013, quy định này không chỉ mang tính nguyên tắc mà còn được đặt trong mối liên hệ với tiêu chuẩn hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Theo đó, khu tái định cư phải được đầu tư đồng bộ về giao thông, điện, nước, trường học, cơ sở y tế và các thiết chế phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Đây là điểm mới có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hướng tới việc tái định cư không chỉ là “chuyển chỗ ở” mà là “tái tạo không gian sống” cho người dân.
Một điểm đổi mới đáng chú ý khác được quy định tại Điều 115 Luật Đất đai 2024 là việc đa dạng hóa hình thức tái định cư. Theo đó, người có đất ở bị thu hồi được lựa chọn tái định cư bằng đất ở, nhà ở hoặc nhận tiền để tự lo chỗ ở, phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tế của từng hộ gia đình. Quy định này thể hiện sự tôn trọng quyền lựa chọn của người dân, đồng thời tạo sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện chính sách tái định cư tại các địa phương có điều kiện khác nhau về quỹ đất và nguồn lực.
Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 115 quy định rõ trách nhiệm công khai phương án tái định cư và lấy ý kiến người dân trước khi phê duyệt. Đây là điểm mới quan trọng nhằm tăng cường tính minh bạch và sự tham gia của người dân trong quá trình thu hồi đất. Người dân không chỉ là đối tượng thụ động thụ hưởng chính sách mà còn được tham gia góp ý, giám sát đối với phương án tái định cư liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của mình.
Ngoài ra, Luật Đất đai 2024 còn gắn chính sách tái định cư với các chính sách hỗ trợ đi kèm, như hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ chỗ ở tạm thời và hỗ trợ sinh kế sau tái định cư. Sự liên kết này được thể hiện xuyên suốt trong các quy định từ Điều 109 đến Điều 115, cho thấy cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ trong bảo đảm quyền lợi của người bị thu hồi đất.
Như vậy, các quy định mới về tái định cư trong Luật Đất đai 2024 đã có bước tiến rõ rệt cả về nội dung và kỹ thuật lập pháp. Việc nhấn mạnh nguyên tắc tái định cư trước, bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đa dạng hóa hình thức tái định cư và tăng cường sự tham gia của người dân không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất mà còn tạo nền tảng xã hội bền vững cho quá trình phát triển.
4. Tác động của các quy định mới và yêu cầu đặt ra trong tổ chức thực hiện
Những điểm mới của Luật Đất đai 2024 về hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đã tạo ra khuôn khổ pháp lý tiến bộ hơn, góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai. Việc chuyển trọng tâm chính sách từ “bù đắp thiệt hại” sang “bảo đảm ổn định đời sống và sinh kế lâu dài” được xem là bước tiến quan trọng, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và bảo đảm an sinh xã hội trong giai đoạn mới.
Trước hết, các quy định mới về hỗ trợ và tái định cư có tác động tích cực đến đời sống của người dân bị thu hồi đất. Việc cụ thể hóa các hình thức hỗ trợ, đa dạng hóa lựa chọn tái định cư và yêu cầu bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ giúp người dân có cơ sở pháp lý rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của mình. Đồng thời, các quy định về công khai, lấy ý kiến người dân trong xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư góp phần tăng cường sự đồng thuận xã hội, hạn chế khiếu nại, tố cáo kéo dài - một vấn đề tồn tại dai dẳng trong thực tiễn quản lý đất đai thời gian qua.
Đối với Nhà nước và chính quyền địa phương, Luật Đất đai 2024 đặt ra yêu cầu cao hơn trong công tác chuẩn bị quỹ đất, nhà ở tái định cư và nguồn lực tài chính để thực hiện chính sách. Trách nhiệm tổ chức tái định cư trước khi thu hồi đất, cũng như trách nhiệm hỗ trợ chỗ ở tạm thời, đào tạo nghề và tạo việc làm cho người bị thu hồi đất, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý đất đai, lao động - việc làm, xây dựng và chính quyền cơ sở. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và phân công rõ ràng, các quy định tiến bộ của Luật có nguy cơ khó triển khai hiệu quả trong thực tiễn.
Bên cạnh đó, việc trao quyền cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định các hình thức hỗ trợ đặc thù phù hợp với điều kiện địa phương vừa tạo sự linh hoạt, vừa đặt ra yêu cầu tăng cường năng lực quản lý và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Trong bối cảnh điều kiện phát triển giữa các vùng, miền còn chênh lệch, việc thiết kế chính sách hỗ trợ cần bảo đảm hài hòa giữa tính linh hoạt và nguyên tắc công bằng, tránh tình trạng áp dụng tùy tiện hoặc tạo ra sự bất bình đẳng giữa các nhóm người dân.
Để các quy định mới của Luật Đất đai 2024 phát huy hiệu quả, cần sớm ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn thi hành, làm rõ tiêu chí, điều kiện và quy trình thực hiện các hình thức hỗ trợ và tái định cư. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về thu hồi đất, kịp thời xử lý các vi phạm, bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh. Chỉ khi các quy định tiến bộ của Luật được triển khai đồng bộ và hiệu quả, mục tiêu bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế và quyền lợi hợp pháp của người dân khi Nhà nước thu hồi đất mới thực sự đạt được.
Tài liệu tham khảo:
Quốc hội (2013). Luật Đất đai số 45/2013/QH13.
Quốc hội (2024). Luật Đất đai số 31/2024/QH15.
Chính phủ (2024). Nghị định số 88/2024/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
Quốc hội (2025). Nghị quyết số 254/2025/QH15 quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai.
Key innovations in the Law on Land 2024 on support and resettlement in cases of state land acquisition
Ha Dieu Hang
Faculty of Political Theory and Law, University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
Adopted by the National Assembly, the Law on Land 2024 represents a major reform in Vietnam’s framework for land management and use. Among its most debated provisions are the revised regulations on compensation, support, and resettlement in cases of land acquisition by the State. In comparison with the Law on Land 2013, the Law on Land 2024 introduces substantial amendments designed to strengthen the protection of the lawful rights and interests of land users while promoting greater transparency, equity, and practical enforceability. This study examines the law’s key innovations concerning support and resettlement for affected individuals and households, and assesses their legal significance and socio-economic implications. Through this analysis, the study elucidates the extent to which the new regulatory approach reshapes the balance between public interests and private rights in the context of land recovery.
Keywords: Law on Land 2024, land acquisition, compensation, support, and resettlement.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 3 năm 2026]
