Tóm tắt:
Bao bì không chỉ đảm nhiệm chức năng bảo vệ và truyền thông thương hiệu mà còn trở thành kênh cung cấp thông tin môi trường có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định lựa chọn sản phẩm. Bài viết phân tích vai trò của thông tin môi trường trên bao bì đối với hành vi lựa chọn sản phẩm của người tiêu dùng, làm rõ các cơ chế tác động từ nhận thức, thái độ đến hành vi mua. Từ đó đưa ra góp ý cho doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách trong định hướng sản xuất và tiêu dùng bền vững.
Từ khóa: thông tin môi trường, bao bì sản phẩm, hành vi lựa chọn, tiêu dùng bền vững, người tiêu dùng.
1. Đặt vấn đề
Áp lực từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và cạn kiệt tài nguyên đang làm thay đổi căn bản cách thức tiêu dùng của xã hội hiện đại. Người tiêu dùng ngày càng có xu hướng cân nhắc yếu tố môi trường bên cạnh giá cả, chất lượng và thương hiệu khi lựa chọn sản phẩm. Trong bối cảnh đó, bao bì sản phẩm trở thành điểm tiếp xúc đầu tiên và trực tiếp nhất giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng tại nơi bán. Không chỉ truyền tải thông tin về công dụng hay xuất xứ, bao bì ngày nay còn tích hợp các thông điệp liên quan đến môi trường như khả năng tái chế, mức độ thân thiện sinh thái hay cam kết giảm phát thải.
Tại Việt Nam, xu hướng tiêu dùng xanh đang từng bước hình thành, đặc biệt ở nhóm người tiêu dùng trẻ và cư dân đô thị. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết và khả năng tiếp nhận thông tin môi trường trên bao bì vẫn còn khác biệt. Việc nghiên cứu vai trò của thông tin môi trường trên bao bì đối với hành vi lựa chọn sản phẩm vì vậy có ý nghĩa cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn, góp phần làm rõ điều kiện để thông tin này thực sự phát huy hiệu quả trong định hướng tiêu dùng bền vững.
2. Cơ sở lý luận về thông tin môi trường trên bao bì và hành vi lựa chọn sản phẩm
Thông tin môi trường trên bao bì được hiểu là các nội dung phản ánh tác động của sản phẩm hoặc bao bì đối với môi trường trong suốt vòng đời sử dụng. Những thông tin này có thể bao gồm nguyên liệu thân thiện môi trường, khả năng tái chế, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải hoặc các chứng nhận sinh thái do tổ chức có thẩm quyền cấp. Thông tin môi trường đóng vai trò như tín hiệu giúp người tiêu dùng đánh giá mức độ trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong điều kiện họ không thể trực tiếp kiểm chứng quy trình sản xuất.
Hành vi lựa chọn sản phẩm là kết quả của quá trình xử lý thông tin, trong đó người tiêu dùng so sánh các thuộc tính của sản phẩm để đưa ra quyết định mua. Lý thuyết hành vi có kế hoạch cho rằng nhận thức và thái độ là 2 yếu tố quan trọng hình thành ý định hành vi. Khi thông tin môi trường trên bao bì được trình bày rõ ràng và đáng tin cậy, có thể làm gia tăng nhận thức tích cực của người tiêu dùng đối với sản phẩm, từ đó hình thành thái độ thuận lợi và thúc đẩy hành vi lựa chọn.
Bên cạnh đó, thói quen tiêu dùng và chuẩn mực xã hội cũng ảnh hưởng đáng kể đến mức độ tác động của thông tin môi trường. Đối với những người đã có ý thức bảo vệ môi trường, thông tin trên bao bì thường được xem là yếu tố then chốt trong quyết định mua. Ngược lại, với nhóm người tiêu dùng ít quan tâm đến môi trường, thông tin này chỉ phát huy tác dụng khi được gắn với lợi ích cá nhân như an toàn sức khỏe hoặc tiết kiệm chi phí lâu dài.
