Ở tuổi 72, tiếng cười của ông Y Mớp vẫn còn hào sảng lắm. Hào sảng cũng phải, bởi ở cái huyện Krông Păk sống bằng cây cà phê này, sau Tết Nguyên đán mà không phải đôn đáo chống hạn cho cây là điều xưa nay hiếm. Ông bảo, mùa khô ở Tây Nguyên từ tháng 11 đến tháng 4, nên Tết năm nào cũng vừa uống rượu vừa lo bơm nước. Thế nhưng, mấy năm nay, bà con trồng muồng đen làm đai chắn gió, trồng cây ăn quả che bóng mát, nên cây cà phê uống ít nước hơn.
Ông Đoàn Triệu Nhạn
Nguyên Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam
Việc đa dạng hóa cây trồng trong vườn cà phê bằng cách trồng xen một số cây công nghiệp hay cây ăn quả có giá trị sẽ đem lại lợi nhuận cao hơn. Trên bình diện cộng đồng, việc sản xuất cà phê phải hướng tới không phá vỡ thế cân bằng sinh thái giữa 4 yếu tố: cà phê, đất, nước, con người. Mô hình độc canh cà phê gắn liền với tưới nhiều nước, bón nhiều phân làm suy kiệt tài nguyên tự nhiên. Tôi được biết, mạch nước ngầm ở Tây Nguyên đã tụt giảm 3 - 5m so với trước.
Sá gì hạn hánCũng như gia đình ông Y Mớp, khá nhiều hộ dân thuộc 4 tỉnh Tây Nguyên mạnh tay chi tiền cho mô hình này. Riêng huyện Đăk Mil, tỉnh Đăk Nông có khoảng 50% diện tích cà phê được chắn gió và che bóng. Lợi ích trồng xen canh đã rõ ràng: Cây làm đai chắn gió hạn chế sự bốc hơi của nước, giảm được bệnh cháy lá, khô cành. Cây che bóng tăng khả năng giữ nước, giữ phân cho đất; tăng độ a xit và hàm lượng sucrose giúp cải thiện chất lượng hạt cà phê. Hiện Tây Nguyên có hàng chục mô hình xen canh. Phổ biến nhất dùng cây keo hoặc muồng chắn gió, còn cây che bóng mát, tùy thuộc vào thổ nhưỡng và thói quen canh tác mà lựa chọn cây ăn trái hoặc cây công nghiệp. Thực tế cho thấy với những diện tích trồng thuần cà phê mỗi vụ phải tưới 4 - 5 đợt nước, còn trồng xen canh chỉ tưới 2 - 3 đợt. Chính vì thế, trong dịp Tết Quý Tỵ vừa qua, gia đình ông Y Mớp mới ung dung đón năm mới, trong khi các hộ độc canh cà phê đứng ngồi không yên vì nắng hạn gay gắt.
Bài toán đầu tư
Trồng xen canh đích thực là một vốn bốn lời. Theo khảo sát của Chi cục Bảo vệ thực vật Đăk Lăk, trồng đủ cây chắn gió và che bóng, tiết kiệm được 20% lượng nước tưới cho cà phê trong mùa khô, nên giảm được 7 - 8 triệu đồng tiền xăng dầu/ha. Tính chung, mô hình này mang lại cao hơn từ 20 - 25 triệu đồng/ha trở lên so với độc canh cà phê. Ngoài ra, trồng xen canh còn cho thu hoạch quanh năm. Gia đình chị Êchăm ở huyện Cư Jút trồng xen 4 loại cây; tháng 2 - 3 cho thu hoạch tiêu; tháng 6 - 9 thu hoạch sầu riêng; tháng 10 - 12 thu hoạch cà phê, còn cây cau cho quả quanh năm. Cũng vì vậy, gia đình không bao giờ phải bán non cà phê.
Mặc dầu vậy, có không ít hộ vẫn độc canh cây cà phê do 3 nguyên nhân đều xuất phát từ bài toán đầu tư. Thứ nhất, mỗi ha trồng xen canh phải bỏ thêm 5 - 12 triệu đồng, khoản vốn không nhỏ với bà con Tây Nguyên. Thứ hai, cây chắn gió và che mát sau 4 - 5 năm mới phát huy hiệu quả, nhiều hộ lo ngại sau chừng ấy thời gian giá cà phê chưa chắc còn được như kỳ vọng theo tính toán ban đầu. Thứ ba, nhiều hộ dân cho rằng, giá trị cây cà phê cao hơn cây ăn trái hay cây công nghiệp, nên độc canh cà phê sẽ không lãng phí đất. Thực ra những tính toán trên chỉ có lợi thời gian đầu. Một vài năm sau, vườn cà phê bắt đầu suy kiệt do đất không được bảo vệ. Hiện các tỉnh Tây Nguyên đang tích cực tuyên truyền những mô hình thành công về xen canh để bà con thấy rõ thiệt hơn của bài toán đầu tư phát triển bền vững.
Kỹ thuật trồng xen canh cà phê
- Đai rừng chắn gió bố trí thẳng góc với hướng gió hại, gồm 2 hàng cây muồng đen, hoặc keo cách nhau 200m, cây cách cây 2m.
- Cây che bóng mát đơn: Hồ tiêu 180 trụ/ha; sầu riêng 100 cây/ha; mít nghệ 80 cây/ha; cau 200 cây/ha.
- Cây che bóng mát kép: 4 hàng cà phê xen 1 hàng tiêu, 2 hàng tiêu xen một hàng sầu riêng, hoặc một hàng bơ, mít nghệ.
