Hàng loạt động thái trên thị trường gạo thế giới trong giai đoạn gần đây đang dần chứng minh nhận định của IGC. Hiện thị trường đang tập trung quan sát cạnh tranh giữa Việt Nam và Thái Lan nhưng bên cạnh đó Myanmar và Campuchia cũng đang từng bước giành lấy thị phần.
Thái Lan quyết liệt giành lại thị phần
Thái Lan hiện đang thể hiện rõ tham vọng giành vị thế nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai thế giới từ tay Việt Nam trong năm 2014 và quyết tâm lấy lại ngôi vị là nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới từ Ấn Độ vào năm 2015. Thái Lan đã quyết liệt thực hiện hàng loạt biện pháp như tập trung giành các hợp đồng liên chính phủ (G2G), gia tăng quảng bá gạo… nhằm lấy lại các thị trường xuất khẩu gạo truyền thống; trong đó có nhiều thị trường đã rơi vào tay Việt Nam như Philippines, Malaysia, Hồng Kông….
Vào tháng 5/2014, Bộ Thương mại Thái Lan cho biết đang thực hiện chiến lược trong 3 đến 5 năm để lấy lại thị phần gạo thơm tại Hồng Kông. Đầu tháng 9/2014, Thái Lan tuyên bố sẽ ký biên bản ghi nhớ (MOU) với Philippines về việc bán cho nước này 1 triệu tấn gạo trong giai đoạn 2014 - 2016. Gần đây nhất, vào ngày 16/9/2014, Thái Lan cũng đã giành được quyền cung ứng 300.000 tấn gạo trong gói thầu nhập khẩu 500.000 tấn gạo của Philippines với giá 475 USD/tấn; trong khi đó, Việt Nam buộc phải giảm giá từ 479 USD/tấn xuống mức ngang bằng giá gạo Thái Lan để giành quyền cung ứng 200.000 tấn gạo còn lại.
Trong ngày 10/9/2014, Malaysia cũng cho biết đã mua 200.000 tấn gạo từ Thái Lan và lên kế hoạch thỏa thuận một hợp đồng G2G khác nhằm mua thêm 200.000 tấn gạo Thái nữa.
Ngoài ra, Thái Lan cũng đẩy mạnh xúc tiến xuất khẩu gạo sang Trung Quốc bằng việc tổ chức các buổi quảng bá gạo Thái tại Hội chợ Trung Quốc - ASEAN (CAEXPO 2014) trong tháng 9/2014. Trước đó, vào tháng 3/2014, Thái Lan đã ký một hợp đồng G2G với Tổng công ty ngũ cốc, dầu ăn và thực phẩm Trung Quốc (COFCO) để bán 1 triệu tấn gạo trong giai đoạn 2014 - 2015. Theo trang oryza.com, trong tổng số 3 triệu tấn gạo được Trung Quốc nhập khẩu, thị phần của Thái Lan chỉ chiếm 10% so với mức 66% của Việt Nam và 22% của Pakistan. Thái Lan hiện cũng tăng cường cạnh tranh mạnh với Việt Nam tại thị trường Châu Phi.
Số liệu của Hiệp hội các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan (TREA) cho thấy, Thái Lan đã xuất khẩu được 5,62 triệu tấn gạo trong 7 tháng đầu năm 2014, tăng 55% so với cùng kỳ năm 2013. Nếu tốc độ xuất khẩu này vẫn được giữ thì Thái Lan có khả năng sẽ xuất khẩu được 10 triệu tấn gạo trong năm 2014.
Campuchia và Myanmar - những nhà xuất khẩu gạo mới nổi
Campuchia và Myanmar hiện chưa phải là những nước xuất khẩu gạo lớn và không gây tác động mạnh đến hoạt động xuất khẩu gạo của Việt Nam. Tổng lượng gạo xuất khẩu của hai quốc gia này trong năm 2013 chỉ đạt khoảng 1,7 triệu tấn (Campuchia: 379.856 tấn; Myanmar: 1,33 triệu tấn) bằng khoảng 1/4 so với tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam trong cùng năm (khoảng 6,5 triệu tấn).