3. Tác động của thông tin môi trường trên bao bì đến hành vi lựa chọn sản phẩm của người tiêu dùng
Trước hết, thông tin môi trường trên bao bì có vai trò nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về tác động sinh thái của sản phẩm. Các thông điệp như sử dụng vật liệu tái chế, giảm nhựa dùng một lần, tiết kiệm năng lượng trong quá trình sản xuất hay khả năng phân hủy sinh học của bao bì giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn mối liên hệ giữa hành vi mua sắm cá nhân và các vấn đề môi trường rộng lớn. Khi nhận thức này được hình thành, người tiêu dùng có xu hướng xem xét sản phẩm không chỉ ở khía cạnh lợi ích cá nhân mà còn ở tác động đối với cộng đồng và môi trường sống. Điều này đặc biệt rõ rệt đối với nhóm người tiêu dùng trẻ, có trình độ học vấn cao và thường xuyên tiếp cận các thông tin về phát triển bền vững.
Bên cạnh việc nâng cao nhận thức, thông tin môi trường còn góp phần định hình thái độ của người tiêu dùng đối với sản phẩm và thương hiệu. Một sản phẩm được gắn với hình ảnh thân thiện môi trường thường tạo ra cảm nhận tích cực về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Thái độ tích cực này có thể chuyển hóa thành sự ưu tiên lựa chọn sản phẩm, ngay cả trong trường hợp người tiêu dùng phải chấp nhận mức giá cao hơn hoặc thay đổi thói quen tiêu dùng trước đó. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra thái độ đóng vai trò trung gian quan trọng giữa nhận thức môi trường và hành vi lựa chọn, trong đó thông tin trên bao bì là yếu tố kích hoạt trực tiếp quá trình hình thành thái độ.
Thông tin môi trường trên bao bì cũng có tác dụng làm giảm rủi ro cảm nhận trong quá trình ra quyết định mua. Đối với người tiêu dùng, việc lựa chọn một sản phẩm mới hoặc ít quen thuộc luôn đi kèm với những lo ngại về chất lượng, độ an toàn và tính đáng tin cậy của cam kết từ phía doanh nghiệp. Các chứng nhận môi trường, biểu tượng sinh thái hoặc thông tin minh bạch về quy trình sản xuất có thể giúp người tiêu dùng cảm thấy yên tâm hơn khi đưa ra quyết định. Khi rủi ro cảm nhận giảm, khả năng lựa chọn sản phẩm tăng lên, đặc biệt trong các ngành hàng liên quan trực tiếp đến sức khỏe như thực phẩm, đồ uống và mỹ phẩm.
Tuy nhiên, mức độ tác động của thông tin môi trường trên bao bì không đồng nhất giữa các nhóm người tiêu dùng. Đối với những cá nhân đã hình thành ý thức bảo vệ môi trường và có thói quen tiêu dùng bền vững, thông tin môi trường thường đóng vai trò quyết định trong hành vi lựa chọn sản phẩm. Ngược lại, với nhóm người tiêu dùng ít quan tâm đến các vấn đề môi trường, thông tin này chỉ phát huy tác dụng khi được gắn với lợi ích cụ thể và dễ nhận thấy như an toàn cho sức khỏe, tiết kiệm chi phí sử dụng lâu dài hoặc nâng cao chất lượng cuộc sống. Điều này cho thấy thông tin môi trường cần được truyền tải theo cách phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của từng nhóm đối tượng mục tiêu.
Ngoài ra, mức độ tin cậy của thông tin môi trường trên bao bì là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả tác động đến hành vi lựa chọn. Khi người tiêu dùng nghi ngờ tính xác thực của các thông điệp xanh, họ có xu hướng bỏ qua hoặc thậm chí phản ứng tiêu cực với sản phẩm. Hiện tượng quảng cáo môi trường thiếu căn cứ rõ ràng có thể làm suy giảm lòng tin và khiến người tiêu dùng trở nên hoài nghi đối với các thông tin môi trường nói chung. Do đó, việc cung cấp thông tin cần đi kèm với chứng nhận từ các tổ chức có thẩm quyền hoặc giải thích cụ thể, dễ hiểu để tránh tạo cảm giác mơ hồ.
