Phát triển hệ thống bán lẻ nội địa: “Lượng” và “chất” chưa song hành

Đủ lượng, thiếu chất
Tại Hội nghị ngành Công Thương 5 thành phố trực thuộc Trung ương diễn ra tại Hà Nội mới đây, các ý kiến đều cho rằng, mặc dù các thành phố đã phát triển khá nhanh chóng hệ thống bán lẻ, nhưng thực tế, chất lượng chưa đáp ứng được yêu cầu đề ra, tức là đủ về lượng nhưng vẫn thiếu về chất. Trong khi đó, quản lý nhà nước chưa tạo được thuận lợi thực sự cho sự phát triển hiệu quả mạng lưới này. 

Điển hình tại Hà Nội, đến đầu năm 2012 có 20 TTTM, 110 siêu thị, chiếm tương ứng 15% và 19% trong tổng số TTTM, siêu thị cả nước, bên cạnh đó là hàng trăm chợ truyền thống, cửa hàng chuyên doanh, tiện ích. Tuy nhiên, theo đánh giá của Sở Công Thương Hà Nội, các TTTM này còn đơn điệu, chưa đáp ứng được mục tiêu đưa Thủ đô thành TTTM quốc tế và cả nước. Bên cạnh đó, sự phân bổ mạng lưới TTTM, siêu thị còn mang tính tự phát, chưa hợp lý và DN khó có thể tìm được địa điểm đầu tư, hoặc phải thuê mặt bằng với giá cao. Nhất là các tiêu chí và yêu cầu kinh tế kỹ thuật của từng loại hình TTTM, siêu thị chưa được xây dựng theo quy chuẩn như: diện tích kinh doanh hạn chế, thiếu trang thiết bị hiện đại, thiếu hoặc không có chỗ để xe… 

Với loại hình chợ truyền thống, giới chuyên gia nhận định, trong bối cảnh Việt Nam ngày càng mở cửa dịch vụ phân phối theo WTO, mạng lưới chợ xét về tổng thể vẫn yếu kém và lạc hậu, chưa thúc đẩy được thị trường trong nước. Dẫn chứng tại Đà Nẵng, đến tháng 6/2012 đã có tới 85 chợ các loại đủ phục vụ nhu cầu mua sắm của nhân dân thành phố. Song ông Phạm Văn Kha - Giám đốc Sở Công Thương Đà Nẵng cho biết, thực tế công tác quy hoạch chợ tại đây chưa đảm bảo tiến độ, còn chênh lệch lớn giữa số lượng và quy mô chợ ở thành thị và nông thôn, vùng sâu vùng xa. Nhìn chung cơ sở hạ tầng kỹ thuật các chợ chưa đáp ứng các tiêu chí văn minh hiện đại, vẫn còn nhiều chợ hạng 3, chợ tạm. Chợ nông thôn sơ sài về cơ sở vật chất, thiếu nhà vệ sinh, điểm thu gom rác; chợ trong thành phố thì thiếu bãi gửi xe, lấn chiếm lòng hè đường làm nơi đỗ xe, buôn bán hàng rong… gây mất trật tự an toàn giao thông. Trong khi đó, các ban hay tổ quản lý chợ thực hiện thu phí chợ chủ yếu chỉ dành cho công tác quản lý chứ không có quyền tự chủ trong đầu tư nâng cấp chợ hay xử phạt vi phạm hành chính của hộ kinh doanh.
Bên cạnh đó, một vấn đề nổi cộm chưa có lời giải thỏa đáng cho hệ thống bán lẻ nội địa chính là nạn hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn tràn lan, ảnh hưởng ngày càng nghiêm trọng đến quyền lợi của DN làm ăn chân chính và người tiêu dùng. Hải Phòng chỉ là một thành phố quy mô nhỏ nhưng năm 2011, lực lượng chức năng tại đây đã kiểm tra xử lý 29 vụ vi phạm về hàng giả, hàng kém chất lượng, phạt hành chính nộp ngân sách gần 40 triệu đồng, hàng hóa tiêu hủy và loại bỏ yếu tố vi phạm có giá trị tương đương với giá trị hàng đang lưu thông thị trường hơn 620 triệu đồng. 

