Cần có thị trường tài tài chính cho rủi ro thiên tai
Cho đến nay, ngoài ngân sách nhà nước, nguồn kinh phí để cung cấp tài chính hỗ trợ cho công tác ứng phó và khắc phục hậu quả sau thiên tai chủ yếu là quỹ phòng chống thiên tai, nguồn đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong nước. Nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước mỗi năm hiện mới chỉ đáp ứng được 30% giải pháp tài chính tổng thiệt hại và cho công tác tái thiết do thiên tai.
Thế nhưng, hiện tất cả các cấp còn lệ thuộc nhiều vào ngân sách trung ương để trang trải cho các chi phí khắc phục sau thiên tai. Quỹ phòng chống thiên tai được thành lập ở cấp tỉnh còn nhiều những hạn chế, khiến cho các quỹ này không thể vận hành được một cách đầy đủ, trong khi đó các công cụ chuyển giao rủi ro mang tính đổi mới vẫn còn ở giai đoạn sơ khai.
Hiện nay, quyền lợi về bảo hiểm rủi ro thiên tai được các doanh nghiệp bảo hiểm triển khai như một nội dung rủi ro mở rộng trong các đơn vị bảo hiểm tài sản, bảo hiểm con người hoặc bảo hiểm nông nghiệp (cây trồng, vật nuôi). Trên 800 sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ thuộc cả 3 đối tượng bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm, bảo hiểm con người đều có mở rộng phạm vi bảo hiểm đối với các rủi ro thiên tai, đó là bảo hiểm cháy và rủi ro đặc biệt, bảo hiểm mọi rủi ro công nghiệp, bảo hiểm mọi rủi ro tài sản.
Thực tế cho thấy, chủ yếu chỉ có tài sản thương mại của các tổ chức, doanh nghiệp lớn tham gia bảo hiểm tài sản, các tài sản khác hầu như chỉ tham gia bảo hiểm cháy nổ bắt buộc theo quy định, nhưng cũng chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng tài sản.
Với nguồn lực khắc phục hậu quả thiên tai hạn chế, Ngân hàng Thế giới đưa ra khuyến nghị, Việt Nam cần một chiến lược bảo vệ tài chính nhằm giảm thiểu tác động, bảo vệ từng người dân và ngân sách tốt hơn khỏi những chi phí do thiên tai gây ra; cần sớm có sự rà soát tổng thể về cơ cấu tổ chức các quỹ hỗ trợ thiên tai; Đồng thời cân nhắc áp dụng các chương trình bảo hiểm tài chính; khuyến khích khu vực tư nhân phát triển thị trường bảo hiểm thiên tai để đáp ứng được mọi đối tượng một cách kịp thời.
Và, phát triển thị trường bảo hiểm rủi ro được nhận định là nhu cầu cấp thiết để rút ngắn thời gian phục hồi sau thiên tai.
Giải pháp thị trường thương mại cho bảo hiểm rủi ro thiên tai
Các chuyên gia Viện Chiến lược và Chính sách tài chính, Bộ Tài chính, cho rằng thị trường bảo hiểm thiên tai tại Việt Nam rất tiềm năng nhưng còn bỏ ngỏ bởi giá trị bảo hiểm đối với lĩnh vực này còn rất nhỏ trong tổng tài sản nền kinh tế. Do đó, Việt Nam cần có cơ chế cụ thể hơn để phát triển thị trường bảo hiểm này trong quá trình xây dựng chiến lược tổng thể quốc gia phòng chống và giảm nhẹ thiên tai thời gian tới.
Theo đó, về mặt chính sách, trước mắt cần thực hiện bảo hiểm rủi ro thiên tai lồng ghép với các chương trình bảo hiểm do Nhà nước định hướng xây dựng. Cụ thể, tiếp tục nghiên cứu triển khai bảo hiểm nông nghiệp theo hướng bảo hiểm cho rủi ro thiên tai đối với cây trồng; nghiên cứu, dự thảo các văn bản hướng dẫn bảo hiểm trong lĩnh vực xây dựng lắp đặt, trong đó có quy định rủi ro thiên tai là loại rủi ro được bảo hiểm.
Ngoài ra, cần phát triển các sản phẩm bảo hiểm tài sản gắn với rủi ro thiên tai. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, bảo hiểm thiên tai thường phải dựa vào các sản phẩm bảo hiểm tài sản đã triển khai để phát triển trong giai đoạn đầu, từ đó phát triển bảo hiểm rủi ro thiên tai thành rủi ro bổ sung của đơn bảo hiểm, phí bảo hiểm thiên tai được coi là phụ phí của sản phẩm bảo hiểm tài sản.