Trong bối cảnh thị trường Việt Nam, tác động của thông tin môi trường trên bao bì đến hành vi lựa chọn sản phẩm đang từng bước được ghi nhận nhưng chưa đạt đến mức độ đồng đều. Một bộ phận người tiêu dùng vẫn ưu tiên giá cả và thói quen tiêu dùng truyền thống hơn là các thông tin liên quan đến môi trường. Tuy nhiên, xu hướng này đang dần thay đổi cùng với sự gia tăng của các chiến dịch truyền thông về tiêu dùng bền vững và các chính sách khuyến khích sản xuất xanh. Khi người tiêu dùng ngày càng quen thuộc với các khái niệm về bảo vệ môi trường, vai trò của thông tin môi trường trên bao bì được kỳ vọng sẽ trở nên rõ nét hơn trong việc định hướng hành vi lựa chọn.
Thông tin môi trường trên bao bì không chỉ ảnh hưởng đến quyết định mua tức thời mà còn có thể tác động đến hành vi tiêu dùng dài hạn. Khi người tiêu dùng liên tục tiếp xúc với các thông điệp môi trường nhất quán và tích cực, họ có xu hướng hình thành thói quen ưu tiên các sản phẩm thân thiện sinh thái. Thói quen này, một khi được củng cố, sẽ làm gia tăng khả năng mua lặp lại và góp phần xây dựng lòng trung thành đối với thương hiệu. Điều này cho thấy vai trò chiến lược của thông tin môi trường không chỉ dừng lại ở việc thúc đẩy lựa chọn ban đầu mà còn ở khả năng tạo dựng mối quan hệ lâu dài giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Tóm lại, thông tin môi trường trên bao bì tác động đến hành vi lựa chọn sản phẩm thông qua nhiều cơ chế khác nhau, từ nâng cao nhận thức, định hình thái độ, giảm rủi ro cảm nhận cho đến hình thành thói quen tiêu dùng bền vững. Hiệu quả của tác động này phụ thuộc vào mức độ rõ ràng, đáng tin cậy của thông tin cũng như đặc điểm nhận thức và giá trị của từng nhóm người tiêu dùng.
4. Hàm ý quản trị và chính sách từ vai trò của thông tin môi trường trên bao bì
Vai trò ngày càng rõ nét của thông tin môi trường trên bao bì đối với hành vi lựa chọn sản phẩm đặt ra những yêu cầu mới cho cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong bối cảnh hướng tới tiêu dùng bền vững.
Đối với doanh nghiệp, thông tin môi trường trên bao bì cần được xem như một phần của chiến lược giá trị dài hạn thay vì chỉ là công cụ truyền thông ngắn hạn. Doanh nghiệp cần bảo đảm rằng các thông điệp liên quan đến môi trường phản ánh đúng thực tiễn sản xuất và chuỗi cung ứng. Khi thông tin môi trường được cung cấp một cách rõ ràng và nhất quán, người tiêu dùng có xu hướng hình thành niềm tin và đánh giá tích cực đối với thương hiệu. Niềm tin này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi lựa chọn cũng như khả năng mua lặp lại trong dài hạn.
Thiết kế và trình bày thông tin môi trường trên bao bì cũng cần được chú trọng nhằm nâng cao khả năng tiếp nhận của người tiêu dùng. Thông tin nên được diễn đạt ngắn gọn, dễ hiểu và gắn với các lợi ích cụ thể như an toàn sức khỏe hoặc giảm tác động môi trường. Việc sử dụng các biểu tượng hoặc chứng nhận môi trường có giá trị pháp lý giúp tăng tính thuyết phục và giảm sự hoài nghi của người tiêu dùng. Đồng thời, doanh nghiệp cần tránh việc sử dụng các thông điệp chung chung dễ gây hiểu nhầm, bởi điều này có thể làm suy giảm uy tín thương hiệu và hạn chế hiệu quả tác động đến hành vi lựa chọn.
