[Emagazine] Xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Bước tiến mới trong hoàn thiện thể chế thị trường hàng hóa Việt Nam

Điểm xuất phát quan trọng nhất của dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là nhận diện đúng khoảng cách ngày càng lớn giữa sự phát triển của thị trường và khuôn khổ pháp luật hiện hành. Luật Thương mại năm 2005 đã tạo nền móng pháp lý ban đầu cho hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa. Nhưng sau hơn 20 năm, thị trường đã thay đổi cả về quy mô, công nghệ, sản phẩm và mức độ liên thông quốc tế.

Trong khi đó, nhiều vấn đề cốt lõi của một thị trường phái sinh hiện đại như đối tác bù trừ trung tâm, quản lý ký quỹ, giới hạn vị thế, tài sản khách hàng, xử lý mất khả năng thanh toán, giám sát giao dịch theo thời gian thực, giao dịch OTC và liên thông xuyên biên giới chưa được điều chỉnh đầy đủ. Tờ trình của Bộ Công Thương cũng chỉ ra rằng việc sửa đổi Nghị định số 158/2006/NĐ-CP không thể giải quyết tận gốc vấn đề bởi những giới hạn xuất phát từ chính Luật Thương mại năm 2005.

Đáng chú ý, Bộ Công Thương đã rà soát tới 37 văn bản quy phạm pháp luật thuộc nhiều lĩnh vực như thương mại, đầu tư, tài chính, ngân hàng, ngoại hối, công nghệ, dữ liệu, cạnh tranh và giải quyết tranh chấp.

Kết quả rà soát cho thấy các quy định liên quan hiện đang phân tán và chưa tạo thành một khuôn khổ thống nhất cho thị trường hàng hóa phái sinh. Đây chính là lý do thuyết phục cho việc nâng cấp khuôn khổ điều chỉnh từ nghị định sang luật chuyên ngành. Đây cũng là điểm đáng ghi nhận đầu tiên trong cách tiếp cận của Bộ Công Thương: không tiếp tục “vá” thể chế bằng một nghị định mới, mà xử lý vấn đề từ gốc bằng một đạo luật có hiệu lực pháp lý cao hơn.

Một điểm tiến bộ rõ nét của dự thảo là phạm vi điều chỉnh không chỉ xoay quanh Sở giao dịch hàng hóa. Dự thảo gồm 8 chương, 55 điều, bao quát thị trường tập trung, thị trường OTC, liên thông xuyên biên giới, thành viên và nhà đầu tư, quản trị rủi ro, an toàn hệ thống, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp.

Tư duy này có ý nghĩa quan trọng. Một thị trường phái sinh không thể vận hành an toàn chỉ vì có một hệ thống khớp lệnh tốt. Đằng sau mỗi giao dịch còn là một chuỗi thiết chế: Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên bù trừ, ngân hàng thanh toán, hệ thống ký quỹ, kho hàng, kiểm định, giao nhận, dữ liệu và hệ thống giám sát.

Tờ trình đã tiếp cận theo đúng logic này khi xác định hạ tầng thị trường bao gồm Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ, ngân hàng thanh toán, kho và giao nhận hàng hóa cùng hạ tầng công nghệ, dữ liệu. Đây là bước chuyển từ tư duy “quản lý hoạt động mua bán qua Sở giao dịch” sang tư duy “quản trị một hạ tầng thị trường”.

Một thị trường hàng hóa phái sinh đúng nghĩa trước hết phải phục vụ hai chức năng cơ bản: hình thành giá và phòng ngừa rủi ro giá. Đây cũng là hai chức năng được IOSCO đặt ở vị trí nền tảng khi xây dựng các nguyên tắc quốc tế về quản lý thị trường phái sinh hàng hóa. Điều này đặc biệt cần thiết đối với Việt Nam.

