[eMagazine] Đổi mới mô hình quản trị xuất khẩu, thích ứng với "luật chơi" toàn cầu

Câu chuyện thúc đẩy xuất khẩu không còn đơn thuần là tìm thêm đơn hàng, mở rộng quy mô kim ngạch mà cốt lõi hơn, bền vững hơn là nâng cao sức cạnh tranh quốc gia, gia tăng khả năng chống chịu và kiến tạo những dư địa tăng trưởng mới cho nền kinh tế.

Nhìn từ thực tiễn những tháng đầu năm, có thể thấy xuất khẩu của Việt Nam vẫn đang có nhiều động lực quan trọng.

Động lực đầu tiên là đà phục hồi của sản xuất trong nước. Chỉ số sản xuất công nghiệp, đặc biệt là ngành chế biến, chế tạo tiếp tục tăng trưởng tích cực; nhu cầu nhập khẩu máy móc, nguyên vật liệu gia tăng phản ánh niềm tin mở rộng đầu tư của doanh nghiệp. Đây là nền tảng trực tiếp tạo nguồn hàng ổn định cho xuất khẩu.

Theo số liệu do Bộ Công Thương tổng hợp, trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21% so với cùng kỳ; nhóm hàng công nghiệp chế biến chiếm tới 90% tổng kim ngạch xuất khẩu, tiếp tục khẳng định vai trò chủ lực của khu vực sản xuất.

Động lực thứ hai đến từ mạng lưới Hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng lớn mà Việt Nam đã xây dựng trong nhiều năm qua. Với 17 FTA đang thực thi, doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tiếp cận hơn 60 nền kinh tế, chiếm phần lớn GDP và thương mại toàn cầu. Đây không chỉ là lợi thế về thuế quan mà còn là "tấm hộ chiếu" để hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia gia tăng bảo hộ thương mại, hệ thống FTA càng trở thành lợi thế cạnh tranh mang tính chiến lược. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ được chuyển hóa thành tăng trưởng khi doanh nghiệp đủ năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu phát triển bền vững của từng thị trường.

Động lực thứ ba là quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Những biến động địa chính trị những năm gần đây khiến các tập đoàn đa quốc gia đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa địa điểm sản xuất. Việt Nam tiếp tục được đánh giá là điểm đến hấp dẫn nhờ môi trường chính trị ổn định, vị trí địa lý thuận lợi và mạng lưới FTA rộng với nhiều nền kinh tế từ châu Á, châu Đại dương sang châu Âu, châu Mỹ. Dòng vốn đầu tư mới không chỉ mở rộng năng lực sản xuất mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Động lực thứ tư là động lực chuyển đổi của chính doanh nghiệp Việt Nam. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu đến từ lao động giá rẻ thì hiện nay nhiều doanh nghiệp đã chú trọng đầu tư công nghệ, chuyển đổi số, phát triển sản xuất xanh, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và nâng cao năng lực quản trị. Đây chính là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh trong giai đoạn thương mại quốc tế chuyển mạnh sang cạnh tranh bằng chất lượng, đổi mới sáng tạo và tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng, Hội nghị "Thúc đẩy xuất khẩu góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số" do Bộ Công Thương chủ trì tổ chức mới đây nêu rõ cách tiếp cận mới đối với công tác điều hành xuất khẩu: Chuyển trọng tâm thường là xử lý khó khăn trước mắt sang chủ động kiến tạo dư địa phát triển dài hạn cho doanh nghiệp.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh, trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026-2030, tăng trưởng xuất nhập khẩu là một trong những động lực quan trọng để thực hiện mục tiêu này; các bộ, ngành và địa phương cần chủ động tháo gỡ khó khăn, khơi thông thị trường, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp mở rộng xuất khẩu.

