Thị trường từ... những nỗi lo
Mấy tuần nay, bà Bích, chủ cửa hàng nông sản khô ở dốc 70 Hoàng Hoa Thám, Hà Nội, có thêm một mặt hàng mới: gạo sạch. Hỏi chuyện, bà bảo lấy hàng từ một công ty ở Hòa Bình có tên là Gạo Xanh, tuy mới bày bán nhưng khá hút hàng. Thế nào là gạo xanh? Bà giải thích, đó là gạo 3 sạch: không dùng phân bón vô cơ, sử dụng thuốc trừ sâu sinh học và, tưới bằng nguồn nước sạch. Bà Bích chỉ là một trong số khá nhiều cửa hàng khô bán Gạo Xanh, và Gạo Xanh cũng không phải là nhãn hiệu hiếm hoi tham gia thị trường TPS.
Thực phẩm bẩn đang trở thành nỗi lo thường trực của người tiêu dùng. Ngoài những vụ ngộ độc thực phẩm tại chỗ gây chết người hoặc đưa đi cấp cứu, người tiêu dùng còn canh cánh bên lòng bởi những thực phẩm độc hại có ảnh hưởng xấu và lâu dài đến sức khỏe. Điều gây hoang mang nhất với người tiêu dùng là, dường như không có vùng cấm trong việc sử dụng hóa chất độc hại, từ con cá, mớ rau đến các loại củ, quả, bánh trái; từ thực phẩm tươi sống, đến thực phẩm khô, gia vị…
Mức độ an toàn của thực phẩm đã đến hồi báo động, đến mức năm trước, riêng Hà Nội đã phải tổ chức hơn 700 đoàn thanh tra, kiểm tra về an toàn thực phẩm, mặc dù trước đó, Hà Nội đã triển khai Đề án “Mô hình cải thiện an toàn thực phẩm đối với dịch vụ ăn uống tại các phường, thị trấn của 29 quận, huyện, thị xã thành phố Hà Nội” và “Mô hình thí điểm chợ vệ sinh an toàn thực phẩm”. Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Nguyễn Thế Thảo khẳng định, vệ sinh an toàn thực phẩm đang là vấn đề bức xúc của xã hội.
Ông Thảo cho biết, Hà Nội sẽ tập trung đầu tư phát triển các nguồn cung cấp TPS và tổ chức hệ thống kinh doanh TPS. TP. Hồ Chí Minh thì đang quyết liệt thực hiện Đề án “Xây dựng mô hình điểm và triển khai thực hiện phương án quản lý theo chuỗi cung cấp thực phẩm an toàn”. Ở một mức độ thấp hơn, như Đà Nẵng, Bắc Giang… cũng triển khai thí điểm mô hình “Chợ vệ sinh an toàn thực phẩm”.
Dòng tiền chảy mạnh
Tuy nhiên, các chủ cơ sở sản xuất và kinh doanh mới là những người vào cuộc sớm nhất. Ra đời năm 2000, Công ty Thực phẩm Việt Đức đã đưa tiêu chí “Thực phẩm sạch vì sức khỏe và tuổi thọ con người” vào chiến lược phát triển sản phẩm và tham gia thị trường của mình. Đến nay, các tên tuổi lớn trong thị trường TPS đã quan tâm đầu tư mô hình chuỗi thực phẩm sạch khép kín như: Vissan, Masan, GreenFeed, CP... Trong đó, không thiếu những doanh nghiệp nhỏ và vừa đã tạo được dấu ấn trong lĩnh vực kinh doanh, sản xuất TPS, như: trứng gà Ba Huân, rau sạch Phước An (TP. Hồ Chí Minh), rau hữu cơ Đà Lạt (Công ty Organic Dalat), Hợp tác xã Rau sạch Trường An (huyện Xuân Lộc), ổi VietGAP Bảo Quang (Công ty TNHH Trái cây Long Khánh), Gạo Xanh (Hòa Bình), Công ty CP Nông sản xanh Giang Nam, Be one food (Hà Nội)… Bên cạnh đó, nhiều cơ sở sản xuất nhỏ, hộ cá thể cũng thành công nhờ ứng dụng quy trình sản xuất TPS, mà điển hình là đậu phụ hữu cơ (không phụ gia) Diệu Tâm ở Hà Nội.
Nhiều doanh nghiệp nước ngoài từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, vùng lãnh thổ Đài Loan… cũng nhảy vào thị trường béo bở này thông qua liên doanh, mua cổ phần của các công ty trong nước. Điển hình là Công ty Nichirei Food của Nhật Bản mua lại 19% cổ phần của Cholimex; Masan mua lại 40% cổ phần của Proconco.
