Sản lượng gạo của khu vực Đông Á - khu vực trồng lúa gạo lớn nhất thế giới sẽ đạt mức kỷ lục 158,8 triệu tấn trong niên vụ 2014/2015, tăng 1% so với niên vụ 2013/2014. Trong đó, toàn bộ mức tăng trưởng sản lượng gạo của khu vực Đông Á được dự báo sẽ đến từ Trung Quốc (đạt mức khoảng 144,5 triệu tấn). Đây là năm thứ 11 liên tiếp, sản lượng gạo của Trung Quốc tăng lên.
Sản lượng gạo của khu vực Đông Nam Á trong niên vụ 2014/2015 đạt mức 118,6 triệu tấn, tăng 1% so với niên vụ trước. Sản lượng gạo của các quốc gia nhập khẩu gạo chủ yếu trong khu vực Đông Nam Á như: Indonesia, Malaysia và Philippines được dự báo sẽ tăng lên trong niên vụ 2014/2015. Sản lượng gạo của Myanmar và Campuchia cũng được USDA dự báo sẽ tăng cao. Bên cạnh đó, sản lượng gạo của Việt Nam và Thái Lan trong niên vụ 2014/2015 được dự báo sẽ vẫn giữ ngang bằng mức kỷ lục của niên vụ 2013/2014.
Mức tiêu thụ gạo và các phụ phẩm của gạo trên toàn cầu trong niên vụ 2014/2015 được USDA dự báo sẽ đạt mức 482,89 triệu tấn. Tổ chức Nông lương quốc tế FAO (tháng 12/2014) đưa ra con số cao hơn, đạt 499,6 triệu tấn, tăng 2% so với 491,2 triệu tấn năm 2013-2014, nhưng giảm nhẹ so với 500,2 triệu tấn ước tính trước đó, chủ yếu do tiêu thụ tại nhiều nước tăng.
Theo dự báo của FAO (tháng 12/2014) thương mại gạo toàn cầu năm 2014-2015 dự báo đạt 40,5 triệu tấn, tăng nhẹ so với 40,2 triệu tấn năm 2013-2014 và tăng 1% so với 40 triệu tấn ước tính trước đó, chủ yếu do nhu cầu của các nước châu Phi tăng mạnh và nguồn cung dồi dào của các nước xuất khẩu. Còn theo dự báo của USDA, các nước trên thế giới sẽ xuất khẩu khoảng 41 triệu tấn gạo trong niên vụ 2014/2015. Trong đó Thái Lan và Việt Nam lần lượt chiếm 26,4% và 11,6%. Trung Quốc tiếp tục là nước nhập khẩu gạo lớn nhất, chiếm tới 10,1% tổng lượng gạo nhập khẩu của thế giới, tiếp theo là Nigeria chiếm 8,8%.
... và những vấn đề đặt ra cho xuất khẩu gạo của Việt Nam
Nhiều dự báo cho thấy năm nay, xuất khẩu gạo của Việt Nam sẽ gặp khó khăn hơn về đầu ra, do cả áp lực cạnh tranh từ các nước xuất khẩu và sự thay đổi chính sách nhập khẩu của các nước bạn hàng truyền thống.
Áp lực cạnh tranh từ các nước xuất khẩu lớn: Gần đây, một số nước xuất khẩu gạo như Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan đang triển khai nhiều biện pháp nhằm chiếm lại các thị trường truyền thống và sẵn sàng bán giá thấp cả đối với gạo tồn kho vụ cũ và gạo mới. Năm 2015, Thái Lan nhiều khả năng sẽ tiếp tục là nước xuất khẩu gạo lớn nhất, với lượng gạo xuất khẩu khoảng 11 triệu tấn. Hiện các kho dự trữ của nước này còn rất dồi dào nên Thái Lan sẽ duy trì mức giá gạo thấp để tiếp tục xả hàng.