Cùng với đó, các doanh nghiệp bảo hiểm cần bổ sung rủi ro thiên tai vào các sản phẩm bảo hiểm truyền thống hiện có, tuyên truyền đến khách hàng và định phí bảo hiểm phù hợp với mức độ, quy mô của rủi ro.
Về dài hạn, cần hướng tới thành lập quỹ bảo hiểm rủi ro thiên tai; xây dựng cơ chế đầu tư, sử dụng trái phiếu rủi ro thiên tai (Cat Bond) và xây dựng bảo hiểm thiên tai như một loại hình bảo hiểm riêng biệt.
Việc thành lập quỹ bảo hiểm rủi ro thiên tai tại Việt Nam, về sản phẩm, cần nghiên cứu lựa chọn và xây dựng sản phẩm bảo hiểm rủi ro thiên tai áp dụng cho một số loại tài sản, công trình tại các địa bàn thường xuyên xảy ra thiên tai để giảm bớt gánh nặng đền bù thiệt hại từ ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, cần quy định đối tượng mua bảo hiểm bắt buộc đối với rủi ro thiên tai, kèm theo đơn bảo hiểm cháy như Pháp, Thổ Nhĩ Kỳ,... đang áp dụng. Bên cạnh đó, Nhà nước có các hỗ trợ để xây dựng thị trường phát triển theo hướng khuyến khích và nâng cao tính cạnh tranh; các chương trình bảo hiểm phải nhằm tạo ra tính thanh khoản cho Chính phủ khi xảy ra thiên tai, thảm họa.
Trong quá trình lập quỹ bảo hiểm rủi ro thiên tai, cần lưu ý điều kiện pháp lý, phạm vị bảo hiểm, giám định tổn thất, quản lý rủi ro, cơ chế chia sẻ rủi ro minh bạch giữa các bên tham gia.
Song song đó, nghiên cứu, xây dựng cơ chế đầu tư, sử dụng trái phiếu rủi ro thiên tai tại thị trường bảo hiểm Việt Nam. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, cần có một cơ quan chuyên trách (tương tự Fonden của Mexico) phát hành các loại giấy tờ có giá, mỗi loại tương ứng với các loại rủi ro khác nhau do S&P, Moody’s hoặc Fitch định giá. Các giấy tờ có giá này sẽ được bán cho các nhà đầu tư trên thị trường vốn. Nhà đầu tư của các giấy tờ có giá trên là các quỹ tự bảo hiểm, các quỹ thảm họa và các nhà quản lý tài sản. Nếu xảy ra thảm họa, người tham gia bảo hiểm sẽ được bồi thường từ nguồn thu được do bán trái phiếu.
Trong đó, trái phiếu thảm họa thiên tai là loại trái phiếu có lãi suất thả nổi và áp dụng một số điều kiện cụ thể liên quan đến thảm họa chính, được sử dụng như một lựa chọn thay thế cho tái bảo hiểm thảm họa truyền thống. Ưu điểm của việc đầu tư theo hình thức này đó là thị trường vốn có năng lực tài chính lớn hơn rất nhiều so với thị trường bảo hiểm. Chưa kể, một số ưu điểm khác như hình thức đầu tư này đa dạng hóa được nguồn bảo vệ và bảo vệ trong nhiều năm; độc lập hơn với thị trường tái bảo hiểm và giá cả được bảo đảm trong nhiều năm; giảm chi phí vốn trong một số trường hợp.
Ông Sebastian Eckardt, Chuyên gia Kinh tế Trưởng của
Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam cho biết: “Việt
Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng tiêu cực từ thiên tai và biến đổi
khí hậu, dẫn tới tổn thất nghiêm trọng về kinh tế, chủ yếu lên người nghèo. Một
cách tiếp cận mang tính chiến lược nhằm cải thiện khả năng chống chịu của đất
nước trước những cú sốc như vậy sẽ giúp bảo đảm an toàn sinh kế của người dân
và giúp duy trì tăng trưởng kinh tế và những tiến bộ đạt được trong quá
trình phát triển”.
Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Hữu Chí: “Việc xây dựng, phát triển các hệ thống giải pháp tài chính mới về quản lý rủi ro và chuyển giao rủi ro thiên tai là rất cần thiết. Trong đó, giải pháp về bảo hiểm là một công cụ, giải pháp hữu hiệu, không chỉ giảm nhẹ gánh nặng về ngân sách nhà nước, chuyển giao rủi ro ra thị trường quốc tế mà còn góp phần tăng cường nhận thức về rủi ro thiên tai, xây dựng kế hoạch và phòng, chống thiên tai”.
