{eMagazine} Cà Mau: Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số gắn với phát triển kinh tế - xã hội

Văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số là một bộ phận quan trọng trong đời sống văn hóa của Cà Mau. Qua thời gian, những lễ hội, làn điệu dân gian, nhạc cụ truyền thống, trang phục, nghệ thuật trình diễn và tri thức dân gian được cộng đồng gìn giữ, trao truyền, tạo nên những sắc màu riêng trong đời sống văn hóa địa phương.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, sự thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội và tác động của các phương thức sinh hoạt hiện đại cũng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác bảo tồn. Một số giá trị văn hóa nếu không được trao truyền thường xuyên cho thế hệ trẻ có nguy cơ bị mai một; hoạt động của các đội văn nghệ truyền thống, câu lạc bộ văn hóa dân gian cũng cần được tiếp thêm nguồn lực để duy trì.

Trong bối cảnh đó, Cà Mau triển khai Kế hoạch thực hiện việc “Phục hồi, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số” trên địa bàn tỉnh năm 2026. Điểm đáng chú ý của kế hoạch là bảo tồn không được đặt tách rời khỏi đời sống, mà được tính toán trong mối quan hệ với phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo bền vững, du lịch cộng đồng và nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của người dân.

Một trong những nội dung được tỉnh Cà Mau lựa chọn triển khai trong năm 2026 là bảo tồn, phát huy lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cộng đồng và quảng bá hình ảnh văn hóa các dân tộc.

Trong đó, tỉnh dự kiến tổ chức một hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Chôl Chnăm Thmây - Tết cổ truyền của đồng bào Khmer trên địa bàn tỉnh.

Việc lựa chọn Chôl Chnăm Thmây cho thấy cách tiếp cận bảo tồn không chỉ hướng đến một lễ hội được tổ chức theo thời điểm, mà quan tâm đến việc nghiên cứu, sưu tầm, nhận diện và làm rõ những giá trị văn hóa tạo nên bản sắc của lễ hội. Theo kế hoạch số 540/KH- UBND ban hành ngày 8 tháng 9 năm 2026 của UBND tỉnh Cà Mau về triển khai thực hiện việc “Phục hồi, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số” trên địa bàn tỉnh Cà Mau năm 2026, các hoạt động thuê hoặc mua vật tư, nguyên liệu, dụng cụ, tài liệu, tư liệu, số liệu, sách, báo… sẽ được thực hiện để phục vụ nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn lễ hội.

Cùng với đó là tổ chức tập huấn, truyền dạy phương pháp, kỹ năng bảo tồn những lễ hội truyền thống tiêu biểu, mang bản sắc đặc trưng của dân tộc. Đây là khâu có ý nghĩa quan trọng, bởi một lễ hội chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng thực hành và trao truyền. Nếu chỉ lưu giữ bằng tư liệu hoặc tổ chức trình diễn theo định kỳ, văn hóa truyền thống có thể được “bảo quản”, nhưng chưa chắc đã tiếp tục tồn tại như một phần tự nhiên của đời sống.

Bởi vậy, việc truyền dạy, nhất là cho thế hệ trẻ, có thể xem là một trong những giải pháp để biến bảo tồn từ nhiệm vụ của cơ quan quản lý văn hóa thành hoạt động thường xuyên của cộng đồng. Tư duy này tiếp tục được thể hiện trong kế hoạch khi Cà Mau dành riêng nội dung cho việc tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ và truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể.

“Nhạc Trống Lớn” không chỉ là một loại hình nghệ thuật trình diễn. Đằng sau tiếng trống là kỹ năng của người thực hành, là phương thức truyền nghề và những không gian văn hóa mà nghệ thuật này hiện diện. Khi có lớp truyền dạy, những người am hiểu có cơ hội trao lại kỹ năng cho lớp trẻ, đồng thời tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành trong cộng đồng.

Nếu coi cộng đồng là chủ thể của văn hóa thì nghệ nhân và người có uy tín chính là những người giữ vai trò đặc biệt trong quá trình trao truyền.

Nhiều giá trị văn hóa truyền thống không tồn tại dưới dạng những văn bản hoàn chỉnh mà nằm trong ký ức, kỹ năng và kinh nghiệm của những người đã gắn bó lâu năm với cộng đồng. Một bài nhạc, một cách diễn tấu, một nghi thức lễ hội hay một hình thức sinh hoạt văn hóa có thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác chủ yếu bằng phương thức truyền miệng và thực hành.

