[eMagazine] Hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả thực thi nhằm giảm nhựa trong hoạt động bán lẻ

Thống kê cho thấy túi ni-lông trung bình chỉ được sử dụng trong 12 phút nhưng có thể mất tới 500 năm để phân hủy. Chỉ một tỷ lệ nhỏ rác thải nhựa được tái chế, phần lớn kết thúc vòng đời tại các bãi chôn lấp hoặc bị thải ra tự nhiên. Ước tính mỗi năm trên thế giới phát sinh khoảng 400 triệu tấn chất thải nhựa, nhưng chỉ một phần rất nhỏ được tái chế, tái sử dụng; theo đó khoảng 13-14 triệu tấn chất thải nhựa tiếp tục phát thải vào các hệ sinh thái sông, hồ và đại dương. Nhiều nghiên cứu đã phát hiện vi nhựa trong thực phẩm, không khí và cả cơ thể con người, đặt ra nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái. Ô nhiễm nhựa không chỉ là vấn đề môi trường mà còn tác động đến tăng trưởng kinh tế, an ninh lương thực, đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, cùng với quá trình phát triển kinh tế và đô thị hóa, lượng chất thải nhựa phát sinh ngày càng gia tăng. Tính toán của Ngân hàng Thế giới và ước tính mới nhất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy Việt Nam hiện phát sinh khoảng 3,1 - 3,2 triệu tấn chất thải nhựa mỗi năm, trong khi tỷ lệ tái chế còn thấp và chủ yếu dựa vào khu vực phi chính thức. Chất thải nhựa đang tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, xử lý chất thải, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường biển, hệ sinh thái và các ngành kinh tế như thủy sản, du lịch, dịch vụ.

Nhận thức rõ vấn đề này, Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng như Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 với quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn, Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý rác thải nhựa đại dương, Kế hoạch hành động quốc gia về phát triển kinh tế tuần hoàn. Gần đây, Kết luận của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14 về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới cũng đề cập việc thúc đẩy tái chế, tái sử dụng, kinh tế tuần hoàn, giảm thiểu chất thải nhựa không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn là động lực đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển nền kinh tế xanh.

Trên thế giới, các biện pháp hạn chế bao bì và sản phẩm nhựa dùng một lần ngày càng được siết chặt. Thống kê cho thấy ít nhất 91 quốc gia đã ban hành lệnh cấm một phần hoặc toàn bộ đối với túi nhựa dùng một lần và hơn 130 quốc gia khác đã áp dụng các quy định dưới nhiều hình thức. Liên minh châu Âu cấm nhiều vật dụng hằng ngày như tăm bông nhựa, dao kéo, đĩa và que khuấy đồ uống, đồng thời thúc đẩy giảm thiểu bao bì. Trung Quốc cấm túi và bao bì dùng một lần không phân hủy sinh học; nhiều mặt hàng dùng một lần được quản lý chặt chẽ hoặc cấm hoàn toàn ở hầu hết các thành phố.

Kenya cấm sản xuất, bán và nhập khẩu túi nhựa dùng một lần và áp dụng mức phạt nghiêm khắc. Ấn Độ cấm 19 loại vật dụng dùng một lần, gồm dao kéo nhựa, ống hút, đĩa và các sản phẩm polystyrene (xốp). Pháp cấm bao bì nhựa dùng một lần đối với khoảng 30 loại trái cây và rau quả, cùng nắp cốc và đồ dùng ăn uống bằng nhựa. Chile là quốc gia Nam Mỹ đầu tiên cấm rộng rãi các loại nhựa dùng một lần trong ngành thực phẩm và đồ uống. Rwanda áp dụng một trong những lệnh cấm nghiêm ngặt từ năm 2008, trong khi Canada cấm nhiều loại nhựa dùng một lần có hại, trong đó có hộp đựng thức ăn mang đi khó tái chế, túi đựng hàng tạp hóa, que khuấy và vòng nhựa buộc sáu lon...

Thực tế Việt Nam cũng đã có các công cụ chính sách là Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP của Chính phủ (Quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường) đặt ra lộ trình cụ thể trong việc cấm và loại bỏ sử dụng các loại túi ni - lông khó phân hủy cũng như là các sản phẩm nhựa sử dụng một lần trong các siêu thị, trong các trung tâm thương mại, trong các khách sạn, khu du lịch. Nhiều siêu thị cũng đã thay thế các loại túi nilon khó phân hủy bằng các cái loại túi mà các nhà sản xuất công bố là phân hủy sinh học. (Tuy về bản chất các sản phẩm này có phải là ni-lông phân hủy sinh học hoàn toàn hay chỉ là túi phân rã thì cần những quy định cụ thể để kiếm soát).

