Tóm tắt:
Công nghệ chuỗi khối (Blockchain) với đặc tính sổ cái phân tán, dữ liệu bất biến và khả năng truy xuất theo thời gian thực được xem là một giải pháp tiềm năng hỗ trợ cải thiện chất lượng thông tin kế toán và hoạt động kiểm toán. Bài viết phân tích tác động của Blockchain đến tính minh bạch và khả năng kiểm toán báo cáo tài chính từ góc độ kế toán kiểm toán, tập trung làm rõ cơ chế tạo lập bằng chứng kiểm toán, giảm thiểu gian lận và hỗ trợ kiểm toán liên tục. Trên cơ sở đó, bài viết chỉ ra những thách thức trong quá trình ứng dụng tại Việt Nam và đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy việc áp dụng Blockchain, góp phần nâng cao chất lượng báo cáo tài chính trong bối cảnh số hóa.
Từ khóa: Blockchain, báo cáo tài chính, tính minh bạch, kiểm toán, kế toán số.
1. Đặt vấn đề
Tính minh bạch của báo cáo tài chính là nền tảng quan trọng bảo đảm sự tin cậy của thông tin kế toán đối với các bên liên quan như nhà đầu tư, cơ quan quản lý và kiểm toán viên. Trong thực tiễn, nhiều vụ việc sai lệch thông tin tài chính cho thấy các hệ thống kế toán truyền thống vẫn tồn tại những khoảng trống trong kiểm soát, đặc biệt liên quan đến việc ghi nhận, lưu trữ và đối chiếu dữ liệu kế toán. Việc phụ thuộc vào hệ thống dữ liệu tập trung và quy trình xử lý thủ công khiến thông tin tài chính dễ bị can thiệp, chỉnh sửa và khó truy xuất đầy đủ lịch sử giao dịch.
Cùng với đó, hoạt động kiểm toán báo cáo tài chính ngày càng chịu áp lực về thời gian, chi phí và yêu cầu phát hiện gian lận ở mức độ cao hơn. Các phương pháp kiểm toán truyền thống chủ yếu dựa trên chọn mẫu và kiểm tra sau khi giao dịch đã phát sinh, do đó khó bảo đảm phát hiện kịp thời các sai sót trọng yếu. Trong bối cảnh này, việc ứng dụng công nghệ mới nhằm nâng cao tính minh bạch và khả năng kiểm toán báo cáo tài chính trở thành một yêu cầu tất yếu và Blockchian là một trong những giải pháp quan trọng.
2. Tác động của Blockchain đến tính minh bạch
Tính minh bạch trong kế toán truyền thống thường phụ thuộc vào quy trình nội bộ và sự can thiệp thủ công của nhân sự kế toán. Điều này dễ dẫn đến sai sót, chỉnh sửa không minh bạch và thậm chí gian lận báo cáo tài chính nếu kiểm soát nội bộ không hiệu quả. Blockchain khắc phục nhiều hạn chế này nhờ bản chất phân tán, bất biến và có thể truy xuất của sổ cái phân tán. Khi giao dịch kế toán được ghi nhận trên Blockchain, dữ liệu không thể bị xóa hoặc chỉnh sửa một cách riêng lẻ mà không để lại dấu vết, điều này làm giảm đáng kể nguy cơ bị thao túng thông tin kế toán. Chính vì vậy, Blockchain được xem như phương tiện để tăng cường mức độ minh bạch và độ tin cậy của báo cáo tài chính.
Trong bối cảnh Việt Nam, nhiều nghiên cứu và tài liệu chuyên môn đã thừa nhận vai trò của Blockchain trong minh bạch giao dịch tài chính và kế toán. Nghiên cứu của tác giả Thu Hà nhấn mạnh rằng công nghệ chuỗi khối với đặc tính phi tập trung, minh bạch và không thể chỉnh sửa mang lại hệ thống lưu trữ giao dịch tài chính an toàn, từ đó giúp hạn chế gian lận và tăng cường khả năng giám sát. Khi dữ liệu kế toán được ghi nhận theo sổ cái phân tán, kiểm toán viên có thể truy xuất đầy đủ lịch sử giao dịch và kiểm tra từng bước ghi nhận kế toán, thay vì chỉ dựa vào báo cáo tổng hợp như trước đây. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao tính minh bạch của thông tin tài chính được trình bày trong báo cáo, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ nhà đầu tư, cơ quan quản lý và đối tác.
