Theo ông Nguyễn Phương Nam – Phó Cục trưởng Cục Quản lý Cạnh tranh, để các quy định của Luật nhanh chóng đi vào cuộc sống, Bộ Công Thương đã tích cực triển khai các hoạt động xây dựng văn bản hướng dẫn trình Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ ký ban hành. Qua đó, các Nghị định số 99/2011/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Nghị định 19/2012/NĐ-CP quy định xử phạt hành chính trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Quyết định số 02/2012/QĐ-TTg về việc ban hành danh mục hàng hóa, dịch vụ thiết yếu phải đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung đã nhanh chóng được ban hành. Và ngày 30/5/2013, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 02/2013/TT-BCT ban hành mẫu đơn đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung.
Cũng theo ông Nam, công tác tuyên truyền, phổ biến những quy định của Luật và các văn bản hướng dẫn đã được Bộ Công Thương triển khai rộng khắp với nhiều hình thức phong phú, đa dạng. Cụ thể, đã tổ chức hơn 60 Hội nghị, Hội thảo, 05 lớp tập huấn cho các cán bộ công chức trực tiếp thực hiện hoạt động quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng tại địa phương; phối hợp với Sở Công thương và Hội bảo vệ người tiêu dùng địa phương tổ chức hơn 30 hội nghị tuyên truyền phổ biến pháp luật cho doanh nghiệp, người tiêu dùng trên địa bàn tỉnh; phối hợp với các phương tiện thông tin đại chúng thực hiện các phóng sự, bài viết, phỏng vấn để người dân hiểu các quy định của Luật và phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan xây dựng và phát hành miễn phí các ấn phẩm tuyên truyền… Đặc biệt, nhân kỷ niệm “Ngày quyền của người tiêu dùng Thế giới 15-3”, Bộ Công Thương đã phối hợp với các địa phương tổ chức nhiều hình thức tuyên truyền khác nhau, như: Hội nghị, Hội thảo, treo biểu ngữ, mít tinh, tuần hành… đã thu hút 55/63 địa phương tham gia. Hoạt động tiếp nhận và giải quyết phản ánh của người tiêu dùng đã đạt được kết quả cao, hàng năm có khoảng 550 vụ việc khiếu nại được gửi đến các Sở Công Thương, khoảng 60 vụ gửi đến Cục Quản lý cạnh tranh và tỷ lệ giải quyết thành công trên 90%. Hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của các tổ chức xã hội đã có những chuyển biến tích cực: Trong năm 2011 – 2012 các hội trên cả nước mỗi năm giải quyết được trên 2000 vụ với tỷ lệ thành công từ 80 – 82%, một số tỉnh như Hải Phòng, Hà Tĩnh, Kiên Giang tỉ lệ giải quyết thành công lên đến 90%. Mặt khác, nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng đã được nâng cao đáng kể; tính đến cuối tháng 5/2013 đã có 138 bộ hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung (theo danh mục do Thủ tướng Chính phủ quy định tại Quyết định số 02/2012/QĐ-TTg) được đăng ký tại Cục Quản lý Cạnh tranh, trong đó có 66 hồ sơ được chấp nhận, 58 hồ sơ không được chấp nhận, 8 hồ sơ rút và không thuộc thẩm quyền, 5 hồ sơ đang xử lý. Đặc biệt, nhiều Tổng công ty, Tập đoàn lớn như: Tổng Công ty Hàng không Việt Nam, Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam, Tập đoàn Điện lực, Tập đoàn Viễn thông Quân đội, Tập đoàn Hòa Phát… đã thực hiện việc đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung một cách nghiêm túc.
Còn nhiều bất cập
Niều trường hợp khi quyền lợi của mình bị xâm phạm thì chỉ biết im lặng, không dám lên tiếng, chỉ những trường hợp nào bức xúc quá mới kiếu nại, kiện tụng; Luận sư Nguyễn Văn Hậu – Phó chủ tịch Hội luật gia TP.HCM nói về nguyên nhân chủ yếu của thực trạng người dân không để ý đến Luật và quyền lợi họ được hưởng là gì, có người hiểu thì tâm lý e ngại vẫn đè nặng trở thành rào cản để thực thi quyền lợi của người tiêu dùng. Cũng theo ông Hậu, qua hai năm thực hiện Luật chỉ có 138 bộ hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung (theo Quyết định 02 của Thủ tướng Chính phủ) là quá ít so với hàng ngàn trường hợp doanh nghiệp khác sản xuất, kinh doanh các hàng hóa, dịch vụ thiết yếu phải đăng ký. Điều 11 Nghị định 19/2012/NĐ-CP ngày 16/03/2012 quy định phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 70 triệu đồng đối với hành vi “ không đăng ký hoặc không đăng ký lại hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo quy định”. Nhưng kể từ khi Nghị định có hiêu lực đến nay hầu như chưa có trường hợp vi phạm nào bị xử lý. Phải chăng quy định xử phạt vi phạm hành chính về hành vi vi phạm quy định đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao địch chung chỉ mang tính hình thức?