Cà Mau vì vậy dành một nội dung riêng để phát huy vai trò của nghệ nhân, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số tham gia truyền dạy, bảo tồn và giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống; đồng thời tuyên truyền, vận động đồng bào tích cực giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.

Việc đưa hoạt động truyền dạy vào cả không gian chùa và trường học tạo ra sự kết nối giữa cộng đồng và thế hệ trẻ. Chùa là không gian văn hóa quen thuộc của đồng bào Khmer, trong khi trường học là nơi tập trung thế hệ trẻ - những người sẽ tiếp tục quyết định sức sống của các giá trị truyền thống trong tương lai.

Cùng với các lớp truyền dạy, Cà Mau cũng đặt mục tiêu xây dựng mới một Câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian tại xã U Minh. Câu lạc bộ sẽ được hỗ trợ vật tư, nguyên vật liệu, dụng cụ và tài liệu; tổ chức các lớp tập huấn, truyền dạy văn hóa dân gian; đồng thời duy trì sinh hoạt định kỳ với các hoạt động tập luyện, biểu diễn văn hóa - nghệ thuật và các cuộc thi văn nghệ dân gian.

Điều này cho thấy bảo tồn được tiếp cận theo hướng tạo ra những không gian để văn hóa được “sống”. Một câu lạc bộ hoạt động thường xuyên sẽ tạo điều kiện để người am hiểu văn hóa truyền lại kỹ năng, người trẻ có cơ hội học hỏi, còn cộng đồng có nơi thực hành và thưởng thức các giá trị văn hóa của chính mình.

Cùng với câu lạc bộ mới, kế hoạch năm 2026 tỉnh còn hỗ trợ hoạt động cho 3 đội văn nghệ truyền thống tại các ấp, khóm thuộc xã Hồ Thị Kỷ, xã Tân Lộc và phường Hiệp Thành. Các đội văn nghệ sẽ được hỗ trợ, hướng dẫn tổ chức hoạt động; dàn dựng và biểu diễn các chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị, sự kiện văn hóa, xã hội, các ngày lễ, ngày kỷ niệm và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa tinh thần của người dân địa phương.

Tỉnh cũng dự kiến hỗ trợ trang phục, đạo cụ, nhạc cụ, thiết bị âm thanh, ánh sáng đáp ứng nhu cầu tối thiểu cho tập luyện và biểu diễn; đồng thời hỗ trợ chi phí luyện tập, biểu diễn cho các thành viên. Những hỗ trợ này có ý nghĩa ở chỗ hoạt động văn hóa cộng đồng muốn duy trì lâu dài cần có những điều kiện vật chất tối thiểu. Một đội văn nghệ có người biết hát, biết múa, biết chơi nhạc cụ nhưng thiếu trang phục, đạo cụ hoặc nhạc cụ phù hợp thì khó duy trì hoạt động thường xuyên…

Từ góc độ đó, đầu tư cho các đội văn nghệ truyền thống không đơn thuần là đầu tư cho những chương trình biểu diễn. Quan trọng hơn, đó là tạo môi trường để người dân tiếp tục thực hành văn hóa và để các giá trị truyền thống hiện diện trong những sự kiện của cộng đồng. Cách làm này cũng góp phần thay đổi quan niệm về bảo tồn văn hóa. Bảo tồn không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án lớn, mà có thể bắt đầu bằng việc duy trì một đội văn nghệ ở ấp, khóm; một câu lạc bộ có lịch sinh hoạt đều đặn; một lớp học truyền dạy nhạc cụ; hay một nghệ nhân có cơ hội truyền lại kỹ năng cho lớp trẻ.

Khi những hoạt động ấy trở thành một phần đời sống thường ngày, văn hóa truyền thống sẽ có thêm cơ hội được tiếp nối một cách tự nhiên.

Một điểm quan trọng của Cà Mau là yêu cầu gắn các hoạt động bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, quảng bá hình ảnh văn hóa các dân tộc thiểu số và khuyến khích đồng bào tham gia cung cấp sản phẩm, dịch vụ văn hóa - du lịch.

