Phân bón giả len lỏi thị trường: Cần cơ chế phối hợp đủ mạnh để ngăn chặn từ gốc

Hàng giả không chỉ được sản xuất tại các cơ sở “núp bóng”

Ngày 16/10, tại Hà Nội, Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức Hội thảo “Phân bón giả – Nhận diện, ngăn chặn và xử lý” với chủ đề “Tăng cường phối hợp Nhà nước - Hiệp hội - Doanh nghiệp trong việc làm sạch thị trường phân bón Việt Nam”.

Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam, cho biết phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu của sản xuất nông nghiệp, tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng cây trồng và hiệu quả kinh tế của hàng triệu hộ nông dân.

Cùng với sự phát triển của nông nghiệp, ngành phân bón Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Nhiều doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất, cải tiến chất lượng, phát triển phân bón chuyên dùng, hữu cơ, sinh học và các sản phẩm thân thiện với môi trường.

Tuy nhiên, phân bón giả, kém chất lượng vẫn tồn tại với phương thức, thủ đoạn ngày càng đa dạng, gây khó khăn cho công tác phát hiện, kiểm tra và xử lý.

Từ đầu năm 2026 đến nay, nhiều địa phương đã phát hiện, điều tra và xử lý các vụ việc liên quan đến sản xuất, kinh doanh phân bón giả, kém chất lượng, giả mạo nhãn hiệu và gian lận nguồn gốc xuất xứ.

Tại Cần Thơ, tháng 2/2026, lực lượng Công an triệt phá một nhóm sản xuất, buôn bán phân bón giả, thu giữ 4.598 kg phân bón dạng rắn, 1.335 lít phân bón dạng lỏng cùng nguyên liệu, bao bì, máy móc, thiết bị. Tổng giá trị tang vật ước tính hơn 1,8 tỷ đồng.

Số phân bón giả được sản xuất trong khoảng 4 ngày để chuẩn bị đưa ra thị trường. Các đối tượng có dấu hiệu lợi dụng thông tin trên nhãn hàng hóa, mã số phân bón và tên thương mại của doanh nghiệp khác. Việc tiêu thụ sản phẩm còn được thực hiện thông qua livestream trên mạng xã hội.

Tại Bắc Ninh, tháng 7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Sản xuất phân bón Hà Bắc để điều tra hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón.

Kết quả điều tra cho thấy doanh nghiệp không được cấp phép sản xuất, đóng gói phân bón nhưng đã sử dụng hợp đồng thuê đóng gói mang tính hình thức để hợp thức hóa hồ sơ. Cơ quan chức năng thu giữ 65 tấn phân bón giả, tổng giá trị hơn 1 tỷ đồng cùng máy móc, nguyên liệu và tài liệu liên quan.

Một vụ án tại Đắk Lắk tiếp tục cho thấy quy mô của hành vi gian lận có thể lên tới hàng chục nghìn tấn. Trong giai đoạn 2025-2026, một đường dây đã đưa ra thị trường hơn 24.200 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ, tổng giá trị trên 159 tỷ đồng; số tiền thu lợi bất chính được thông tin là hơn 60 tỷ đồng.

Lực lượng chức năng thu giữ gần 627 tấn phân bón giả và hơn 957 tấn nguyên liệu, phân bón phục vụ pha trộn, đóng gói. Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án và 6 bị can theo thông tin được công bố.

Hiệp hội Phân bón Việt Nam lưu ý, số liệu vụ việc tại Đắk Lắk liên quan đến giai đoạn 2025-2026, không phải riêng năm 2026. Các thông tin về phương thức, quy mô và trách nhiệm của các đối tượng mới là kết quả điều tra ban đầu, chưa phải kết luận xét xử cuối cùng.

Những vụ việc trên cho thấy phân bón giả không chỉ xuất hiện ở các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ hoặc núp bóng dưới những hoạt động kinh doanh khác, mà còn có thể được tổ chức với quy mô lớn, sử dụng hồ sơ, bao bì, thương hiệu của doanh nghiệp khác và đưa hàng hóa vào nhiều kênh tiêu thụ.

Đằng sau mỗi vụ việc không chỉ là lượng phân bón giả bị thu giữ mà còn là nguy cơ hàng hóa đã được đưa ra thị trường, số người sử dụng bị ảnh hưởng và những thiệt hại thực tế chưa thể thống kê đầy đủ.

105 vụ vi phạm về phân bón bị xử lý trong 10 tháng

Từ thực tế kiểm tra thị trường, ông Tạ Quang Hậu, Kiểm soát viên chính thị trường, Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết tình trạng gian lận thương mại, sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ và hàng kém chất lượng trong lĩnh vực phân bón vẫn diễn biến phức tạp.

