Thâm nhập chuỗi cung ứng công nghệ cao: Cơ hội bứt phá cho công nghiệp chế tạo Việt Nam từ hợp tác với Hà Lan

Nhấn mạnh tầm quan trọng cốt lõi của giai đoạn chuyển giao trong công nghệ sản xuất đối với nền kinh tế, tại Hội thảo Hợp tác công nghiệp chế tạo Việt Nam - Hà Lan diễn ra chiều ngày 06/08/2026 tại Hà Nội, ông Bùi Quang Hưng - Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) khẳng định: "Kinh tế thế giới đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, yêu cầu phát triển bền vững, cùng với xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng và dịch chuyển đầu tư toàn cầu. Trong bối cảnh đó, ngành công nghiệp chế tạo không chỉ là động lực tăng trưởng mà còn là nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia."

Theo ông Bùi Quang Hưng, chiến lược phát triển công nghiệp giai đoạn mới của Liên minh châu Âu (EU) tập trung vào việc xây dựng các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao, giảm phát thải carbon, ứng dụng công nghệ sản xuất thông minh và phát triển các ngành công nghệ cao. Đây vừa là xu hướng tất yếu, vừa là yêu cầu bắt buộc đối với bất kỳ quốc gia nào muốn tham gia vào thị trường EU.

Trong cục diện đó, Hà Lan nổi lên như một đối tác chiến lược hàng đầu. Là cửa ngõ thương mại quan trọng bậc nhất đưa hàng hóa vào EU, Hà Lan sở hữu thế mạnh vượt trội về công nghiệp chính xác, bán dẫn, cơ khí công nghệ cao, tự động hóa và kinh tế tuần hoàn. Kết hợp với nền tảng từ Hiệp định EVFTA, mối quan hệ hợp tác giữa hai nước đang chuyển dịch mạnh mẽ từ giao thương truyền thống sang hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ.

Cơ hội cho công nghiệp chế tạo Việt Nam từ làn sóng tái định vị sản xuất toàn cầu

Phân tích sâu hơn về thực trạng ngành sản xuất nội địa, ông Phạm Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng và xuất khẩu, đưa Việt Nam từng bước trở thành một trung tâm sản xuất của khu vực. Năng lực sản xuất được nâng cao rõ rệt khi đến năm 2025, Việt Nam đã có 7 nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt kim ngạch xuất khẩu trên 15 tỷ USD.

Tuy nhiên, đại diện Cục Công nghiệp cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế đang kìm hãm đà phát triển bền vững của ngành. Mô hình phát triển hiện tại vẫn chủ yếu theo chiều rộng khi sản xuất phụ thuộc nhiều vào gia công, lắp ráp, tận dụng nhân công chi phí thấp và dựa vào nguồn đầu vào nhập khẩu. Cùng với đó, tỷ lệ nội địa hóa vẫn còn rất khiêm tốn do khả năng làm chủ công nghệ lõi còn yếu; các khâu mang lại giá trị gia tăng cao nhất như nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế kiểu dáng, chế tạo thiết bị chuyên dụng và phân phối thương hiệu phần lớn vẫn do các tập đoàn FDI nắm giữ. Đáng chú ý, năng lực tự chủ của nền công nghiệp còn thấp bởi ngành công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp vật liệu phát triển chậm, khiến các doanh nghiệp trong nước trở nên dễ bị tổn thương trước những cú sốc và biến động từ chuỗi cung ứng toàn cầu.

"Nguyên nhân chủ yếu của các hạn chế trên là do trình độ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo còn thấp. Doanh nghiệp trong nước phần lớn có quy mô nhỏ và vừa, thiếu vốn dài hạn, hạn chế về năng lực quản trị cũng như khả năng liên kết sản xuất," ông Phạm Văn Quân nhận định.

Nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn này, ông Phạm Văn Quân đã chia sẻ về định hướng tái cấu trúc ngành công nghiệp Việt Nam trong thời gian tới, trong đó nhấn mạnh: lấy thị trường trong nước làm nền tảng và thị trường quốc tế làm động lực; chuyển dịch từ gia công thuần túy sang chế biến sâu, tích hợp hệ thống và đồng thiết kế.