Từ góc độ chính sách, vai trò của thông tin môi trường trên bao bì đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý về ghi nhãn và công bố thông tin. Cơ quan quản lý cần xây dựng các tiêu chuẩn thống nhất về nội dung và hình thức thể hiện thông tin môi trường nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Việc tăng cường kiểm tra và giám sát giúp hạn chế tình trạng thông tin không chính xác, qua đó củng cố niềm tin của thị trường đối với các sản phẩm thân thiện môi trường.
Bên cạnh đó, các chương trình truyền thông và giáo dục cộng đồng về tiêu dùng bền vững có vai trò hỗ trợ quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả của thông tin môi trường trên bao bì. Khi người tiêu dùng hiểu rõ ý nghĩa của các thông tin và biểu tượng môi trường, họ sẽ chủ động hơn trong việc sử dụng thông tin này như một tiêu chí lựa chọn sản phẩm. Điều này không chỉ thúc đẩy hành vi tiêu dùng có trách nhiệm mà còn tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn vào đổi mới công nghệ và cải thiện hiệu quả môi trường trong sản xuất.
Cuối cùng, sự phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người tiêu dùng là yếu tố then chốt để phát huy vai trò của thông tin môi trường trên bao bì. Khi các bên cùng hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, thông tin môi trường sẽ trở thành cầu nối hiệu quả giúp định hướng hành vi lựa chọn sản phẩm, góp phần xây dựng thị trường tiêu dùng xanh và bền vững trong dài hạn.
Tài liệu tham khảo:
Trần Thúy Nga, Vương Tuệ Tâm (2025). Ảnh hưởng của bao bì sản phẩm thân thiện môi trường đến quyết định mua của thế hệ Z trong ngành hàng tiêu dùng nhanh tại Hà Nội. Truy cập tại: http://kinhtevadubao.vn/anh-huong-cua-bao-bi-san-pham-than-thien-moi-truong-den-quyet-dinh-mua-cua-the-he-z-trong-nganh-hang-tieu-dung-nhanh-tai-ha-noi-31486.html.
Hoàng Thị Phương Thảo, Lê Thị Tú Trâm (2018). Tác động của bao bì sản phẩm đến giá trị cảm nhận và ý định tiếp tục tiêu dùng đặc sản địa phương, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á, số 4, 30-47.
Lê Quang Minh, Lê Danh Nam (2024). Các yếu tố tác động tới ý định mua sản phẩm có bao bì thân thiện với môi trường của khách hàng cá nhân tại thành phố Hà Nội. Tạp chí Quản lý Nhà nước. Truy cập tại: https://www.quanlynhanuoc.vn/2024/12/19/cac-yeu-to-tac-dong-toi-y-dinh-mua-san-pham-co-bao-bi-than-thien-voi-moi-truong-cua-khach-hang-ca-nhan-tai-thanh-pho-ha-noi/.
Phan Thu Hương, Trần Minh Thu (2021). Các yếu tố tác động tới ý định mua sản phẩm có bao bì thân thiện với môi trường của giới trẻ Việt Nam tại Hà Nội, Tạp chí Khoa học Thương mại, số 133, 33-50.
The influence of environmental information on packaging on consumer product selection behavior
Phan Thi Thai
University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
Packaging not only fulfills its traditional functions of product protection and brand communication but also serves as an important medium for conveying environmental information that influences consumer product selection. This study examines the role of environmental information displayed on packaging in shaping consumer selection behavior, elucidating the mechanisms through which such information affects awareness, attitudes, and subsequent purchasing decisions. Through a synthesis of theoretical perspectives and empirical insights, the analysis demonstrates that environmental cues on packaging significantly shape consumer perceptions and decision-making processes, thereby contributing to more informed and sustainability-oriented consumption patterns.
Keywords: environmental information, product packaging, consumer choice behavior, sustainable consumption, consumers.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 1 năm 2026]