Số liệu từ nghiên cứu của Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường - Bộ TN&MT (ISPONRE) năm 2021 cho thấy trung bình mỗi siêu thị xuất ra khoảng 1.454 túi ni-lông mỗi ngày, mỗi đơn hàng sử dụng 1,6 túi. Tổng lượng túi ni-lông phát cho khách hàng của các siêu thị ở Hà Nội lên tới 200.000 túi mỗi ngày, tương đương gần 1 tấn/ngày. Mỗi tháng, mỗi siêu thị chi trung bình 11 triệu đồng cho túi ni-lông tại quầy thu ngân; có siêu thị chi khoảng 30 triệu đồng/tháng.

Phát biểu tại Hội thảo “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong khu vực tư nhân: Giảm thiểu sản phẩm nhựa dùng một lần trong ngành bán lẻ” tổ chức cuối tháng 7, ông Nguyễn Trung Thắng - Phó Viện trưởng Viện Chính sách, Tài nguyên và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực bán lẻ là xu thế tất yếu hướng tới tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Các siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng tiện ích tiếp xúc trực tiếp với hàng triệu lượt người tiêu dùng mỗi ngày; vì vậy, mỗi quyết định về bao bì, túi đựng, sản phẩm thân thiện môi trường hay chương trình khuyến khích tái sử dụng đều có thể tạo ra thay đổi lớn trong hành vi tiêu dùng. Theo ông Nguyễn Trung Thắng, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành bán lẻ là giải pháp có hiệu quả nhanh, chi phí hợp lý và sức lan tỏa lớn trong giảm nhựa, sản phẩm nhựa dùng một lần.

Chuỗi bán lẻ thực tế là một khâu trong quá trình phân phối hàng hóa từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng và cũng là giai đoạn phát sinh nhiều chất thải. Vì vậy, ứng dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cần bắt đầu từ khâu thiết kế, sản xuất đến phân phối, hướng tới giảm khai thác tài nguyên và kéo dài thời gian sử dụng của vật liệu, sản phẩm. Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp bán lẻ đã chủ động giảm sử dụng túi ni-lông, phát triển mô hình tái nạp, thu hồi và tái chế bao bì sau tiêu dùng, khuyến khích khách hàng sử dụng túi tái sử dụng và thúc đẩy tiêu dùng xanh.

Thực tế triển khai các sáng kiến giảm nhựa trong khu vực bán lẻ cho thấy đã có nỗ lực từ nhiều phía, đặc biệt là các nhà bán lẻ, nhưng kết quả chưa như mong đợi. Một trong những nguyên nhân nằm ở cơ chế chính sách, quy chuẩn, tiêu chuẩn và việc kiểm soát các sản phẩm tự công bố là xanh, thân thiện với môi trường. Túi ni-lông khó phân hủy vẫn được lưu hành rộng rãi, đặc biệt tại các chợ dân sinh, chợ truyền thống. Theo ông Nguyễn Trung Thắng, “Để các sáng kiến giảm nhựa được nhân rộng và tạo tác động bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp sản xuất, hệ thống bán lẻ, các tổ chức xã hội và người tiêu dùng; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường công cụ kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đầu tư vào hạ tầng thu gom, phân loại, tái chế. Thay đổi hành vi tiêu dùng là yếu tố quyết định thành công của kinh tế tuần hoàn. Mỗi quyết định mua sắm, hành động mang theo túi cá nhân, lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường, phân loại rác tại nguồn hay tham gia chương trình thu hồi, tái chế đều góp phần tạo nên thay đổi tích cực.

Từ các mô hình và kinh nghiệm quốc tế, đại diện Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương Việt Nam khuyến nghị Nhà nước xây dựng mục tiêu, lộ trình tái sử dụng và giảm nhựa dùng một lần rõ ràng; có quy định về phí điều biến sinh thái để tạo khuyến khích đối với các chủ thương hiệu không dùng bao bì nhựa SUP hoặc sử dụng bao bì tái sử dụng; quy định rõ việc sử dụng một phần khoản đóng góp EPR để phát triển hệ thống tái sử dụng; đồng thời tăng cường truyền thông, định hướng tiêu dùng giảm nhựa. Kinh nghiệm của Ấn Độ về lộ trình tái sử dụng trong quy định EPR được đề xuất tham khảo.

Đối với nhà sản xuất và nhà bán lẻ, các trụ cột cốt lõi cho chuyển đổi hệ thống gồm: đơn giản hóa mạng lưới giao nhận để việc trả lại đồ thuận tiện; bảo đảm giá cả phải chăng, với lựa chọn tái sử dụng có mức giá phù hợp hoặc thấp hơn sản phẩm dùng một lần; xây dựng lòng tin thông qua công khai quy trình vệ sinh, khử trùng; và tiêu chuẩn hóa bao bì bằng các định dạng chung, hệ thống hậu cần tương thích thay vì các thiết kế thương hiệu riêng lẻ, rời rạc.