Việc mở rộng hợp tác với Hà Lan được kỳ vọng sẽ tạo ra luồng sinh khí mới. Doanh nghiệp Việt Nam không chỉ hướng tới mục tiêu gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà quan trọng hơn là tiếp thu tri thức quản trị, tiêu chuẩn xanh và kỹ thuật sản xuất tiên tiến để từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, đáp ứng các quy định kỹ thuật khắt khe của thị trường châu Âu.

Thâm nhập hệ sinh thái bán dẫn Hà Lan từ các công đoạn thế mạnh

Phân tích về cấu trúc ngành công nghiệp công nghệ cao, bà Trần Thị Thanh Tâm - Đại diện Đại sứ quán Hà Lan tại Việt Nam cho biết, bên cạnh thị trường sản xuất chip có quy mô 600 tỷ USD/năm, đằng sau đó có một ngành công nghiệp nền tảng giữ vai trò quyết định, đó là chế tạo thiết bị bán dẫn với quy mô khoảng 110 tỷ USD/năm. 

Chia sẻ về vị thế của Hà Lan trong ngành này, bà Trần Thị Thanh Tâm - Đại diện Đại sứ quán Hà Lan tại Việt Nam nhấn mạnh: "85% số chip trên toàn cầu trong quá trình sản xuất và thiết kế đều có sử dụng thiết bị của Hà Lan. Nhiều người nghĩ đến ngành này chỉ nhớ tới các nhà sản xuất thiết bị lớn (OEM) như ASML nhưng thực tế ASML chỉ là phần nổi của tảng băng. Phía sau họ là một hệ thống các nhà cung cấp. 

Ví dụ, một cỗ máy quang khắc tầm trung sở hữu tới 100.000 chi tiết và chuỗi cung ứng để tạo ra nó cần tới 5.000 nhà cung cấp. Đáng chú ý, 85% giá trị vật tư tạo nên cỗ máy lại nằm ở chính các nhà cung cấp này."

Theo bà Trần Thị Thanh Tâm, mô hình sản xuất của ngành công nghệ cao Hà Lan không hoạt động khép kín đơn lẻ mà phụ thuộc rất lớn vào mạng lưới nhà cung cấp toàn cầu. Hiện nay, các tập đoàn sản xuất thiết bị bán dẫn hàng đầu như Besi, VDL ETG hay Technotion đã mở rộng nhà máy tại Việt Nam và đang tìm kiếm các nhà cung ứng nội địa. Ngay cả ASML, dù chưa đặt nhà máy chế tạo tại Việt Nam cũng đang tích cực khuyến khích các doanh nghiệp cơ khí, điện tử Việt Nam tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu của họ.

Khẳng định cam kết đồng hành từ phía chính phủ Hà Lan, ông Rick Slettenhaar - Đại biện lâm thời Đại sứ quán Hà Lan tại Việt Nam chia sẻ: "Các doanh nghiệp Hà Lan liên tục tìm kiếm thêm các đối tác sản xuất đáng tin cậy và lâu dài. Rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam sở hữu năng lực tốt trong công nghiệp chế tạo và bước tiếp theo chính là kết nối những năng lực đó với chuỗi cung ứng toàn cầu. Hà Lan sẵn sàng đồng hành cùng Việt Nam trong hành trình này."

Việc trở thành nhà cung ứng cho ngành bán dẫn không chỉ dừng lại ở việc gia tăng doanh thu đơn thuần. Dẫn chứng từ các nghiên cứu hệ sinh thái công nghệ cao Hà Lan, bà Trần Thị Thanh Tâm chỉ ra "hiệu ứng lan tỏa" đặc biệt: Cứ mỗi 1 USD doanh thu tạo ra từ ngành bán dẫn, nhà cung cấp sẽ có cơ hội tạo ra thêm khoảng 2 USD doanh thu từ các ngành công nghiệp công nghệ cao khác.