Thị trường xuất khẩu gạo chủ yếu của Campuchia và Myanmar hiện là các quốc gia trong Liên minh Châu Âu (EU) nhờ được hưởng lợi từ việc miễn thuế nhập khẩu gạo vào EU theo Chương trình EBA (Everything but Arms). Với những tiềm năng cao về sản xuất lúa gạo đây sẽ là những đối thủ tiềm tàng với gạo Việt Nam trong tương lai.
Campuchia và Myanmar đang âm thầm đặt những bước đi đầu tiên trong việc thâm nhập các thị trường gạo giá trị lớn trong khu vực Châu Á như Trung Quốc, Malaysia và Philippines. Trong tháng 8/2014, Bộ Thương mại Myanmar cho biết sẽ tiến hành đàm phán với Trung Quốc về vấn đề kiểm tra vệ sinh thực vật và tiêu chuẩn chất lượng gạo để thúc đẩy xuất khẩu gạo sang nước này. Theo chiến lược xuất khẩu quốc gia mới của Myanmar, mặt hàng gạo sẽ được đặt lên vị trí quan trọng hàng đầu với mục tiêu xuất khẩu 3 triệu tấn gạo vào năm 2019.
Vào cuối tháng 8/2014, Campuchia đã thành lập ngân hàng lúa gạo quy mô lớn đầu tiên của nước này nhằm tạo kho dự trữ lúa gạo đảm bảo cho việc xuất khẩu gạo không bị gián đoạn và hướng tới mục tiêu xuất khẩu 1 triệu tấn gạo vào năm 2015. Các nhà xuất khẩu gạo Campuchia cho biết Campuchia đã ký một hợp đồng G2G với COFCO về việc xuất khẩu 100.000 tấn gạo sang Trung Quốc trong năm 2015. Gạo Campuchia cũng đang dần xây dựng được uy tín về chất lượng cao với việc hai năm liên tiếp 2012, 2013 đạt danh hiệu gạo ngon nhất thế giới.
Diễn biến thị trường trong thời gian tới
Mặc dù Ấn Độ hiện cũng có lượng dự trữ gạo lớn nhưng quốc gia đông dân này lại luôn rất nhạy cảm với tình hình an ninh lương thực nội địa. Vai trò của Ấn Độ trên thị trường gạo quốc tế từ nay đến cuối năm phụ thuộc nhiều vào tình hình thời tiết tại nước này. Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo xuất khẩu gạo của Ấn Độ sẽ chỉ đạt 10 triệu tấn trong niên vụ 2013/2014, giảm 8% so với niên vụ 2012/2013 và tiếp tục giảm thêm 20% xuống còn 8 triệu tấn trong niên vụ 2014/2015 do tác động của hiện tượng El-Nino làm giảm sản lượng và thắt chặt nguồn cung.
Việt Nam, tuy có nguồn cung ứng gạo dồi dào nhưng chỉ tập trung vào giai đoạn thu hoạch do đó sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc cạnh tranh với Thái Lan để giành thị phần. Trong khi đó, Myanmar và Campuchia đang dần len lỏi chiếm lĩnh những thị trường gạo có giá trị cao.
Với việc nắm giữ một lượng gạo dự trữ khổng lổ, khoảng 15 triệu tấn, chưa kể đến khoảng 7 triệu tấn sẽ được bổ sung từ mùa vụ mới thì Thái Lan sẽ vẫn là quốc gia có khả năng “điều khiển” thị trường gạo thế giới từ nay cho đến cuối năm 2014. Thông qua những phiên đấu thầu gạo hàng tháng với lượng gạo được tung ra có thể lên tới 500.000 tấn gạo/tháng thì giá gạo Thái Lan được dự báo sẽ tiếp tục còn cạnh tranh mạnh với những nước xuất khẩu khác trong đó có Việt Nam.
IGC dự báo lượng gạo xuất khẩu của Thái Lan trong năm 2014 sẽ đạt 9 triệu tấn, tăng tới 36% so với năm 2013. Trong khi đó, lượng gạo xuất khẩu của các quốc gia khác, bao gồm: Việt Nam, Pakistan, Myanmar không có biến động mạnh thậm chí giảm như đối với Ấn Độ.