Hiện nay, dòng tiền đang đổ vào thị trường TPS theo 2 mô hình: công thức 3F và công thức “từ trang trại đến bàn ăn”. Công thức 3F (Feed - Farm - Food: sản xuất thức ăn gia súc - nông trại - thực phẩm) đòi hỏi đầu tư vào một quy trình khép kín từ lúc gia súc được sinh ra, nuôi dưỡng cho đến khi được vận chuyển, giết mổ và chế biến. Ở Việt Nam hiện nay, chỉ một số doanh nghiệp đủ nguồn lực để thực hiện công nghệ tốn kém từ tài lực, vật lực đến nhân lực như thế. Có thể nhờ đó mà cái tên AFF (Công ty CP Thực phẩm Gia đình Anco), CP, Masan… nổi lên chỉ trong vòng chưa đầy 2 năm xuất hiện trên thương trường. Công thức từ trang trại đến bàn ăn đòi hỏi đầu tư cụm công nghiệp chế biến thực phẩm khép kín từ khâu giết mổ, pha lóc thịt tươi sống, đến chế biến cùng các nhà máy phụ trợ (đóng gói bao bì, chế biến gia vị…) mà đại diện điển hình là Vissan, Ba Huân, Metro, Big C, Co.op Mart…
Mô hình của hai công thức này tương đối giống nhau, nhưng mục tiêu khác nhau. Cũng là mang sản phẩm tham gia vào thị trường TPS, nhưng công thức từ trang trại đến bàn ăn mang tính phòng thủ nhiều hơn (liên kết để nhận nguồn nguyên liệu), còn công thức 3F mang tính chủ động nhiều hơn (nắm cả nguồn nguyên liệu). Và cả hai công thức này đều có vốn lớn, quy mô đầu tư lớn, khả năng bao quát lớn, thâm nhập đa ngành. Với tiêu chí như thế, hiển nhiên chỉ một số doanh nghiệp lớn đáp ứng được. Tuy nhiên, các cơ sở sản xuất nhỏ cũng có cơ hội tham gia vào 2 công thức này. Thí dụ rõ nét nhất là Công ty G.C chuyên sản xuất thực phẩm từ nha đam đã thành công khi là thành viên trong chuỗi cung ứng của các công ty lớn như Vinamilk, Rita… Thậm chí các chủ lò ấp trứng cũng có thể tham gia vào chuỗi cung ứng của CP, Masan, Vissan… nếu áp dụng quy trình chăn nuôi sạch và đầu tư công nghệ xử lý vỏ trứng. Ở một mức thấp hơn nữa, nhiều hộ gia đình trồng rau cũng là thành viên cung ứng của các siêu thị Metro, Big C… do áp dụng quy trình trồng rau sạch theo tiêu chuẩn của siêu thị và đầu tư công trình nguồn nước sạch.
Những diễn biến trên cho thấy, dòng tiền đầu tư toàn xã hội đang chảy vào TPS rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam là thị trường năng động với dân số 90 triệu người, đa phần đang trong độ tuổi lao động. Tỷ lệ tăng trưởng chi tiêu của người tiêu dùng (CAGR) giai đoạn 2011 - 2020 đạt 8%, được dự báo sẽ đạt mức tiêu thụ cao nhất ASEAN. Trong đó, Tổ chức Giám sát kinh doanh quốc tế (BMI) ước tính, ngành thực phẩm và đồ uống của Việt Nam sẽ có tốc độ tăng trưởng giai đoạn 2012-2017 là 9,43%. Đồng thời, với mức tiêu thụ thực phẩm tính bình quân đầu người tăng 4,3%/năm (tương đương 316 USD/năm), BMI dự báo Việt Nam vẫn tiếp tục là thị trường hấp dẫn đối với các doanh nghiệp sản xuất trong nước cũng như nước ngoài có kế hoạch đầu tư chiến lược vào thực phẩm. Trong khi khả năng cung ứng TPS mới đạt chưa đến 30% nhu cầu thị trường, dẫn đến dư địa của thị trường này còn rất lớn, và do đó, trong tương lai người ta sẽ tiếp tục chứng kiến dòng tiền chảy mạnh mẽ vào khu vực này.
Doanh nghiệp đầu tư vào TPS:
* Công ty Ba Huân đầu tư xây trang trại chăn nuôi tại Bình Dương trên diện tích 18ha, cung ứng khoảng 62,5 triệu trứng gà/năm cho thị trường nội địa và xuất khẩu.
* Công ty Vissan đầu tư 2.600 tỷ đồng để xây dựng cụm công nghiệp thực phẩm khép kín, tạo tiền đề hướng tới việc sản xuất sạch, an toàn "Từ trang trại đến bàn ăn".
* Hệ thống siêu thị Big C và Co.op Mart đã thực hiện nhiều dự án hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các hộ cá thể trong lĩnh vực hàng nông sản, thực phẩm truyền thống.
* Ngay từ khi mới vào Việt Nam, Metro Cash & Carry cũng đã triển khai dự án "Xây dựng chuỗi cung ứng thủy sản tươi chất lượng cao cho thị trường nội địa" với kinh phí khoảng 1 triệu USD.