Doanh nghiệp Việt Nam không nhất thiết phải lập tức trở thành nhà cung ứng cấp 1 (Tier-1) trực tiếp cho ASML mà hoàn toàn có thể bắt đầu từ nhà cung ứng cấp 2, cấp 3 hay cấp 4 ở các mảng thế mạnh như: gia công cơ khí chính xác, gia công kim loại, cơ điện tử, lắp ráp cụm linh kiện và xử lý bề mặt. Việc đáp ứng được độ chính xác và độ sạch khắt khe của ngành bán dẫn sẽ đóng vai trò như một minh chứng về năng lực sản xuất, giúp doanh nghiệp dễ dàng mở rộng sang các thị trường giá trị cao khác như thiết bị y tế, hàng không vũ trụ và quốc phòng.

Ở góc độ thương mại song phương, bà Võ Thị Ngọc Diệp - Tham tán thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Hà Lan đã cung cấp những con số ấn tượng: Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Hà Lan đạt gần 8,3 tỷ USD (tăng 24,2% so với cùng kỳ năm 2025). Trong đó, Việt Nam xuất khẩu sang Hà Lan hơn 7,8 tỷ USD (tăng 25,3% so với cùng kỳ năm 2025). Hà Lan tiếp tục duy trì vị thế là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam tại EU và là nhà đầu tư EU lớn nhất tại Việt Nam với 479 dự án, tổng vốn đăng ký đạt hơn 15,4 tỷ USD.

Chia sẻ về những thay đổi pháp lý quan trọng tại thị trường EU, bà Võ Thị Ngọc Diệp đặc biệt lưu ý cộng đồng doanh nghiệp: Từ ngày 20/01/2027, Quy định Máy móc (EU) 2023/1230 sẽ chính thức có hiệu lực thay thế Chỉ thị Máy móc cũ. Quy định mới này đặt ra những yêu cầu khắt khe chưa từng có liên quan đến tính an toàn của hệ thống tự động hóa, phần mềm điều khiển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong thiết bị công nghiệp.

Bên cạnh đó, các nhà mua hàng Hà Lan nói riêng và châu Âu nói chung không còn đơn thuần so sánh giá bán mà chuyển sang đánh giá Tổng chi phí sở hữu và Rủi ro chuỗi cung ứng.

"Doanh nghiệp Hà Lan có phong cách trao đổi rất thẳng thắn, coi trọng tính đúng giờ và minh bạch. Khi thẩm định một nhà cung cấp cơ khí chính xác hay linh kiện điện tử, họ đặc biệt khắt khe về dung sai kỹ thuật, tỷ lệ lỗi, khả năng truy xuất nguồn gốc lô hàng, bảo mật bản vẽ thiết kế và các chứng nhận ISO (ISO 9001, ISO 14001, ISO 45001). Quá trình đánh giá nhà cung cấp có thể kéo dài và đơn hàng đầu tiên thường rất nhỏ nhưng một khi đã chứng minh được độ tin cậy, hợp tác sẽ kéo dài bền vững cả thập kỷ," bà Võ Thị Ngọc Diệp phân tích.

Mô hình "Cụm năng lực": Đổi mới tư duy tiếp cận thị trường

Nhìn nhận thẳng thắn về thực trạng năng lực của các doanh nghiệp nội địa, ông Hoàng Mạnh Trung - Đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) cho rằng, điểm yếu của doanh nghiệp Việt Nam khi tiếp cận thị trường châu Âu là quy mô nhỏ lẻ, thiếu bộ hồ sơ năng lực đạt chuẩn quốc tế và chưa thể cung ứng trọn gói các hợp đồng lớn.

Để giải bài toán này, VAMI đề xuất chiến lược "đi thị trường theo đội hình" thông qua Mô hình Cụm năng lực.

Đi kèm với mô hình này là Lộ trình 4 bước đồng phát triển công nghệ giúp doanh nghiệp chuyển đổi từ gia công đơn thuần sang đối tác thiết kế. Bắt đầu bằng giai đoạn Đồng thiết kế (Co-engineering), doanh nghiệp sẽ chủ động cùng đối tác Hà Lan thiết kế sản phẩm, đồ gá, dây chuyền sản xuất và phương án kiểm tra thay vì chỉ nhận bản vẽ gia công. Tiếp đó, hai bên triển khai các Đơn hàng thử nghiệm (Pilot order) ở quy mô nhỏ nhằm tạo cơ sở cho đối tác đánh giá thực tế năng lực đo lường, khả năng kiểm soát tỷ lệ lỗi cũng như tốc độ phản hồi. 