Trong 10 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ việc liên quan đến phân bón. Cả 105 vụ đều được xác định có vi phạm, với tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính 3.631.662.888 đồng; 4 vụ được chuyển sang cơ quan điều tra.

Các hành vi vi phạm được phát hiện gồm kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng nhập lậu, buôn bán hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, vi phạm quy định về nhãn hàng hóa và một số hành vi khác trong lĩnh vực quản lý nhà nước đối với mặt hàng phân bón.

Qua công tác kiểm tra, nhiều phương thức sản xuất, lưu thông và tiêu thụ phân bón vi phạm đã được nhận diện.

Để giảm chi phí, tăng lợi nhuận, một số cơ sở cố tình giảm hàm lượng các chất dinh dưỡng cốt lõi như đạm (N), lân (P), kali (K) so với tiêu chuẩn công bố. Phụ gia, nguyên liệu giá rẻ có màu sắc tương tự được bổ sung nhằm tạo hình thức bên ngoài giống sản phẩm thật.

Một số đối tượng thu mua vỏ bao bì cũ của các thương hiệu phân bón uy tín như Lâm Thao, Bình Điền, Baconco hoặc tự in bao bì nhái kiểu dáng, nhãn hiệu rồi đóng sản phẩm giả vào bên trong.

Có trường hợp sử dụng phụ gia, chất độn hoặc chất tạo màu để biến phân bón giá rẻ, hàng kém chất lượng thành sản phẩm mang nhãn hiệu cao cấp, thậm chí giả mạo nguồn gốc nhập khẩu từ Bỉ, châu Âu.

Đáng chú ý, các cơ sở vi phạm có thể tổ chức khép kín từ phối trộn, đóng bao, in ấn bao bì, dán tem nhãn đến phân phối. Cách thức vận hành này khiến việc phát hiện gặp khó khăn nếu cơ quan chức năng chỉ kiểm tra riêng lẻ từng công đoạn.

Ở khâu lưu thông, hàng hóa thường được chia nhỏ qua nhiều tầng phân phối. Từ nhà sản xuất, sản phẩm có thể đi qua đại lý cấp 1, cấp 2 rồi đến các điểm bán lẻ tại vùng sâu, vùng xa.

Một số lô hàng được vận chuyển vào ban đêm, chia nhỏ để giảm nguy cơ bị phát hiện. Khi có dấu hiệu bị kiểm tra, hàng hóa và chứng từ có thể được tẩu tán, thay đổi hoặc hợp thức hóa.

Một phương thức khác là thành lập nhiều công ty, chi nhánh hoặc doanh nghiệp thành viên để mua bán qua lại, tạo hệ thống “sân sau” nhằm che giấu nguồn hàng và hợp thức hóa chứng từ.

Hoạt động bán hàng trực tiếp tại các thôn, xã thông qua những chương trình mang tên “hội thảo chuyển giao kỹ thuật”, “tri ân nông dân”, tặng quà rồi gom đơn bán phân bón cũng được ghi nhận.

Những phương thức trên cho thấy hàng giả, hàng kém chất lượng có thể được hình thành từ nhiều khâu, đồng thời len vào thị trường qua cả hệ thống phân phối truyền thống lẫn các hình thức bán hàng trực tiếp tại địa bàn nông thôn. Vì vậy, kiểm soát hiệu quả không chỉ cần tập trung vào cơ sở sản xuất mà còn phải theo sát quá trình lưu thông và tiêu thụ sản phẩm.

Kiểm nghiệm là khâu then chốt

TS. Trương Hợp Tác, chuyên gia về phân bón và cây trồng, cho rằng nhận diện đúng loại phân bón là bước đầu để xác định căn cứ pháp lý và những chỉ tiêu chất lượng cần kiểm tra.

Trên thị trường hiện có nhiều nhóm sản phẩm như phân bón vô cơ, phân đơn N, P, K; phân hỗn hợp NPK; phân phức hợp DAP, MAP; phân trung lượng, vi lượng; phân bón hữu cơ, hữu cơ sinh học, hữu cơ vi sinh, hữu cơ khoáng; cùng phân bón lá, chất cải tạo đất và các sản phẩm có bổ sung thành phần khác.

Sự đa dạng về chủng loại đáp ứng nhu cầu sản xuất, nhưng cũng khiến công tác kiểm soát chất lượng trở nên phức tạp hơn.

Bằng cảm quan, người sử dụng hầu như không thể xác định chính xác hàm lượng dinh dưỡng trong phân bón. Những dấu hiệu bất thường nhiều khi chỉ được làm rõ thông qua lấy mẫu, kiểm nghiệm và đối chiếu với tiêu chuẩn, quy chuẩn hoặc thông tin đã công bố.

