[eMagazine] Trà cổ thụ Sà Dề Phìn: Từ búp chè vùng cao đến sản phẩm mang tên địa danh

Từ những cây chè cổ thụ trên núi cao Sìn Hồ, búp chè Sà Dề Phìn được người Mông thu hái, rồi đưa vào chế biến để trở thành sản phẩm OCOP 3 sao mang chính tên vùng nguyên liệu. Hành trình ấy không chỉ mở thêm giá trị cho cây chè, mà còn đặt ra yêu cầu giữ vùng chè cổ, bảo đảm sinh kế cho người dân và duy trì mối liên hệ giữa sản phẩm với địa danh Sà Dề Phìn.

Ở độ cao hơn 1.700 m so với mực nước biển, Sà Dề Phìn từ lâu được biết đến với những cây chè cổ sinh trưởng trong khí hậu vùng núi cao Sìn Hồ. Trong tiếng Mông, Sà Dề Phìn mang nghĩa “vùng chè xanh”.

Trước đây, chè chủ yếu được người dân hái về sử dụng trong gia đình. Khi hoạt động thu mua, chế biến hình thành, búp chè cổ dần trở thành nguyên liệu hàng hóa, được chế biến thành sản phẩm mang chính tên vùng đất nơi cây chè sinh trưởng.

Sà Dề Phìn hiện là một bản thuộc xã Sìn Hồ. Tên địa danh này vẫn được giữ trên sản phẩm Trà cổ thụ Sà Dề Phìn, gắn sản phẩm với chính vùng chè nơi cung cấp nguyên liệu.

Theo thông tin của xã Sìn Hồ, đến tháng 5/2026, toàn xã có khoảng 86,6 ha chè, trong đó khoảng 8 ha chè cổ thụ và 78,6 ha chè dự án, tập trung chủ yếu tại bản Sà Dề Phìn. Như vậy, chè cổ chỉ chiếm chưa đến một phần mười tổng diện tích chè hiện có, nhưng đây lại là vùng nguyên liệu gắn trực tiếp với sản phẩm Trà cổ thụ Sà Dề Phìn.

Những cây chè cổ ở đây có hình dáng khác hẳn những nương chè sản xuất tập trung thường thấy. Có cây cao 5-6 m, thân lớn, nhiều đoạn phủ rêu, người dân phải với lên những cành cao để hái búp. Nhiều cây đã được các hộ người Mông ở bản Sà Dề Phìn gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Gia đình ông Mùa Xái Tùng hiện còn khoảng 200 gốc chè lớn và 500–600 cây nhỏ, được các thế hệ trong gia đình tiếp nối chăm sóc, gìn giữ. Mỗi năm, chè được thu hái khoảng 3–4 lứa, góp phần tạo thêm nguồn thu cho gia đình. Cũng tại Sà Dề Phìn, gia đình ông Sùng A Nhè từng có thu nhập khoảng 30–50 triệu đồng mỗi năm từ thu hái chè cổ thụ.

Những khoản thu từ chè cho thấy việc giữ cây gắn trực tiếp với sinh kế của người dân. Khi búp chè có đầu ra và mang lại thu nhập, người dân có thêm điều kiện để tiếp tục chăm sóc những cây chè đã được truyền lại qua nhiều thế hệ. Vì vậy, bảo tồn chè cổ ở Sà Dề Phìn không chỉ là giữ một vùng cây lâu năm, mà còn gắn với lợi ích của những hộ dân đang trực tiếp chăm sóc và khai thác chè.

Búp chè Sà Dề Phìn có kích thước nhỏ. Sau chế biến, cánh trà săn lại, mảnh và nhỏ như mũi kim, tạo nên đặc điểm riêng của sản phẩm. Từ những cây chè cổ trên sườn núi, búp tươi được người dân thu hái rồi chuyển về cơ sở chế biến, mở sang công đoạn tạo thành sản phẩm trà hàng hóa.

Để một nguồn nguyên liệu bản địa có thể trở thành hàng hóa, khoảng cách lớn nhất không nằm ở quãng đường từ Sà Dề Phìn đến cơ sở chế biến, mà nằm ở việc chuyển những búp chè tươi thành một sản phẩm có quy trình, bao bì, nhãn hàng và chất lượng tương đối ổn định.

Nguyên liệu chè xanh sau thu hái được đưa vào nhà máy chế biến chè tại Sìn Hồ với các quy trình cơ bản, làm héo, xào diệt men, vò rồi sấy thành phẩm.