Sau khi vượt qua bước đánh giá năng lực, doanh nghiệp sẽ tiến tới giai đoạn Chuyển giao quy trình (Process transfer) để tiếp nhận toàn bộ tài liệu vận hành, tiêu chuẩn nghiệm thu và các công nghệ xử lý bề mặt tiên tiến. Cuối cùng, chương trình hợp tác được cụ thể hóa bằng một Lộ trình nội địa hóa (Localization roadmap) bài bản, thể hiện cam kết nâng cao tỷ lệ nội địa hóa theo từng quý, từng năm và gắn liền với các chứng nhận độc lập.

"Sự bền vững không được dừng lại ở khẩu hiệu mà phải chuyển hóa thành dữ liệu. Doanh nghiệp phải xây dựng checklist chuẩn xanh gồm: truy xuất nguồn gốc vật liệu đầu vào (CO/CQ, mã lô), biên bản đo lường chất lượng (CAPA), dữ liệu phát thải điện năng và cam kết quản trị vòng đời sản phẩm," ông Hoàng Mạnh Trung nhấn mạnh.

Khẳng định tiềm năng thực tế của doanh nghiệp trong nước, ông Phạm Hải Phong - Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI) chia sẻ: "Doanh nghiệp Việt Nam đã có hơn 20 năm tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn Nhật Bản và Hàn Quốc, qua đó tích lũy nền tảng quản trị sản xuất và đáp ứng tốt các tiêu chuẩn chất lượng khắt khe. Nếu được kết nối với đối tác phù hợp, doanh nghiệp hoàn toàn đủ sức tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ cao."

Hiện tại, VASI đã ký biên bản ghi nhớ với Hiệp hội Doanh nghiệp Hà Lan tại Việt Nam (DBAV) để triển khai chương trình thí điểm hỗ trợ 6 doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực, hướng tới kết nối trực tiếp với các tập đoàn Hà Lan. Các nhóm sản phẩm hợp tác trọng tâm bao gồm: Thiết bị & hệ thống tự động hóa/AI, linh kiện OEM điện tử/máy móc, cơ khí ô tô - xe máy năng lượng mới, đóng tàu và thiết bị năng lượng tái tạo.

Qua các phân tích tại Hội thảo Hợp tác công nghiệp chế tạo Việt Nam - Hà Lan, có thể thấy, cơ hội thâm nhập vào ngành sản xuất thiết bị bán dẫn của Hà Lan đang mở ra cho các doanh nghiệp cơ khí, điện tử và công nghiệp hỗ trợ Việt Nam. Tuy nhiên, khả năng hiện thực hóa cơ hội này phụ thuộc trực tiếp vào việc giải quyết các hạn chế nội tại của doanh nghiệp trong nước và mức độ đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe từ thị trường châu Âu.

Chính vì vậy, tiến trình tham gia vào chuỗi giá trị công nghệ cao toàn cầu của công nghiệp chế tạo Việt Nam không thể diễn ra trong ngắn hạn hay dựa trên các lợi thế gia công truyền thống. Thay vào đó, mức độ thành công sẽ phụ thuộc vào năng lực đáp ứng chuẩn mực kỹ thuật, sự chủ động trong chuyển đổi xanh và tính hiệu quả của các mô hình liên kết chuỗi trong giai đoạn tới.

Cơ hội giao thương dành cho doanh nghiệp trong năm 2026

• Từ 14 - 22/11/2026: Cục Xúc tiến thương mại phối hợp tổ chức Đoàn xúc tiến thương mại và đầu tư tại Bỉ và Hà Lan, tham dự Tuần lễ Công nghiệp Chính xác Hà Lan 2026 (Dutch Precision Week). Đây là năm đầu tiên Việt Nam có đoàn doanh nghiệp chính thức tham dự, trong đó tối đa 2 doanh nghiệp tiêu biểu sẽ được lựa chọn trưng bày gian hàng riêng và phát biểu tại hội nghị quốc tế.
• Từ 03 - 04/12/2026: Triển lãm ngành bán dẫn SEMIExpo Vietnam 2026 diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh với sự tham gia của các tập đoàn hàng đầu Hà Lan như ASML, mở ra cơ hội giao thương trực tiếp ngay trên sân nhà.