Áp lực cạnh tranh từ các nước sản xuất và xuất khẩu lúa gạo tiềm năng trong khu vực như Myanmar, Campuchia cũng gia tăng. Đặc biệt Myanmar đang thu hút đầu tư mạnh mẽ từ Nhật Bản để sản xuất gạo sạch, chất lượng cao phục vụ xuất khẩu.
Nỗ lực tự đảm bảo lương thực, hàng rào thuế quan và phi thuế quan của các nước nhập khẩu: Từ sau cuộc khủng hoảng giá lương thực năm 2008, nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước nhập khẩu gạo đã áp dụng chính sách đẩy mạnh sản xuất để giảm phụ thuộc vào nhập khẩu. Bộ Nông nghiệp Indonesia đặt mục tiêu sản xuất hơn 80 triệu tấn lúa trong năm 2015, tăng 11 triệu tấn so với năm 2014 nhằm hỗ trợ chương trình tự túc lúa gạo do tân Tổng thống Indonesia khởi xướng.
Năm 2015 tiếp tục là năm gia tăng của các hàng rào thương mại: Chính phủ Mexico áp thuế nhập khẩu 20% đối với gạo châu Á bắt đầu từ 10/1/2015 do gạo Pakistan, Thái Lan và Việt Nam ngày càng phổ biến hơn ở Mexico trong những năm gần đây. Sản lượng gạo của Mexico chỉ đáp ứng được 17% nhu cầu tiêu thụ hàng năm (890.000 tấn), phần còn lại phải nhập khẩu. Tại khu vực cộng đồng Đông Phi (EAC) gồm 5 nước Burundi, Kenya, Rwanda, Tanzania và Uganda, một hàng rào bảo hộ gạo sản xuất trong nước đã được dựng lên. Biểu thuế hải quan ngoại khối áp dụng cho việc nhập khẩu gạo của các nước này trong năm 2015 đã tăng lên 35%, chứ không còn là 10% như trước tháng 7/2014.
Thay đổi trong chính sách nhập khẩu của Trung Quốc: Trung Quốc đang là thị trường nhập khẩu gạo lớn của Việt Nam. Tuy nhiên Trung Quốc đang gia tăng nhập khẩu từ nhiều nước khác nhau. Các thương nhân Trung Quốc sẽ tìm đến các nguồn hàng có giá rẻ nhưng chất lượng tốt từ nhiều nước khác trong đó có Thái Lan, Myanmar, Campuchia... khiến cho gạo Việt Nam xuất khẩu sang nước này trong năm nay sẽ gặp nhiều khó khăn và có nguy cơ giảm.
Như vậy, xuất khẩu gạo của doanh nghiệp nội địa sẽ tiếp tục chịu áp lực lớn do sức ép cạnh tranh từ các nước xuất khẩu ngày càng cao, trong khi thị trường Trung Quốc không ổn định. Năm 2015, phân khúc gạo thơm (Jasmine) vốn được ưa chuộng tại Trung Quốc cũng sẽ bị cạnh tranh bởi Thái Lan cũng có hai giống lúa thơm khác có chất lượng cao, thương hiệu tốt nhưng giá hiện tương đương với giá Việt Nam.
Chất lượng và chủng loại gạo không đồng nhất trong nước cũng là một yếu tố khiến khả năng cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam kém hơn các nước. Ví dụ, đối với nhóm gạo trắng thông dụng của Việt Nam hiện có quá nhiều giống khác nhau (ít nhất 10 giống), trong khi một số thị trường nhập khẩu đòi hỏi gạo phải có sự đồng nhất về màu sắc, kích cỡ hạt.
Tóm lại, dự báo nửa đầu năm 2015 sẽ tiếp tục là thời gian khó khăn đối với ngành gạo do nguồn cung thế giới dồi dào, áp lực giảm giá mạnh mẽ đòi hỏi khả năng dự trữ, bảo quản lúa gạo để chờ thời điểm giá gạo tốt hơn.