Một tác động quan trọng khác của Blockchain là khả năng giám sát thời gian thực đối với giao dịch tài chính. Theo tác giả Ánh Ngọc, Blockchain cho phép ghi nhận dữ liệu liên tục khi giao dịch phát sinh, giúp báo cáo tài chính phản ánh kịp thời tình hình hoạt động kinh doanh. Điều này đặc biệt hữu ích trong bối cảnh thị trường biến động nhanh, khi các quyết định quản trị và đầu tư phụ thuộc vào dữ liệu tài chính cập nhật chính xác. Khi mọi giao dịch đều được lưu trữ và truy xuất theo thời gian thực, các sai lệch hoặc bất thường có thể được phát hiện sớm hơn, nâng cao chất lượng thông tin kế toán và báo cáo tài chính.
Không chỉ có giá trị đối với doanh nghiệp, tính minh bạch được gia tăng từ việc Blockchain tạo thuận lợi cho các cơ quan quản lý và kiểm toán. Ví dụ, nếu dữ liệu kế toán và thuế được lưu trên Blockchain, cơ quan thuế có thể truy cập vào thông tin đầy đủ và đáng tin cậy, rút ngắn thời gian kiểm tra, giảm chi phí thanh tra và hạn chế sai phạm thuế. Một số ứng dụng Blockchain trong quản lý tài sản tài chính như trong quản lý trái phiếu tại TCBS đã cho thấy minh bạch giao dịch và dữ liệu khách hàng được cải thiện rõ rệt, giúp tăng niềm tin của nhà đầu tư và hỗ trợ kiểm toán báo cáo tài chính.
Tuy vậy, việc triển khai Blockchain để nâng cao tính minh bạch vẫn gặp phải một số thách thức, trong đó có khung pháp lý chưa hoàn thiện và mức độ sẵn sàng về hạ tầng công nghệ tại Việt Nam. Hiện các chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và hướng dẫn kiểm toán chưa quy định cụ thể về việc áp dụng Blockchain trong ghi nhận và kiểm toán giao dịch, điều này làm hạn chế khả năng ứng dụng rộng rãi. Ngoài ra, chi phí triển khai công nghệ mới, khả năng kết nối hệ thống hiện hữu và đào tạo nguồn nhân lực cũng là rào cản cần được tháo gỡ.
Tóm lại, Blockchain tác động mạnh mẽ đến tính minh bạch của báo cáo tài chính thông qua việc đảm bảo tính toàn vẹn, truy xuất được và công khai hơn của dữ liệu kế toán. Khi được áp dụng một cách chiến lược và phù hợp, Blockchain không chỉ nâng cao chất lượng thông tin tài chính mà còn hỗ trợ kiểm toán trong việc lập luận, xác minh và kiểm tra báo cáo tài chính một cách hiệu quả hơn.
3. Tác động của Blockchain đến khả năng kiểm toán báo cáo tài chính
Blockchain không chỉ tác động đến cách thức ghi nhận và lưu trữ dữ liệu kế toán mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến quy trình kiểm toán báo cáo tài chính. Kiểm toán báo cáo tài chính là quá trình kiểm tra và đánh giá tính trung thực, hợp lý và tuân thủ các chuẩn mực kế toán của thông tin được ghi nhận trong báo cáo tài chính doanh nghiệp.
Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hiếu từ thực tiễn tại Việt Nam cho thấy các đặc tính của Blockchain như tính chia sẻ, khả năng truy vết và kiểm duyệt đều ảnh hưởng tích cực đến chất lượng kiểm toán độc lập. Kết quả khảo sát 403 kiểm toán viên độc lập tại Việt Nam cho thấy đặc tính chia sẻ dữ liệu của Blockchain có mức tác động mạnh nhất đến chất lượng kiểm toán, trong khi tính kiểm duyệt mặc dù tác động yếu hơn nhưng vẫn có ý nghĩa thống kê. Điều này phản ánh rằng việc áp dụng Blockchain có thể giúp kiểm toán viên truy xuất dữ liệu tài chính một cách đầy đủ, giảm rủi ro sai sót và nâng cao độ tin cậy của bản kiểm toán.
