Điều kiện cần và đủ...
Khai thác bôxit là một hướng đi đúng, phù hợp với hoàn cảnh thực tế của Việt Nam và xu thế phát triển chung của thế giới, nhưng nó chỉ được thực hiện khi các đơn vị trong ngành công nghiệp khai thác khoáng sản ở Việt Nam lớn mạnh, trở thành một Tập đoàn kinh tế. (TKV)
Trước năm 1975, ở miền Nam Việt Nam đã có một cơ sở tinh luyện alumin từ quặng bôxit nhập khẩu. Sau khi đất nước thống nhất, cơ sở này được cải tạo, nâng cấp và tiếp tục sản xuất alumin từ quặng bôxit khai thác ở Bảo Lộc (Lâm Đồng). Cho đến thời điểm này, tuy sản lượng chưa cao (chỉ khoảng 20.000 tấn/năm) nhưng đội ngũ cán bộ, công nhân khai thác bôxit, chế biến alumin của Việt Nam đã có khá nhiều kinh nghiệm sau gần nửa thế kỉ “va đập” với thực tế và đây chính là cái được lớn nhất của chúng ta, xét về mặt tổ chức.
Từ khi đất nước còn chiến tranh, với tầm nhìn chiến lược, Đảng và Nhà nước đã cử nhiều học sinh, sinh viên đi đào tạo chuyên ngành bôxit- alumin-nhôm ở các cơ sở trong và ngoài nước. Bên cạnh việc điều tra địa chất, nghiên cứu khoa học và thực hành công nghệ khai thác bôxit, chế biến alumin ở trong nước, bước vào thời kì đổi mới, đội ngũ cán bộ khoa học chuyên ngành này đã trưởng thành rất nhanh chóng, do được tiếp cận và hợp tác với nhiều đối tác nước ngoài.
Cán bộ khung của các đơn vị khai thác bôxit ở Tây Nguyên hiện nay đã có khá nhiều năm làm việc tại các mỏ than hầm lò ở Quảng Ninh. So với khai thác than, việc khai thác bôxit đơn giản hơn rất nhiều, vì bôxit nằm lộ thiên hoặc ẩn mình ngay dưới lớp đất mặt, chỉ cần dùng máy ủi để san gạt hiện trường là quặng bôxit đã hiện ra. Nhìn thấy viễn cảnh tươi sáng, nhiều cán bộ trong Công ty Bôxit Lâm Đồng đã đưa cả vợ con từ miền Bắc vào, nhằm ổn định gia đình, làm ăn lâu dài...
Khai thác bôxit thì đơn giản, nhưng chế biến bôxit thành bột alumin và điện phân alumin thành nhôm kim loại lại là một chu trình khép kín, đòi hỏi phải có tiền vốn, nguồn nhân lực và cơ sở vật chất đủ mạnh. Ở góc độ thương mại, bán quặng bôxit, xuất khẩu alumin hay làm thành nhôm kim loại rồi mới bán là tuỳ theo điều kiện và hoàn cảnh của mỗi quốc gia, nhưng với Việt Nam, TKV đã lựa chọn phương án tinh luyện bôxit thành bột alumin để xuất khẩu. Sau năm 2020, khi nhà máy điện hạt nhân đi vào hoạt động, nguồn điện dồi dào với giá thành không cao, khả năng điện phân bột alumin để có nhôm kim loại ở quy mô lớn, mới có thể trở thành hiện thực.
Đánh thức tiềm năng quý giá ngủ yên trong lòng đất từ triệu triệu năm qua, là điều không đơn giản và khó khăn lại tăng lên gấp bội khi TKV phải thực hiện những dự án kinh tế trên một vùng đất có “địa chính trị” phức tạp: cách đây chưa lâu, ở Tây Nguyên đã từng xảy ra bạo loạn. Theo đánh giá của nhiều người, sự gây rối Tây Nguyên, Tây Nam, Tây Bắc hồi đó, dường như chỉ là “động tác giả” nhằm chia sẻ sự chú ý của ta và mục đích của lực lượng chống đối chính là các mỏ “vàng trắng” nằm dưới lòng đất Tây Nguyên.
Vận dụng chiến lược kết hợp kinh tế với quốc phòng của Đảng, TKV đã điều những đơn vị quân đội nằm trong biên chế của mình, chuyên khai thác than với rất nhiều kinh nghiệm vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu vào “đứng chân” tại những địa bàn hiểm yếu ở Tây Nguyên. Các đơn vị này phối hợp với chính quyền, nhân dân địa phương, làm tốt công tác an ninh chính trị, trật tự xã hội và bước đầu, đã triển khai công việc theo đúng yêu cầu, chỉ đạo của Chính phủ.