Việt Nam là quốc gia xuất khẩu lớn nhiều mặt hàng như: cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su, điều…, nhưng khả năng tham gia hình thành giá quốc tế còn hạn chế. Doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu sử dụng giá tham chiếu của các Sở giao dịch quốc tế. Tờ trình xác định đây là một trong những hạn chế cần khắc phục. Thị trường phái sinh vì thế không nên được nhìn đơn giản như nơi để nhà đầu tư dự báo giá lên hay xuống.

Giá trị kinh tế lớn hơn nằm ở chỗ giúp doanh nghiệp khóa giá đầu vào, bảo vệ giá bán, ổn định biên lợi nhuận và chủ động kế hoạch kinh doanh. Một doanh nghiệp cà phê ký hợp đồng xuất khẩu cho sáu tháng tới không nhất thiết muốn “đánh cược” giá cà phê tăng hay giảm. Điều họ cần là giảm thiểu rủi ro giá thay đổi bất lợi trước ngày giao hàng. Đó mới là bản chất kinh tế của hedging.

Định hướng của dự thảo về hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất tiếp cận công cụ phái sinh; chuẩn hóa hàng hóa; phát triển kho, logistics, chứng thư kho và từng bước xây dựng giá tham chiếu cho hàng hóa Việt Nam vì thế là một điểm rất tích cực. Nếu thực hiện tốt, ý nghĩa của Luật sẽ vượt xa phạm vi một Sở giao dịch: nó có thể góp phần nâng cấp cơ chế hình thành giá của thị trường hàng hóa Việt Nam.

Dự thảo dành dung lượng đáng kể cho quản trị rủi ro, từ ký quỹ, giới hạn vị thế, Trung tâm thanh toán bù trừ đến xử lý thành viên mất khả năng thanh toán. Đặc biệt, Trung tâm thanh toán bù trừ được thiết kế với chức năng quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện giao dịch theo cơ chế bù trừ trung tâm.

Dự thảo cũng phân biệt ký quỹ ban đầu, ký quỹ biến đổi, ký quỹ bổ sung và Quỹ bảo đảm thanh toán; yêu cầu tài sản bảo đảm phải có khả năng định giá tin cậy và thanh khoản phù hợp, đồng thời yêu cầu tài sản ký quỹ của khách hàng được quản lý tách biệt. Đây không phải những chi tiết thuần túy kỹ thuật. Đó là “hệ thống phanh” của thị trường.

Phái sinh tạo ra đòn bẩy. Đòn bẩy giúp doanh nghiệp sử dụng vốn hiệu quả hơn nhưng đồng thời có thể khuếch đại tổn thất. Vì vậy, một thị trường phái sinh muốn phát triển phải đồng thời xây dựng hạ tầng kiểm soát rủi ro mạnh hơn thị trường giao ngay. Việc dự thảo đưa quản trị rủi ro lên cấp Luật là hướng đi đúng.

Một điểm tích cực khác là dự thảo thể hiện tương đối rõ tư duy chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”.

Theo Tờ trình, định hướng này được thể chế hóa thông qua việc minh bạch hóa điều kiện cấp phép, đồng thời tăng nghĩa vụ công bố thông tin, báo cáo, cung cấp dữ liệu và giám sát sau cấp phép. Dự thảo còn đưa vào cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với sản phẩm, công nghệ và mô hình mới. Điểm quan trọng ở đây là: hậu kiểm không đồng nghĩa với quản lý lỏng hơn.

Với thị trường giao dịch điện tử tốc độ cao, quản lý hiệu quả không thể chủ yếu dựa vào việc cơ quan nhà nước xét duyệt trước từng hoạt động. Điều cần thiết hơn là dữ liệu đầy đủ, giám sát tự động, cảnh báo sớm và khả năng can thiệp nhanh khi xuất hiện bất thường. Dự thảo yêu cầu Sở giao dịch xây dựng hệ thống giám sát liên tục, tự động, theo dõi biến động giá, khối lượng, vị thế mở, hành vi thao túng, giao dịch nội gián và rủi ro hệ thống. Đó là sự thay đổi đáng chú ý trong triết lý quản lý thị trường.

