Văn hóa kinh doanh có thể trở thành động lực phát triển, nhưng cũng có thể là lực cản nếu những giá trị và phương thức ứng xử truyền thống không còn phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, thách thức đặt ra không chỉ là gìn giữ bản sắc mà còn phải đổi mới tư duy kinh doanh để thích ứng với môi trường cạnh tranh và hội nhập.
Đây là vấn đề được TS. Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam phân tích tại Diễn đàn Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam 2026, diễn ra ngày 13/10 tại Hà Nội, với chủ đề “Văn hóa doanh nghiệp - Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững”.
Khi văn hóa kinh doanh truyền thống trở thành rào cản phát triển
Theo TS. Trần Đình Thiên, văn hóa không chỉ định hình bản sắc mà còn chi phối tư duy, hành vi và phương thức tổ chức hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, văn hóa không mặc nhiên tạo ra tác động tích cực. Những giá trị từng là lợi thế trong một giai đoạn phát triển có thể trở thành lực cản khi điều kiện kinh tế và yêu cầu cạnh tranh thay đổi.
Trong nền kinh tế nông nghiệp truyền thống, sự cần cù, chịu khó, khả năng xoay xở và thích ứng với hoàn cảnh giúp con người vượt qua khó khăn. Song, khi nền kinh tế chuyển sang phát triển dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, những phẩm chất này cần được bổ sung bằng tư duy quản trị hiện đại, tầm nhìn dài hạn và khả năng chủ động tạo ra giá trị mới.
Phân tích ảnh hưởng của văn hóa làng xã, TS. Trần Đình Thiên cho rằng, bên cạnh tinh thần cộng đồng và sự gắn bó, những đặc trưng như tính khép kín, tư duy nhỏ lẻ và cách ứng xử dựa nhiều vào quan hệ quen biết cũng có thể tác động đến phương thức kinh doanh.
Trong môi trường thị trường mở, lợi thế cạnh tranh không thể chỉ dựa vào sự linh hoạt hay các mối quan hệ mà phải được xây dựng từ chất lượng sản phẩm, hiệu quả quản trị, uy tín và tính chuyên nghiệp.
Để làm rõ vấn đề, TS. Trần Đình Thiên dẫn lại câu chuyện về hoạt động dịch vụ taxi tại Đà Nẵng trong giai đoạn địa phương bắt đầu phát triển du lịch. Một người Nhật Bản từng nhận xét rằng, dù người dân thân thiện, nhưng cách ứng xử mang tính xin xỏ trong hoạt động dịch vụ đã gây khó chịu cho khách hàng.
Từ ví dụ này, có thể thấy những thói quen ứng xử tưởng chừng nhỏ cũng ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ và hình ảnh doanh nghiệp. Trong môi trường cạnh tranh, sự thân thiện cần đi cùng tính chuyên nghiệp, thái độ tôn trọng khách hàng và việc tuân thủ các chuẩn mực kinh doanh.
Vấn đề đặt ra vì thế không phải là phủ nhận những giá trị văn hóa truyền thống, mà là nhận diện những yếu tố cần kế thừa và những hạn chế phải thay đổi. Chỉ khi thích ứng với yêu cầu phát triển mới, văn hóa mới có thể trở thành nguồn lực thúc đẩy doanh nghiệp thay vì duy trì những rào cản từ tư duy kinh doanh cũ.
Lấy tinh thần kinh doanh làm nền tảng cho văn hóa doanh nghiệp hiện đại
Từ những hạn chế của tư duy kinh tế truyền thống, TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh yêu cầu xây dựng văn hóa doanh nghiệp trên nền tảng tinh thần kinh doanh, cạnh tranh và đổi mới sáng tạo.
Theo đó, doanh nghiệp cần xác định rõ triết lý kinh doanh, tầm nhìn, sứ mệnh, trách nhiệm và phương thức vận hành; đồng thời chuyển hóa những giá trị này thành nguyên tắc ứng xử và hành động cụ thể.
Ảnh: Tạp chí Công Thương
Văn hóa doanh nghiệp không chỉ thể hiện qua những tuyên bố về giá trị hay bản sắc mà phải được phản ánh trong năng lực quản trị, chất lượng sản phẩm, uy tín với khách hàng và trách nhiệm đối với cộng đồng. Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp chuyển từ tư duy kinh doanh nhỏ lẻ sang phương thức phát triển chuyên nghiệp, chủ động và có khả năng cạnh tranh.
Đáng chú ý, TS. Trần Đình Thiên cho rằng, văn hóa kinh doanh hiện đại cần gắn với lòng yêu nước, tinh thần dân tộc và những giá trị tích cực của văn hóa Việt Nam. Đổi mới không đồng nghĩa với từ bỏ bản sắc, mà là phát huy những giá trị truyền thống phù hợp, đồng thời khắc phục các phương thức kinh doanh đã lỗi thời.
Trong bối cảnh hội nhập, tinh thần tự cường dân tộc cần được thể hiện bằng khát vọng vươn lên, năng lực đổi mới và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng để phát huy văn hóa kinh doanh
Bên cạnh sự thay đổi từ nội tại doanh nghiệp, TS. Trần Đình Thiên cho rằng, môi trường thể chế có vai trò quan trọng trong việc hình thành văn hóa kinh doanh hiện đại. Tinh thần tự chủ và sáng tạo khó có thể phát huy nếu doanh nghiệp còn chịu tác động từ cơ chế xin - cho, sự thiếu minh bạch và tình trạng phân biệt đối xử giữa các chủ thể kinh tế.
TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh yêu cầu xóa bỏ văn hóa xin - cho, khắc phục tình trạng phân biệt đối xử để tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng, qua đó khuyến khích doanh nghiệp phát triển bằng năng lực thực chất.
Theo đó, việc bảo đảm quyền tài sản, quyền kinh doanh và xây dựng môi trường cạnh tranh công bằng là những điều kiện cần thiết để giải phóng nguồn lực phát triển. Khi cơ hội tiếp cận thị trường được quyết định bởi năng lực thay vì các mối quan hệ, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư vào quản trị, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Ở góc độ quan hệ giữa Nhà nước và doanh nghiệp, TS. Trần Đình Thiên đề cao nguyên tắc hợp tác, đồng hành và bình đẳng về pháp lý, thay cho tư duy quản lý dựa trên cơ chế xin - cho.
Cùng với hoàn thiện môi trường kinh doanh, TS. Trần Đình Thiên đề xuất thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, mở rộng quyền tự chủ và tạo điều kiện thử nghiệm những mô hình phát triển mới. Trong đó, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được xem là một hướng tiếp cận nhằm hỗ trợ các sáng kiến và mô hình kinh doanh chưa có khuôn khổ pháp lý đầy đủ.
Những giải pháp này không chỉ góp phần tháo gỡ rào cản thể chế mà còn tạo điều kiện hình thành văn hóa kinh doanh đề cao tính tự chủ, trách nhiệm, minh bạch và tinh thần cạnh tranh.
Từ góc nhìn của TS. Trần Đình Thiên, đổi mới văn hóa kinh doanh cần được thực hiện đồng thời từ phía doanh nghiệp và môi trường thể chế. Khi những giá trị truyền thống tích cực được kết hợp với tinh thần kinh doanh hiện đại trong một môi trường cạnh tranh bình đẳng, văn hóa mới có thể trở thành nguồn lực thực chất, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam phát triển bền vững.