Để kết quả phản ánh đúng chất lượng của cả lô hàng, mẫu kiểm nghiệm phải có tính đại diện. Người lấy mẫu cần lấy tại nhiều vị trí, sử dụng dụng cụ phù hợp với từng dạng sản phẩm, đồng thời thực hiện đúng quy trình đóng gói, niêm phong và lập biên bản.

Đặc biệt, với phân bón NPK dạng trộn, sự khác nhau về tỷ trọng và kích thước hạt giữa các thành phần như urê, DAP, KCl có thể làm phát sinh hiện tượng phân tầng. Nếu lấy mẫu không đúng kỹ thuật, kết quả kiểm nghiệm có thể sai lệch 20-30%, theo tham luận của chuyên gia.

Khâu chuẩn bị mẫu cũng đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ. Một số loại phân bón có tính hút ẩm cao hoặc dễ bay hơi. Nếu nghiền, xử lý mẫu trong điều kiện không phù hợp, kết quả phân tích hàm lượng dinh dưỡng có thể bị ảnh hưởng.

Với phân bón hữu cơ, việc xác định kim loại nặng và các chỉ tiêu vi lượng còn phụ thuộc vào quá trình phá mẫu. Trong khi đó, phân bón hữu cơ vi sinh cần được kiểm soát về thời gian, nhiệt độ và độ ẩm nhằm bảo đảm độ ổn định của mật độ vi sinh vật.

Những yêu cầu kỹ thuật này cho thấy, để xác định một sản phẩm có dấu hiệu giả hoặc kém chất lượng, cơ quan chức năng không thể chỉ dựa vào quan sát bằng mắt thường hay một dấu hiệu đơn lẻ. Kết quả kiểm nghiệm cùng hồ sơ, nguồn gốc hàng hóa và các chứng cứ liên quan là cơ sở quan trọng để xác định chất lượng, hành vi vi phạm và hướng xử lý.

Cần phối hợp từ khâu phát hiện đến xử lý

Tại hội thảo, Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhấn mạnh, cuộc chiến chống phân bón giả không thể chỉ dựa vào nỗ lực của một cơ quan, một lực lượng hay một doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Văn Luyện, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Hoá chất Việt Nam, cho rằng phân bón giả làm méo mó môi trường cạnh tranh, thu hẹp thị phần của doanh nghiệp chân chính và buộc doanh nghiệp phải tăng chi phí cho công nghệ chống giả, truy xuất nguồn gốc, cải tiến bao bì.

Cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thực thi pháp luật; lực lượng chức năng thực hiện kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm; doanh nghiệp cần chủ động bảo vệ thương hiệu, cung cấp thông tin; Hiệp hội kết nối hội viên, tổng hợp phản ánh và đề xuất giải pháp.

Bên cạnh đó, Hiệp hội đề nghị đẩy mạnh tuyên truyền để người nông dân biết cách lựa chọn, nhận diện và sử dụng phân bón bảo đảm chất lượng. Tuy nhiên, trách nhiệm kiểm soát không thể chuyển hoàn toàn sang người mua, bởi nhiều hành vi vi phạm chỉ có thể được xác định thông qua kiểm nghiệm và các nghiệp vụ chuyên môn.

Thực tế kiểm tra tại Thanh Hóa, Kiên Giang, Tây Ninh và Đồng Tháp cho thấy các hành vi vi phạm trên thị trường phân bón diễn ra dưới nhiều hình thức, từ giả mạo nhãn hiệu, chất lượng không phù hợp quy chuẩn đến hàng hóa không có nhãn hoặc không rõ nguồn gốc xuất xứ.

Tại Thanh Hóa, tháng 5/2025, lực lượng Quản lý thị trường giám sát việc khắc phục hậu quả đối với hơn 67 tấn phân bón mang nhãn hiệu giả mạo của Công ty Cổ phần Công nghệ cao Sao Đỏ. Doanh nghiệp bị xử phạt tổng cộng 376 triệu đồng về hai hành vi sản xuất phân bón khi không có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất và sản xuất hàng hóa mang nhãn hiệu giả mạo; đồng thời bị đình chỉ hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón trong thời hạn 2 tháng.

Tại Kiên Giang, ngày 27/5/2025, Đội Quản lý thị trường số 3 kiểm tra đột xuất một hộ kinh doanh tại xã Vĩnh Phú, huyện Giang Thành. Qua lấy 3 mẫu phân bón gửi thử nghiệm, có 2 mẫu không đạt chất lượng. Hộ kinh doanh bị lập biên bản vi phạm về hành vi buôn bán hàng hóa có chất lượng không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng đối với 140 bao phân bón NP, trị giá 140 triệu đồng.

Tại Tây Ninh, ngày 11/1/2025, Đội Quản lý thị trường số 4 phối hợp với lực lượng Công an kiểm tra một xe tải, phát hiện gần 3.500 kg phân bón các loại không có nhãn hiệu, nguồn gốc xuất xứ. Toàn bộ tang vật cùng phương tiện vận tải được tạm giữ để xác minh, xử lý.