Trong khi vấn nạn này chưa có xu hướng giảm thì “các chế tài xử lý hàng giả vẫn được quy định ở rất nhiều văn bản và còn chồng chéo, chưa có quy định thống nhất cụ thể về hàng giả làm cơ sở cho việc xác định và xử lý cả về hành chính lẫn hình sự. Lực lượng chức năng vẫn phải chờ ban hành nghị định về xử lý vi phạm hành chính về hàng giả, chưa có quy định chi tiết về giám định vi phạm sở hữu trí tuệ, sở hữu công nghiệp và sử dụng kết quả giám định, hơn nữa mới có một cơ quan có chức năng giám định là Viện Sở hữu trí tuệ nên không đáp ứng được công tác thực thi” - ông Nguyễn Đình Ninh, Phó giám đốc Sở Công Thương Hải Phòng bức xúc. 

Chờ “động thái mạnh” từ nhà quản lý
Sự gia tăng không ngừng của hoạt động mua sắm phục vụ nhu cầu sản xuất tiêu dùng trong nước tất yếu đòi hỏi cơ cở hạ tầng thương mại thích ứng. Rõ ràng, đã đến lúc nhà nước phải nghiên cứu, ban hành cơ chế chính sách hoàn chỉnh, tạo điều kiện pháp lý để nâng cao chất lượng, lành mạnh hóa hệ thống bán lẻ trong tương lai. 

Giám đốc Sở Công Thương Hà Nội, ông Lê Hồng Thăng cho rằng để phát triển hiệu quả hệ thống bán lẻ hiện đại như siêu thị, TTTM… thì Nhà nước cần tập trung vào 3 giải pháp chính: Hoàn thiện môi trường pháp lý, đưa các TTTM và siêu thị vào danh mục dự án được hưởng chính sách khuyến khích ưu đãi và hỗ trợ đầu tư, và chính quyền địa phương cần ban hành chính sách ưu đãi đặc thù cho nhà đầu tư siêu thị theo hướng cải cách thủ tục hành chính, tích cực giải phóng mặt bằng… 

Với hệ thống chợ, ông Phạm Văn Kha - Giám đốc Sở Công Thương Đà Nẵng đề xuất, nên đẩy mạnh xã hội hóa mô hình quản lý chợ. “Để nâng cao hiệu quả quản lý chợ theo hướng văn minh hiện đại, nên định hướng chuyển đổi mô hình quản lý từ các ban, tổ quản lý chợ sang loại hình DN hoặc hợp tác xã quản lý. Việc xã hội hóa này sẽ giảm bớt gánh nặng của ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng, nâng cấp chợ, đồng thời khắc phục được nhược điểm của mô hình ban quản lý chợ trong công tác kiểm tra, xử lý vi phạm của các tiểu thương” – ông Kha nói. 

Cùng với việc hoàn thiện minh bạch hệ thống cơ sở pháp lý, thì để ngăn chặn vấn nạn hàng giả, hàng nhái, bảo vệ hàng sản xuất trong nước và phát triển bền vững hệ thống thương mại nội địa, nhiều ý kiến cho rằng, cần có chế tài xử phạt thật nặng các trường hợp vi phạm. Đồng thời cần có sự hợp tác liên kết chặt chẽ giữa nhà sản xuất, người tiêu dùng và cơ quan quản lý. 

Ðể xây dựng được hệ thống thương mại hiện đại xứng tầm, bên cạnh các hỗ trợ về tài chính, chính sách thuế, các giải pháp thu hút vốn đầu tư... của Nhà nước thì yếu tố quyết định chính là sự đổi mới từ mỗi DN thương mại. Họ cần sáng tạo trong hoạt động kinh doanh, áp dụng kỹ thuật quản lý kinh doanh tiên tiến; đồng thời tích cực triển khai các phương thức lưu thông hiện đại như: buôn bán dạng chuỗi, nhượng quyền kinh doanh, đại lý, vận tải đa phương thức, thương mại điện tử... Ngoài ra, DN cũng cần chủ động liên kết nhau hơn để hình thành tập đoàn, công ty thương mại quy mô lớn. 
                                 Ông Nguyễn Văn Sửu - Phó chủ tịch UBND TP Hà Nội