Trong thực tế, thời gian qua đã phát sinh thêm một vấn đề pháp lý nữa là doanh nghiệp không đăng ký hợp đồng (như hợp đồng mua bán căn hộ chung cư) theo mẫu thì khi phát sinh tranh chấp Tòa án thường căn cứ vào nội dung hợp đồng mà không xem xét tới trường hợp hợp đồng đó phải đăng ký theo mẫu của Luật bảo vệ người tiêu dùng. Vì thế, hướng xét xử trên của Tòa án đã góp phần tạo cho các vi phạm về quy định đăng ký hợp đồng theo mẫu có điều kiện phát triển. Một bất cập nữa trong việc thực thi Luật là việc khởi kiện theo thủ tục đơn giản. Điều 41 đã quy định “Vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng khi có đủ các điều kiện: 1/ cá nhân là người tiêu dùng khởi kiện; 2/ tổ chức, cá nhân trực tiếp cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho người tiêu dùng bị khởi kiện; 3/ vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng, giá trị giao dịch dưới 100 triệu đồng thì được giải quyết theo thủ tục đơn giản quy định trong pháp luật về tố tụng dân sự. Tuy nhiên kể từ ngày có hiệu lực đến nay thì cơ quan lập pháp (Quốc hội) và tư pháp (Tòa án nhân dân tối cao) không có bất kỳ văn bản nào hướng dẫn về thủ tục đơn giản theo pháp luật về tố tụng dân sự. Chính vì chưa có hướng dẫn nên Tòa án các cấp không thực hiện quy định về xét xử theo thủ tục đơn giản của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cho dù các vụ khởi kiện có đủ điều kiện giải quyết theo thủ tục này.
Theo ông Nguyễn Phương Nam, khác với các lĩnh vực khác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng liên quan đến hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, nhưng nguồn lực hỗ trợ còn nhiều hạn chế, đặc biệt là nguồn nhân lực. Thể hiện rõ nhất là các Sở Công Thương, được giao thực hiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhưng tại các Sở này chưa có một bộ phận, thậm chí là một cán bộ chuyên trách thực hiện chức năng đó. Mặt khác, việc giao chức năng quản lý này cho các đơn vị chuyên môn trong Sở cũng mỗi nơi mỗi kiểu, có nơi giao cho Chi cục Quản lý thị trường, nơi giao Phòng Quản lý Thương mại, nơi Phòng Kinh tế Đối ngoại, nơi Phòng Pháp chế… dẫn đến việc triển khai hoạt động không được đồng bộ, thường xuyên và nghiêm túc. Bên cạnh đó, các địa phương cũng chưa dành kinh phí hợp lý cho hoạt động này.
Còn theo ông Nguyễn Văn Hậu, đến nay cả nước đã có 46 Hội ở các tỉnh, 01 Hội hoạt động trên phạm vi cả nước, trong đó có 7 Hội được công nhận là hội đặc thù (Bình Dương, Tiền Giang, Đồng Tháp, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Cà Mau, Bến Tre), tuy phát triển nhanh về số lượng nhưng chất lượng hoạt động còn rất nhiều hạn chế. Đa số các Hội hiện nay đều thực hiện việc tư vấn, hòa giải giữa người tiêu dùng và doanh nghiệp, do đa phần hội viên cũng như thành viên Ban Thường trực hội không nắm vững các quy định pháp luật nên trong nhiều trường hợp hòa giải, tư vấn chưa chính xác, chưa phù hợp với quy định pháp luật, gây hậu quả xấu cho người tiêu dùng. Thậm chí có một số trường hợp thành viên của Hội thay vì thực hiện công việc hòa giải tranh chấp thì lại thực hiện hành vi “tống tiền” doanh nghiệp.
Thiết nghĩ cần quy định cụ thể tiêu chí hội viên, như hội viên phải là người có đạo đức, có hiểu biết pháp luật… đồng thời phải quy định trong mỗi hội phải có ít nhất bao nhiêu người tốt nghiệp cử nhân luật trở lên, ông Hậu đề xuất!. Còn ông Nguyễn Phương Nam đưa ra nhận xét: “Công tác bảo vệ Quyền lợi người tiêu dùng của các tỉnh phía Nam làm tốt hơn các tỉnh phía Bắc”.