Blockchain mang lại lợi ích cụ thể cho kiểm toán qua việc cung cấp một sổ cái phân tán, bất biến và có thể truy xuất theo thời gian thực. Nghiên cứu của tác giả Thúy Ngân cho biết khi hệ thống Blockchain được tích hợp với các hệ thống kế toán lõi, kiểm toán viên có thể giám sát, kiểm tra và truy xuất mọi bút toán được ghi nhận ngay khi chúng phát sinh, thay vì phải chờ dữ liệu tổng hợp cuối kỳ. Điểm này đặc biệt quan trọng trong kiểm toán các khoản mục trọng yếu như doanh thu, chi phí, dự phòng rủi ro hay các giao dịch liên quan đến dòng tiền, bởi nó giúp kiểm toán viên phát hiện sai sót và bất thường sớm hơn.
Một tác động nữa của Blockchain đến kiểm toán là khả năng giảm sự phụ thuộc vào kiểm tra thủ công và chọn mẫu truyền thống. Khi dữ liệu kế toán được ghi nhận và lưu trữ trên nền tảng Blockchain, kiểm toán viên có thể truy cập và kiểm chứng toàn bộ lịch sử giao dịch thay vì chỉ kiểm tra một số mẫu, từ đó giảm thiểu rủi ro bỏ sót sai phạm trong quá trình kiểm toán. Sự toàn vẹn dữ liệu được bảo đảm bởi Blockchain giúp nâng cao hiệu quả kiểm toán và giảm chi phí liên quan đến thời gian xử lý thông tin.
Tác động của Blockchain đến kiểm toán không chỉ dừng lại ở cải thiện quy trình kiểm toán nội bộ, mà còn thúc đẩy thực hiện kiểm toán liên tục. Việc truy cập dữ liệu thời gian thực mở ra khả năng kiểm toán liên tục, trong đó kiểm toán viên không chỉ kiểm tra dữ liệu ở một thời điểm cố định mà có thể theo dõi và đánh giá các giao dịch trong suốt kỳ kế toán. Điều này tạo ra một bước tiến so với phương thức kiểm toán truyền thống và đặc biệt hữu ích trong môi trường kinh tế số, nơi các giao dịch diễn ra với tần suất cao và đa dạng hơn.
Tuy vậy, việc ứng dụng Blockchain trong kiểm toán cũng đặt ra những thách thức quan trọng. Trước hết là năng lực chuyên môn của kiểm toán viên. Blockchain thay đổi cách tổ chức dữ liệu và kiểm tra, yêu cầu kiểm toán viên không chỉ am hiểu các chuẩn mực kế toán và kiểm toán truyền thống mà còn cần hiểu về cấu trúc và vận hành công nghệ này. Do đó, đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng số cho đội ngũ kiểm toán là điều kiện tiên quyết để ứng dụng Blockchain hiệu quả.
Một thách thức khác là bảo mật và quản lý quyền truy cập dữ liệu. Mặc dù Blockchain cung cấp khả năng truy xuất và bất biến dữ liệu, nhưng việc chia sẻ dữ liệu giữa nhiều bên tham gia vẫn phải đảm bảo tuân thủ các quy định bảo mật, quyền riêng tư và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Tóm lại, Blockchain mang lại nhiều tác động tích cực đến khả năng kiểm toán báo cáo tài chính thông qua việc nâng cao tính minh bạch, tính toàn vẹn và khả năng truy xuất dữ liệu. Tuy nhiên, để công nghệ này được áp dụng rộng rãi và hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức nghề nghiệp và doanh nghiệp trong việc hoàn thiện khung pháp lý, chuẩn mực và nâng cao kỹ năng cho kiểm toán viên trong kỷ nguyên số.
4. Giải pháp thúc đẩy ứng dụng Blockchain nhằm nâng cao tính minh bạch và khả năng kiểm toán báo cáo tài chính
Để khắc phục các thách thức trong việc ứng dụng Blockchain vào lĩnh vực kế toán và kiểm toán báo cáo tài chính tại Việt Nam, cần có hệ thống giải pháp đồng bộ từ phía doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức nghề nghiệp. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của lãnh đạo doanh nghiệp về vai trò của Blockchain đối với minh bạch thông tin tài chính và chất lượng kiểm toán. Doanh nghiệp cần tiếp cận Blockchain như một công cụ hỗ trợ quản trị dữ liệu kế toán và tăng cường độ tin cậy của báo cáo tài chính trong dài hạn.