Một dự án luật kỹ thuật cao khó có thể được xây dựng hiệu quả chỉ trong phạm vi cơ quan soạn thảo. Qua hồ sơ có thể thấy Bộ Công Thương đã tổ chức tham vấn khá rộng. Trong tháng 6 và tháng 7/2026, Tổ soạn thảo làm việc với các cơ quan của Quốc hội, Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam, Trung tâm Tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu cà phê tại Đắk Lắk, VCCI, các doanh nghiệp điện và nhiều đơn vị liên quan.

Dự thảo Luật cũng được gửi xin ý kiến tới các bộ, cơ quan ngang bộ, 34 Đoàn đại biểu Quốc hội, địa phương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, trường đại học, hiệp hội, ngân hàng, doanh nghiệp và chuyên gia. Điều đáng đánh giá cao không chỉ là số lượng đối tượng được hỏi ý kiến mà là cách tiếp cận chuỗi giá trị: từ người sản xuất và xuất khẩu hàng hóa thực đến ngân hàng, Sở giao dịch, doanh nghiệp năng lượng và cơ quan quản lý. Điều đó phù hợp với chính bản chất liên ngành của thị trường phái sinh.

Những mặt tích cực nói trên không có nghĩa quá trình xây dựng Luật không còn vấn đề khó. Ngược lại, đây có lẽ là một trong những đạo luật kinh tế có độ phức tạp cao. Giao dịch phái sinh hàng hóa nằm ở giao điểm giữa thương mại và tài chính. Khi ký quỹ bằng tiền thì liên quan ngân hàng; khi chuyển ngoại tệ ra nước ngoài thì liên quan quản lý ngoại hối; khi có lãi, lỗ thì liên quan thuế và kế toán; khi thành viên mất khả năng thanh toán thì liên quan pháp luật phá sản; khi giao nhận vật chất thì liên quan thương mại, hải quan, kho hàng và kiểm định.

Tờ trình thừa nhận rất rõ tính chất liên ngành này và cho rằng việc sửa đổi từng văn bản riêng lẻ khó giải quyết được các vấn đề mang tính hệ thống. Chính vì vậy, thách thức lớn nhất của Bộ Công Thương không đơn giản là viết đủ các điều khoản, mà là xác định được ranh giới điều chỉnh của Luật, đồng thời bảo đảm không tạo ra xung đột mới với các đạo luật khác.

Nhìn tổng thể, việc Bộ Công Thương chủ trì xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là bước tiến đáng ghi nhận về tư duy thể chế. Điểm tích cực nhất không nằm ở việc thị trường sẽ có thêm bao nhiêu sản phẩm phái sinh ngay sau khi Luật ban hành. Quan trọng hơn là Việt Nam lần đầu tiên có cơ hội xây dựng tương đối đầy đủ “kiến trúc pháp lý” của một thị trường hàng hóa phái sinh hiện đại: từ sản phẩm - giao dịch - thành viên - thanh toán bù trừ - ký quỹ - quản trị rủi ro - giám sát - xử lý mất khả năng thanh toán đến liên thông quốc tế.

Tuy nhiên, luật tốt mới chỉ là điều kiện cần. Một thị trường phái sinh không thể hình thành bằng mệnh lệnh hành chính. Nó phải được xây dựng trên hàng hóa cơ sở đủ chuẩn hóa, doanh nghiệp thực sự có nhu cầu phòng ngừa rủi ro, thanh khoản đủ lớn, cơ sở dữ liệu đáng tin cậy và một hệ thống quản trị đủ năng lực.

Vì vậy, sau câu hỏi “có cần ban hành Luật hay không?”, câu hỏi quan trọng hơn ở giai đoạn tiếp theo phải là: Luật sẽ tương thích với chuẩn mực quốc tế đến đâu và Việt Nam cần chuẩn bị những điều kiện gì để các quy định trên giấy thực sự vận hành được trong thị trường?