Đây là hướng tiếp cận đặt văn hóa trong mối quan hệ hai chiều với phát triển. Văn hóa cần được bảo tồn để giữ gìn bản sắc, nhưng đồng thời những giá trị văn hóa cũng có thể trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế địa phương khi được khai thác phù hợp. Quan trọng hơn, kế hoạch xác định rõ việc khuyến khích đồng bào tham gia cung cấp các sản phẩm, dịch vụ văn hóa - du lịch nhằm tạo việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đời sống. Đây chính là điểm nối giữa bảo tồn văn hóa và giảm nghèo bền vững.

Tất nhiên, phát triển du lịch từ văn hóa cũng đòi hỏi sự thận trọng. Những giá trị truyền thống cần được giới thiệu đúng bản chất, tránh thương mại hóa quá mức hoặc biến các thực hành văn hóa thành những màn trình diễn đơn thuần phục vụ du khách. Mục tiêu cuối cùng vẫn là để cộng đồng giữ vai trò chủ thể, đồng thời có thêm cơ hội tạo sinh kế từ những giá trị mà mình đang gìn giữ.

Việc triển khai thực hiện nhiệm vụ phục hồi, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Cà Mau sẽ được triển khai trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời gắn với các chương trình xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2030.

Nguồn lực thực hiện được huy động từ ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương đối ứng, các chương trình, đề án, dự án liên quan, cùng nguồn xã hội hóa, tài trợ, viện trợ và những nguồn vốn hợp pháp khác.

Cách bố trí nguồn lực theo hướng lồng ghép giúp các hoạt động bảo tồn văn hóa có thêm điều kiện triển khai, đồng thời hạn chế sự trùng lặp trong đầu tư. Kế hoạch cũng yêu cầu các hoạt động phải thiết thực, bám sát mục tiêu, đối tượng; tránh hình thức, lãng phí, bảo đảm tiết kiệm và sử dụng hiệu quả ngân sách Nhà nước.

Để kế hoạch đi vào thực tế, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch được giao vai trò cơ quan chủ trì, phối hợp với các sở, ban, ngành và địa phương triển khai nhiệm vụ, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra và tổng hợp kết quả thực hiện. Sở Dân tộc và Tôn giáo phối hợp tuyên truyền, vận động đồng bào, nghệ nhân, người có uy tín tham gia; đồng thời rà soát địa bàn, đối tượng thụ hưởng và lồng ghép với các chính sách dân tộc. UBND các xã, phường có trách nhiệm chỉ đạo, bố trí nguồn lực và lồng ghép các chương trình, dự án liên quan để thực hiện nhiệm vụ trên địa bàn…

Nhìn tổng thể, những hoạt động Cà Mau triển khai trong năm 2026 không quá lớn về quy mô, nhưng được thiết kế theo nhiều lớp: từ nghiên cứu, sưu tầm lễ hội; tập huấn và truyền dạy di sản; xây dựng câu lạc bộ; hỗ trợ đội văn nghệ; phát huy vai trò nghệ nhân, người có uy tín; đến giới thiệu di sản tại các điểm du lịch.

Mỗi hoạt động giải quyết một mắt xích trong chuỗi bảo tồn. Nếu nghiên cứu giúp nhận diện và lưu giữ giá trị, truyền dạy giúp tạo thế hệ kế tục; câu lạc bộ và đội văn nghệ tạo không gian thực hành; còn du lịch mở thêm cơ hội quảng bá và tạo sinh kế.

Với đồng bào dân tộc thiểu số ở Cà Mau, đó là câu chuyện về tiếng trống, tiếng nhạc, lễ hội, nghệ thuật dân gian, những sinh hoạt cộng đồng và ký ức văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi những giá trị ấy được trao lại cho người trẻ, được thực hành trong cộng đồng và có thêm không gian để giới thiệu tới du khách, văn hóa không còn chỉ là một phần của ký ức.

Văn hóa khi đó trở thành một nguồn lực của cộng đồng - góp phần củng cố bản sắc, tăng sự gắn kết, nâng cao đời sống tinh thần và, ở một mức độ phù hợp, tạo thêm cơ hội việc làm, thu nhập cho người dân.

Đó cũng là hướng đi mà Cà Mau đang đặt ra trong năm 2026: Phục hồi để những giá trị có nguy cơ mai một được trở lại đời sống; bảo tồn để bản sắc được tiếp nối; và phát huy để văn hóa thực sự trở thành một phần của quá trình phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số.