Thứ hai, cần chú trọng phát triển nguồn nhân lực kế toán và kiểm toán có năng lực công nghệ. Việc bổ sung nội dung về công nghệ Blockchain, kiểm toán hệ thống thông tin và phân tích dữ liệu vào chương trình đào tạo kế toán kiểm toán là cần thiết. Đồng thời, các tổ chức nghề nghiệp cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu nhằm hỗ trợ đội ngũ hành nghề thích ứng với mô hình kiểm toán trong môi trường số.
Thứ ba, doanh nghiệp cần đầu tư có lộ trình vào hạ tầng công nghệ thông tin và hệ thống dữ liệu kế toán tích hợp. Việc ứng dụng Blockchain chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được kết nối với hệ thống kế toán, hệ thống quản trị doanh nghiệp và cơ sở dữ liệu nghiệp vụ. Doanh nghiệp nên ưu tiên triển khai Blockchain ở những khâu có rủi ro gian lận cao hoặc yêu cầu truy xuất dữ liệu thường xuyên như ghi nhận giao dịch, quản lý hợp đồng và theo dõi công nợ. Cách tiếp cận từng bước sẽ giúp giảm chi phí đầu tư và hạn chế rủi ro triển khai.
Thứ tư, từ góc độ quản lý nhà nước, cần từng bước hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến dữ liệu kế toán số, bằng chứng kiểm toán điện tử và ứng dụng Blockchain. Việc thiếu hướng dẫn cụ thể về giá trị pháp lý của dữ liệu Blockchain có thể khiến kiểm toán viên e ngại khi sử dụng trong quá trình kiểm toán. Do đó, cơ quan quản lý cần nghiên cứu ban hành các định hướng và chuẩn mực phù hợp, tạo cơ sở pháp lý cho việc áp dụng Blockchain trong kế toán và kiểm toán tại Việt Nam.
Cuối cùng, tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp, đơn vị kiểm toán và cơ sở đào tạo sẽ góp phần thúc đẩy ứng dụng Blockchain hiệu quả hơn, qua đó nâng cao tính minh bạch và chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Tài liệu tham khảo
Trần Thị Thu Hà (2022). Ứng dụng công nghệ Blockchain trong lĩnh vực kế toán - kiểm toán: Cơ hội và thách thức tại Việt Nam. Tạp chí Tài chính, (5), 45-50.
Nguyễn Thị Ánh Ngọc (2023). Blockchain và ứng dụng trong hoạt động tài chính - ngân hàng. Truy cập từ: https://sbv.gov.vn/vi/w/sbv559812.
Vietcap (2025). TCBS ứng dụng Blockchain vào quản lý trái phiếu - Minh bạch, an toàn, không thể chỉnh sửa. Truy cập từ: https://trading.vietcap.com.vn/ai-news/post-detail/tcbs-ung-dung-blockchain-vao-quan-ly-trai-phieu-minh-bach-an-toan-khong-the-chinh-sua.
Nguyễn Thanh Hiếu (2025). Ảnh hưởng của công nghệ blockchain tới chất lượng kiểm toán độc lập: Bằng chứng từ Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và Phát triển, số 340, tháng 10/2025, 44 - 53.
Ninh Thị Thúy Ngân (2024). Ứng dụng công nghệ Blockchain trong kiểm toán. Truy cập từ: https://www.quanlynhanuoc.vn/2024/06/25/ung-dung-cong-nghe-blockchain-trong-kiem-toan.
The impact of blockchain technology on the transparency and auditability of financial statements
DO THI THANH TAM
Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
Blockchain technology, characterized by its distributed ledger architecture, data immutability, and real-time accessibility, has emerged as a promising solution for enhancing the quality of accounting information and auditing processes. This study examines the impact of blockchain on the transparency and auditability of financial statements from an accounting and auditing perspective. It focuses on clarifying the mechanisms through which blockchain facilitates the creation of reliable audit evidence, reduces the risk of fraud, and supports the implementation of continuous auditing practices. The analysis also considers the challenges associated with adopting blockchain technology in Vietnam within the broader context of digital transformation. Through this examination, the study highlights key issues related to the integration of blockchain into accounting and auditing systems and their implications for improving the quality and transparency of financial reporting.
Keywords: Blockchain, financial statement, transparency, auditing, digital accounting.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 4 năm 2026]