Tại Đồng Tháp, ngày 23/7/2026, Đội Quản lý thị trường số 8 phối hợp với Phòng Kinh tế xã Trường Xuân kiểm tra Công ty TNHH Thanh Quy ARGI. Đoàn kiểm tra phát hiện một số sản phẩm phân bón có nhãn không ghi đủ hoặc ghi không đúng nội dung bắt buộc và tiến hành lấy mẫu kiểm nghiệm.

Kết quả thử nghiệm của Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng 3 cho thấy mẫu phân bón có chất lượng không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.

Ngày 18/9/2026, Đội trưởng Đội Quản lý thị trường số 8 ban hành Quyết định xử phạt vi phạm hành chính số 82080089/QĐ-XPHC với tổng số tiền 153,2 triệu đồng, gồm 147,5 triệu đồng tiền phạt và 5,7 triệu đồng buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp.

Cơ quan chức năng đồng thời buộc thu hồi, ghi nhãn đúng quy định trước khi tiếp tục lưu thông đối với 54 bao phân bón NPK 20-20-15 OSAKA, loại 50 kg/bao, tổng trị giá 51,3 triệu đồng; buộc nộp lại số tiền bằng trị giá tang vật đã bị tiêu thụ, tẩu tán hoặc tiêu hủy trái quy định.

Đối với 50 bao phân bón Ammonium Chloride AGP, loại 50 kg/bao, trị giá 25 triệu đồng, cơ quan chức năng áp dụng biện pháp loại bỏ yếu tố vi phạm trên nhãn, bao bì hoặc tiêu hủy hàng giả theo quy định.

Những vụ việc trên cho thấy, xử lý một sản phẩm phân bón có dấu hiệu vi phạm đòi hỏi sự phối hợp qua nhiều khâu, từ phát hiện, kiểm tra, xác minh nguồn gốc, lấy và bảo quản mẫu, kiểm nghiệm đến xác định hành vi và trách nhiệm của từng chủ thể.

Đây cũng là lý do công tác chống phân bón giả cần được triển khai đồng bộ, trong đó thông tin từ doanh nghiệp và Hiệp hội phải được kết nối kịp thời với cơ quan quản lý, còn kết quả kiểm tra, xử lý cần được chia sẻ để cảnh báo thị trường và hạn chế nguy cơ tái diễn.

Làm sạch thị trường không thể là cuộc chiến ngắn hạn

Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhận định, phân bón giả, kém chất lượng không phải vấn đề mới, nhưng những diễn biến gần đây cho thấy thị trường đang xuất hiện nhiều phương thức gian lận tinh vi hơn.

Thách thức không chỉ nằm ở phát hiện các cơ sở sản xuất, kho hàng hay phương tiện vận chuyển. Lực lượng chức năng còn phải lần theo dòng hàng, xác định nguồn nguyên liệu, mối quan hệ giữa các doanh nghiệp, đại lý, chứng từ giao dịch và hoạt động kinh doanh trên không gian mạng.

Từ thực tế này, các đại biểu đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu về phân bón và vật tư nông nghiệp, tạo điều kiện chia sẻ thông tin giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan.

Cùng với đó, cần nâng cao năng lực kiểm tra, lấy mẫu, kiểm nghiệm; tăng cường tập huấn chuyên môn cho lực lượng thực thi; hoàn thiện cơ chế tiếp nhận, xác minh và phản hồi thông tin từ doanh nghiệp. Các giải pháp kiểm soát thị trường cũng cần được triển khai đồng bộ nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người nông dân.

Thông điệp đặt ra tại hội thảo là muốn làm sạch thị trường phân bón, không thể chỉ xử lý phần “ngọn” khi hàng giả đã đến tay người nông dân. Kiểm soát phải được thực hiện xuyên suốt từ nguồn nguyên liệu, điều kiện sản xuất, hồ sơ, bao bì, lưu thông, phân phối đến các kênh bán hàng trực tuyến.

Một thị trường phân bón lành mạnh cần những sản phẩm bảo đảm chất lượng, doanh nghiệp tuân thủ pháp luật và cơ chế quản lý đủ khả năng phát hiện sớm, xử lý nghiêm, đúng quy định, đồng thời ngăn ngừa tái phạm.

Bảo vệ thị trường phân bón, xét đến cùng, cũng là bảo vệ chi phí sản xuất, mùa vụ và sinh kế của người nông dân; bảo vệ uy tín của doanh nghiệp chân chính; đồng thời góp phần giữ gìn tài nguyên đất, chất lượng nông sản và hướng tới một nền nông nghiệp Việt Nam xanh, hiện đại, hiệu quả, bền vững.