{Emagazine} Hồi sinh sản phẩm từ lá dứa của người Mạ (Tà Lài)

Từ những tàu lá dứa rừng từng được người Mạ dùng để đan đồ đựng cơm, một sản phẩm thủ công tưởng như chỉ còn trong ký ức đang được hồi sinh ở Tà Lài. Không chỉ trở lại trong đời sống văn hóa, những chiếc túi từ lá dứa còn được đưa vào hoạt động trải nghiệm du lịch, mở ra một hướng đi mới để tri thức bản địa trở thành sinh kế, đồng thời góp phần tạo nên những sản phẩm thân thiện với môi trường.

Ở Tà Lài, bên vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên, đời sống của cộng đồng người Mạ từ lâu gắn chặt với rừng. Từ những vật liệu sẵn có trong tự nhiên, người dân biết cách tạo ra nhiều vật dụng phục vụ cuộc sống hằng ngày. Trong số đó có những chiếc túi, đồ đựng cơm được đan từ lá dứa rừng.

Năm 2024, khi mang những sản phẩm văn hóa của dân tộc mình đến giới thiệu tại một ngày hội dành cho thanh niên các dân tộc ở Đồng Nai, Ká Tuyền, người con của làng Tà Lài, đã giới thiệu chiếc đồ đựng cơm làm bằng lá dứa rừng như một trong những vật dụng độc đáo của người Mạ.

Mỗi sản phẩm chứa đựng những kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Lá dứa sau khi lấy từ rừng về được chẻ đôi rồi phơi nắng để tạo độ dẻo. Khi đan, người làm tránh thời điểm giữa trưa nắng gắt bởi lá dễ khô giòn, gãy. Chiếc túi sau khi hoàn thiện vừa có thể đựng cơm, vừa tạo mùi thơm nhẹ và khá thuận tiện khi vệ sinh.

Cũng như nhiều nghề thủ công truyền thống khác, khi những vật dụng hiện đại ngày càng phổ biến, chiếc túi lá dứa dần ít xuất hiện trong đời sống thường ngày của người Mạ. Cùng với đó, những kinh nghiệm chọn lá, xử lý nguyên liệu và kỹ thuật đan cũng đứng trước nguy cơ bị mai một nếu không còn người tiếp tục thực hành và truyền lại.

Điều ấy khiến Ká Tuyền luôn trăn trở. Sinh ra và lớn lên tại Tà Lài, mang trong mình hai dòng máu Mạ, S’tiêng, Ká Tuyền hiểu rõ những giá trị văn hóa bản địa đang dần bị thu hẹp trong nhịp sống hiện đại. Chị cũng chứng kiến nhiều thanh niên rời làng đi tìm việc, trong khi những nghề truyền thống của cha ông ngày càng thiếu người kế tục.

Từ mong muốn vừa giữ gìn bản sắc, vừa tạo thêm sinh kế để người dân có thể sống được từ chính những giá trị của quê hương, năm 2024, Ká Tuyền tham gia thành lập Tổ hợp tác Du lịch cộng đồng Tà Lài và phát triển mô hình Tà Lài Eco Lodge. Từ đây, những nghề thủ công từng chỉ hiện diện trong đời sống cộng đồng, trong đó có đan lá dứa, bắt đầu được đưa vào các hoạt động trải nghiệm dành cho du khách, mở ra một không gian mới để nghề tiếp tục được thực hành, trao truyền và tạo thêm giá trị.

Thay vì chỉ đặt những vật dụng truyền thống trong tủ kính để du khách ngắm nhìn, Tổ hợp tác Du lịch cộng đồng Tà Lài lựa chọn cách để người dân trực tiếp làm và trực tiếp kể câu chuyện về sản phẩm.

Các lớp dệt thổ cẩm, đan gùi, đan lồng tre và đan lá dứa được tổ chức nhằm giúp những kỹ năng thủ công quen thuộc của cộng đồng tiếp tục được truyền lại. Người biết nghề hướng dẫn người chưa biết; người trẻ có cơ hội quan sát, thực hành những kỹ năng mà trước đó có thể chỉ còn ông bà mình sử dụng.

Tại Tà Lài Eco Lodge, đan túi sinh thái từ lá dứa hiện được đưa vào một trong những hoạt động trải nghiệm dành cho du khách, bên cạnh dệt thổ cẩm, đan rổ tre, đi rừng cùng người bản địa, tìm hiểu ẩm thực và văn hóa của cộng đồng Mạ, S’tiêng.

Nếu trước đây, túi lá dứa chủ yếu là một vật dụng để đựng cơm, thì ngày nay sản phẩm còn chứa thêm giá trị của một trải nghiệm văn hóa. Người khách không chỉ nhìn thấy thành phẩm mà có thể biết lá được lấy ở đâu, vì sao phải phơi, vì sao không nên đan dưới nắng gắt và từng nan lá được ghép lại như thế nào.

Từ một vật liệu tự nhiên có giá trị kinh tế không lớn, bàn tay và tri thức của người dân đã tạo thêm nhiều lớp giá trị: giá trị sử dụng, giá trị thủ công, giá trị văn hóa và giá trị trải nghiệm. Việc đưa những nghề thủ công vào hoạt động du lịch cũng từng bước tạo thêm việc làm cho người dân Tà Lài.

Tà Lài Eco Lodge được xây dựng theo hướng đặt cộng đồng vào trung tâm. Phụ nữ, người lớn tuổi và thanh niên địa phương được đào tạo để tham gia nhiều công việc như tiếp khách, hướng dẫn, làm đồ thủ công và giới thiệu văn hóa. Đến cuối năm 2025, mô hình đã tạo việc làm cho khoảng 30 người, đồng thời hỗ trợ thêm hàng chục người thông qua việc luân phiên tham gia các chương trình giáo dục và thủ công.