Ở mắt xích này, búp chè đã rời khỏi phương thức sử dụng trong phạm vi hộ gia đình để tham gia một quy trình sản xuất hàng hóa. Thành phẩm Trà cổ thụ Sà Dề Phìn hiện được Công ty Cổ phần Đầu tư phát triển Chè Tam Đường đóng theo quy cách 150 g, bên trong là túi hút chân không, phía ngoài là hộp cứng.

Điều đáng chú ý hơn bao bì là việc sản phẩm từng bước được đưa vào hệ thống tiêu chuẩn hóa của Chương trình Mỗi xã một sản phẩm. Năm 2020, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Đến năm 2023, sản phẩm tiếp tục được đánh giá, phân hạng và được công nhận đạt 3 sao.

Việc đưa nguồn nguyên liệu miền núi vào chế biến, nâng chất lượng sản phẩm cũng là một trong những nội dung được ngành Công Thương Lai Châu triển khai thông qua hoạt động khuyến công. Từ năm 2021 đến ngày 1/7/2026, Sở Công Thương đã thực hiện 8 đề án khuyến công quốc gia hỗ trợ các cơ sở công nghiệp nông thôn ứng dụng máy móc tiên tiến, tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, kinh doanh với tổng kinh phí 2,9 tỷ đồng. Trong đó, 8 chủ thể OCOP được hỗ trợ ứng dụng máy móc với tổng kinh phí 2 tỷ đồng.

Chè cổ thụ cũng nằm trong nhóm sản phẩm được hỗ trợ đổi mới công nghệ chế biến. Một cơ sở chế biến chè cổ thụ của tỉnh đã được hỗ trợ 300 triệu đồng từ nguồn khuyến công quốc gia để ứng dụng máy móc tiên tiến. Cùng với thiết bị, các chương trình khuyến công của Lai Châu còn tổ chức tập huấn về marketing, xây dựng và đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, nâng cao năng lực quản lý, áp dụng sản xuất sạch hơn; hỗ trợ các chủ thể OCOP xây dựng, đăng ký nhãn hiệu cho sản phẩm.

Những hỗ trợ này không phải khoản hỗ trợ riêng cho Trà cổ thụ Sà Dề Phìn, nhưng cho thấy hướng đi mà ngành Công Thương đang triển khai đối với các sản phẩm công nghiệp nông thôn, OCOP của tỉnh: đưa máy móc, công nghệ vào chế biến, hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm và tạo điều kiện để sản phẩm từ vùng nguyên liệu tham gia thị trường.

Với Sà Dề Phìn, từ những búp chè được người dân thu hái trên núi, doanh nghiệp đảm nhiệm khâu chế biến, đóng gói và đưa sản phẩm ra thị trường. Tên địa danh được giữ lại trên bao bì và trong tên sản phẩm, trở thành dấu hiệu nhận diện gắn hộp trà với nơi hình thành vùng nguyên liệu.

Theo Quy hoạch tỉnh Lai Châu, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn nằm trong nhóm sản phẩm OCOP được định hướng xây dựng thương hiệu đến năm 2030. Cùng với đó, tỉnh đặt mục tiêu xây dựng chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm.

Sau khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn từng bước được đưa ra thị trường qua nhiều kênh phân phối. Hiện, sản phẩm được giới thiệu trên website của Công ty Chè Tam Đường, tại các siêu thị, sàn thương mại điện tử và nhiều chương trình xúc tiến thương mại, kết nối giao thương của tỉnh Lai Châu.

Tháng 3/2025, tại Lễ hội Hoa ban và Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc tỉnh Điện Biên lần thứ VIII, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn nằm trong nhóm sản phẩm OCOP, nông sản đặc trưng được Lai Châu mang tới trưng bày. Tại sự kiện “Sắc mầu Du lịch Đất Tổ - Phú Thọ năm 2025”, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn tiếp tục được giới thiệu cùng nhiều sản phẩm chè, gạo, mắc ca và đặc sản khác của tỉnh.

Cùng với nhiều sản phẩm OCOP, nông sản đặc trưng của Lai Châu, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn được quan tâm quảng bá, giới thiệu và kết nối thị trường thông qua các chương trình xúc tiến thương mại. Theo Sở Công Thương Lai Châu, thời gian qua, ngành đã kết nối, hỗ trợ trên 100 lượt doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh với hơn 500 lượt sản phẩm OCOP, nông sản tham gia các hội chợ, hội nghị giao thương, tuần hàng và chương trình xúc tiến thương mại tại nhiều tỉnh, thành phố và một số thị trường nước ngoài.