Thông tin tại Hội nghị trên, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết, Bộ Công Thương đã cắt giảm 367/658 điều kiện kinh doanh, tương đương trên 55,7%; bãi bỏ 111 thủ tục hành chính và đơn giản hóa 177 thủ tục hành chính. Trong thời gian tới, Bộ sẽ tiếp tục rà soát, lắng nghe ý kiến doanh nghiệp và hiệp hội để đơn giản hóa hơn nữa các quy định, góp phần giảm chi phí và tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Bộ Công Thương cũng đang đẩy mạnh khai thác hiệu quả các FTA, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị và cung cấp thông tin thị trường, tăng cường cảnh báo phòng vệ thương mại cho doanh nghiệp. Đồng thời xây dựng các chiến lược dài hạn; tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành liên quan tháo gỡ khó khăn về thị trường, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tăng cường tính tự chủ của chuỗi cung ứng trong nước, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu.

Thông điệp này phản ánh một tư duy phát triển mới: Nhà nước không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn trở thành "kiến trúc sư" của môi trường kinh doanh, tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ nhất, một trong những giải pháp quan trọng được Hội nghị Thúc đẩy xuất khẩu nhấn mạnh là yêu cầu chuyển từ tư duy "giữ thị trường" sang chủ động mở rộng không gian tăng trưởng. Những năm gần đây, mặc dù Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc vẫn là những thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, song sự phụ thuộc lớn vào một số khu vực khiến hoạt động xuất khẩu dễ bị tác động bởi các biến động chính sách, suy giảm nhu cầu hoặc các biện pháp bảo hộ thương mại. Chính vì vậy, đa dạng hóa thị trường không đơn thuần là tìm kiếm thêm khách hàng mới mà phải được đặt trong tổng thể chiến lược mở cửa thị trường gắn với tận dụng tối đa các FTA thế hệ mới, thúc đẩy đàm phán mở cửa đối với những mặt hàng còn nhiều dư địa, đồng thời khai thác hiệu quả các thị trường mới nổi như: Trung Đông, châu Phi, Nam Á, Mỹ Latinh và khu vực Liên minh Kinh tế Á - Âu.

Để làm được điều này, yêu cầu các bộ, ngành, cơ quan đại diện thương mại Việt Nam ở nước ngoài cần chủ động hơn trong việc cung cấp thông tin thị trường, tháo gỡ các rào cản kỹ thuật, đẩy nhanh tiến trình mở cửa thị trường đối với các mặt hàng có lợi thế, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các cam kết hội nhập để mở rộng xuất khẩu.

Thứ hai, nâng cao năng lực cạnh tranh - điều kiện tiên quyết để giữ vững vị thế xuất khẩu. Trong môi trường thương mại toàn cầu hiện nay, lợi thế về chi phí lao động hay ưu đãi thuế quan không còn đủ để bảo đảm tăng trưởng bền vững. Điều quyết định khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam chính là chất lượng sản phẩm, năng lực đổi mới công nghệ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường.

Thực tế cho thấy, các yêu cầu về giảm phát thải carbon, kinh tế tuần hoàn, truy xuất nguồn gốc, lao động bền vững hay trách nhiệm xã hội đang trở thành "tấm vé thông hành" bắt buộc đối với hàng hóa xuất khẩu. Nếu doanh nghiệp chậm chuyển đổi, nguy cơ mất thị trường sẽ ngày càng hiện hữu. Vì vậy, cùng với việc mở rộng thị trường, cần tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ ba, đổi mới cách tiếp cận đối với công tác xúc tiến thương mại, phát triển thị trường. Nếu trước đây xúc tiến thương mại chủ yếu đồng nghĩa với việc tổ chức hội chợ, triển lãm, kết nối giao thương thì hiện nay hoạt động này cần gắn chặt với công tác phòng vệ thương mại, cảnh báo sớm và hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó với các rào cản kỹ thuật mới tại các thị trường. Điều này xuất phát từ thực tế số lượng các vụ điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh thuế đối với hàng hóa Việt Nam liên tục gia tăng. Cùng với đó là hàng loạt quy định mới về phát triển xanh, giảm phát thải carbon, chống mất rừng, trách nhiệm xã hội… đang tạo ra áp lực rất lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, xúc tiến thương mại không chỉ dừng ở việc đưa doanh nghiệp ra thị trường giao thương, tìm bạn hàng mà phải đồng hành cùng doanh nghiệp ngay từ khâu dự báo xu hướng tiêu dùng, cung cấp thông tin chính sách, hướng dẫn đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, hỗ trợ xây dựng thương hiệu và xử lý các tranh chấp thương mại quốc tế.