Từ tháng 3/2024 đến năm 2025, Tà Lài Eco Lodge đã đón hơn 1.000 lượt khách. Năm 2025, Tà Lài Eco Lodge được Chương trình Chứng nhận du lịch bền vững Đông Nam Á vinh danh tại Giải thưởng Du lịch có trách nhiệm Đông Nam Á 2025.

Chiếc túi lá dứa chỉ là một trong nhiều trải nghiệm mà du khách có thể tìm thấy khi đến Tà Lài. Từ một vật dụng từng gắn với đời sống thường ngày của người Mạ, câu chuyện mở rộng sang dệt thổ cẩm, đan lát, ẩm thực bản địa, nhà sàn, những chuyến đi bộ khám phá thiên nhiên hay những buổi giao lưu văn hóa cùng cộng đồng. Mỗi hoạt động nhỏ được kết nối lại đang tạo nên một cách làm du lịch dựa trên chính những gì người dân có sẵn: cảnh quan, văn hóa và tri thức bản địa.

Điểm khác biệt của du lịch cộng đồng Tà Lài nằm ở chỗ du khách không chỉ đến để ngắm. Họ được trực tiếp tham gia vào đời sống của cộng đồng: ngồi bên người Mạ học cách đan một chiếc túi lá dứa, thử dệt những đường hoa văn trên khung cửi, làm đồ thủ công, thưởng thức món ăn địa phương hay theo chân người bản địa khám phá không gian sinh thái quanh Tà Lài. Chính quá trình tương tác ấy khiến những giá trị vốn rất quen thuộc với người dân trở thành một phần của sản phẩm du lịch.

Với cách làm này, một nghề thủ công không còn chỉ được gìn giữ bằng việc trình diễn trong những dịp lễ hội. Khi có khách muốn trải nghiệm, có người muốn mua sản phẩm mang về, người biết nghề có thêm cơ hội làm việc, còn lớp trẻ cũng có thêm lý do để học lại kỹ năng của cha ông. Giá trị kinh tế vì thế được tạo ra đồng thời với quá trình bảo tồn văn hóa.

Tà Lài đang từng bước hình thành một chuỗi trải nghiệm mà trong đó người dân địa phương có thể tham gia ở nhiều khâu: làm đồ thủ công, chế biến món ăn, phục vụ lưu trú, hướng dẫn khách, giới thiệu văn hóa và cung cấp các sản phẩm đặc trưng. Thay vì chỉ bán một chiếc túi hay một tấm thổ cẩm, cộng đồng có thể tạo ra giá trị từ cả quá trình du khách ở lại, ăn, trải nghiệm, mua sắm và tìm hiểu về vùng đất.

Đây cũng là hướng đi có ý nghĩa đối với một địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Khi du lịch được tổ chức dựa trên sự tham gia thực chất của cộng đồng, thu nhập không chỉ tập trung ở một cơ sở lưu trú hay một đơn vị kinh doanh mà có khả năng lan sang nhiều hộ dân, nhiều nhóm nghề. Người lớn tuổi có thể truyền dạy nghề; phụ nữ tham gia làm thủ công, chế biến ẩm thực; thanh niên trở thành hướng dẫn viên hoặc tham gia truyền thông, giới thiệu điểm đến. Một chuỗi sinh kế vì thế có thể được hình thành từ chính những giá trị tưởng như rất nhỏ trong đời sống làng bản.

Trong định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030, Tà Lài đang hướng tới nâng du lịch cộng đồng từ những mô hình riêng lẻ thành một sản phẩm có tính liên kết hơn, trong đó lưu trú, văn hóa bản địa, thủ công truyền thống, nông nghiệp và trải nghiệm thiên nhiên được đặt trong cùng một chuỗi giá trị.

Tà Lài cũng đang hướng tới mục tiêu xây dựng mô hình làng du lịch cộng đồng kiểu mẫu và xa hơn là danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất thế giới” của UN Tourism vào năm 2030.

Trong một chiến lược lớn như vậy, những chiếc túi nhỏ từ lá dứa có thể chỉ là một chi tiết. Nhưng chính những chi tiết ấy tạo nên sự khác biệt cho một điểm đến.

Bởi nếu du lịch cộng đồng chỉ có nơi ăn, chỗ ngủ và cảnh đẹp thì rất dễ giống nhau. Điều khiến du khách nhớ đến Tà Lài phải là những thứ chỉ Tà Lài mới có: một câu chuyện về rừng, một khung dệt của người Mạ, một món ăn bản địa hay một chiếc túi lá dứa được đan bằng kỹ năng mà những thế hệ trước đã truyền lại.

Từ chiếc túi đựng cơm của người Mạ xưa đến một sản phẩm sinh thái dành cho du khách hôm nay là một quãng đường không dài về không gian nhưng lại là sự thay đổi đáng kể về cách tạo giá trị.

Muốn vậy, những trải nghiệm như đan túi lá dứa cần được phát triển thêm một bước. Khách có thể tự tay làm một phần sản phẩm, nhưng đồng thời cũng cần có những mẫu túi hoàn chỉnh, đẹp, bền, có kích thước và công năng phù hợp để mua làm quà. Thổ cẩm, đan lát, món ăn truyền thống hay nông sản địa phương cũng cần được thiết kế thành những sản phẩm có thể nhận diện rõ với Tà Lài. Khi đó, trải nghiệm du lịch sẽ trở thành một kênh giới thiệu và tiêu thụ hàng hóa ngay tại nơi sản phẩm được tạo ra. Trải nghiệm ấy sẽ đan thành một sinh kế mới ở Tà Lài.