Riêng từ nguồn Chương trình mục tiêu quốc gia, 4 tuần hàng được tổ chức tại Hải Phòng, Hà Nội và Quảng Ninh, hỗ trợ các cơ sở sản xuất, kinh doanh nông sản vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giới thiệu sản phẩm tới người tiêu dùng, kết nối với nhà phân phối và tìm kiếm cơ hội mở rộng thị trường.

Tại Hội chợ Mùa Thu 2025, Sở Công Thương được UBND tỉnh giao chủ trì chuẩn bị không gian trưng bày và các hoạt động của Lai Châu, đồng thời hướng dẫn, vận động doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia. Trà cổ thụ Sà Dề Phìn là một trong những sản phẩm OCOP được tỉnh đưa tới giới thiệu tại hội chợ.

Cùng với các hoạt động trực tiếp, xúc tiến thương mại đang được mở rộng trên môi trường số. Sở Công Thương Lai Châu đã phối hợp với các đơn vị thuộc Bộ Công Thương, TikTok Việt Nam, Viettel Post và các địa phương triển khai “Hành trình nông sản Lai Châu”, các phiên livestream và chuỗi sự kiện thương mại điện tử “Nâng tầm đặc sản Lai Châu”. Nhiều sản phẩm chè cùng nông sản, đặc sản của tỉnh được đưa vào các hoạt động quảng bá, bán hàng trên nền tảng số; một số chương trình ghi nhận hàng nghìn đơn hàng qua TikTok.

Hoạt động xúc tiến cũng hướng tới thị trường ngoài nước. Sở Công Thương cho biết đã kết nối, hỗ trợ 36 lượt doanh nghiệp, hợp tác xã, trong đó có các chủ thể OCOP, tham gia hội chợ, sự kiện, đoàn giao dịch và xúc tiến thương mại tại Trung Quốc, Lào, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ.

Đến tháng 4/2026, tại sự kiện “Sắc màu du lịch Đất Tổ - Phú Thọ năm 2026”, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn tiếp tục được Lai Châu lựa chọn trong nhóm sản phẩm OCOP và nông sản tiêu biểu để giới thiệu tới du khách.

Phát triển du lịch tại Sà Dề Phìn cũng nằm trong định hướng phát triển du lịch của tỉnh Lai Châu. Theo Đề án phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035, tỉnh xác định du lịch cộng đồng là một trong những sản phẩm chủ lực, đồng thời đặt mục tiêu hoàn thiện điều kiện để công nhận mới ít nhất 6 điểm du lịch cộng đồng. Cao nguyên Sìn Hồ cũng đang được lập quy hoạch chung để phát triển thành Khu du lịch quốc gia.

Tháng 6/2026, xã Sìn Hồ đã rà soát các tiêu chí xây dựng điểm du lịch cộng đồng tại bản Sà Dề Phìn. Đây cũng là hướng mở thêm giá trị cho vùng chè cổ. Nếu được bảo tồn tốt, những vườn chè lâu năm cùng cảnh quan núi cao và không gian văn hóa của đồng bào Mông có thể trở thành tài nguyên để phát triển các hoạt động tham quan, trải nghiệm vùng chè, tìm hiểu cách người dân chăm sóc, thu hái chè và thưởng thức sản phẩm ngay tại nơi tạo ra nguyên liệu.

Theo hướng đó, bảo tồn chè cổ không chỉ nhằm duy trì nguồn nguyên liệu cho sản phẩm Trà cổ thụ Sà Dề Phìn. Việc giữ cây, giữ vườn chè và cảnh quan bản địa còn tạo nền tảng để Sà Dề Phìn hướng tới một điểm đến du lịch trải nghiệm gắn với chè. Khi người dân có thêm nguồn thu từ sản phẩm và các hoạt động dịch vụ du lịch, giá trị kinh tế của những cây chè cổ cũng có thêm điều kiện để được duy trì lâu dài.

Điều này càng có ý nghĩa khi nguồn nguyên liệu chè cổ ở Sà Dề Phìn có giới hạn. Chè cổ hiện chỉ chiếm khoảng 8 ha trong tổng số 86,6 ha chè của xã Sìn Hồ. Khác với diện tích chè trồng mới, quần thể chè cổ không thể mở rộng trong thời gian ngắn, trong khi việc khai thác phải đi cùng chăm sóc và bảo tồn lâu dài.