...Và sự hoà nhập cùng thế giới
Do có những đặc tính ưu việt, kim loại nhôm đã và đang được các quốc gia ưa dùng. Hiện tại, nhôm chỉ đứng sau thép về sản lượng được tiêu thụ trên toàn thế giới và nhu cầu về nhôm của các quốc gia ngày càng gia tăng, năm sau cao hơn năm trước từ 5-7%...
Giống như con nhà nghèo nhưng lại có của quý cất giấu trong lòng đất, việc giữ gìn an ninh chính trị và trật tự xã hội ở Tây Nguyên và phương án khai thác bôxit để làm giàu cho đất nước được Đảng, Chính phủ trù tính từ lâu nhưng, như trên đã phân tích, chỉ khi đủ nội lực (có Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam) và đủ ngoại lực (lựa chọn được đối tác tin cậy, sòng phẳng trong quan hệ kinh tế), chúng ta mới quyết định “mở cửa kho báu”.
Khai thác bôxit và chế biến alumin sau thế giới gần 100 năm, nên chúng ta có rất nhiều điều kiện để học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia đi trước. Không thể để quặng bôxit nằm trong lòng đất lâu hơn nữa, nhưng cũng không thể đốt cháy giai đoạn, làm tất cả từ A đến Z, vì chúng ta chưa có điện năng dồi dào để có thể điện phân alumin thành nhôm kim loại. Vì vậy, khai thác bôxit và tự mình chế biến thành bột alumin xuất khẩu là một “phân khúc” hợp lí, khôn ngoan...
Nhìn ra bên ngoài, chúng ta cũng thấy sự phân khúc này đã hoà nhập với xu thế chung của thế giới trong lĩnh vực khai thác bôxit, chế biến alumin và điện phân nhôm. Chẳng hạn, Australia vừa xuất khẩu bôxit và bột alumin, vừa xây dựng được những nhà máy điện phân nhôm hiện đại; quặng bôxit của Trung Quốc chỉ đáp ứng được gần một nửa nhu cầu nội địa nên Trung Quốc phải nhập khẩu bôxit, bột alumin và tổ chức điện phân để trở thành nước có sản lượng nhôm kim loại cao nhất thế giới; Guinea có trữ lượng bôxit đứng đầu thế giới và họ chỉ cần khai thác, xuất khẩu quặng bôxit là đã... đủ sống!
Nhìn nhận một cách toàn diện, chúng ta cũng thấy rằng: trong lĩnh vực bôxit, alumin và nhôm, mỗi nước có một phương án kinh tế khác nhau nên cũng có những hiệu quả khác nhau, nhưng chưa có nước nào mất độc lập dân tộc hoặc lệ thuộc nước khác vì nguồn tài nguyên này; vì suy cho cùng, dẫu quan trọng, nhưng nếu đặt trong tổng thể của một nền kinh tế, nhôm cũng chỉ là... một mặt hàng mà thôi!
Một câu hỏi được nhiều người quan tâm là: với tư cách chủ đầu tư, vì sao Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam lại chọn nhà thầu Chalieco của Trung Quốc trong gói thầu Nhà máy Alumin Tân Rai? Câu trả lời là: ra đời sau các tập đoàn ở châu Âu, châu Mỹ, nhưng chính vì vậy mà Chalieco đã có điều kiện ứng dụng và hoàn thiện công nghệ tiên tiến của thế giới trong sản xuất alumin và điện phân nhôm. Hiện tại, Chalieco được xếp hàng thứ ba trong số hàng trăm nhà sản xuất nhôm lớn, nhỏ trên thế giới. Dấu ấn tốt đẹp của Chalieco không chỉ có ở Trung Quốc mà còn để lại ở nhiều nơi khác, trong đó có một nhà máy ở I-ran khi nhà máy này đạt trình độ tiên tiến về xử lí quặng bôxit với nguồn điện tiêu thụ thấp nhất. Mặt khác, việc đấu thầu quốc tế đã được tiến hành nghiêm túc, đúng thủ tục qua sự tư vấn của các chuyên gia nổi tiếng thế giới trong Công ty Tư vấn HATCH Australia chuyên về lĩnh vực bôxit-alumin-nhôm...
Thời điểm vàng đã đến với ngành công nghiệp khai khoáng Việt Nam. Với mục đích tối thượng là lợi ích kinh tế của quốc gia và biến Tây Nguyên thành vùng đất giàu đẹp, TKV đang cùng với các bộ, các ngành, các địa phương trong cả nước có những phương án và giải pháp tối ưu về vốn, công nghệ, vận tải, môi trường... để đảm bảo cho Tây Nguyên phát triển bền vững và mãi mãi có một màu xanh trù phú. v
