Giữ hồn thổ cẩm Hrê: Từ khung cửi Làng Teng đến thị trường

Khu vực Làng Teng cũ, nay thuộc thôn Ba Thành, được xem là cái nôi của nghề dệt thổ cẩm Hrê. Ở đây, khung cửi không chỉ tạo nên một tấm vải. Qua từng đường dệt, người phụ nữ Hrê gửi vào đó ký ức cộng đồng, quan niệm thẩm mỹ và cách nhận biết bản sắc của dân tộc mình. Những mô-típ hoa văn, cách phối màu và kỹ thuật dệt được truyền từ mẹ sang con, từ thế hệ này sang thế hệ khác, làm nên một mạch văn hóa bền bỉ giữa đại ngàn.

Mỗi tấm thổ cẩm vì thế không đơn thuần là một sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng trong nhịp sống hiện đại, chỉ gìn giữ kỹ thuật là chưa đủ. Muốn nghề tiếp tục sống, sản phẩm phải bước ra khỏi phạm vi sử dụng quen thuộc, tìm được người mua và tạo ra thu nhập cho người làm nghề. Đó cũng là con đường mà những nghệ nhân, cơ sở sản xuất và chính quyền xã Ba Động đang cùng lựa chọn.

Theo ông Nguyễn Văn Sinh - Chủ tịch UBND xã Ba Động, bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm Hrê có ý nghĩa quan trọng đối với địa phương. Đây không chỉ là giữ một nghề truyền thống mà còn là bảo tồn hoa văn, kỹ thuật dệt và những tri thức văn hóa của đồng bào Hrê. Nếu được tổ chức sản xuất và tiêu thụ tốt, nghề dệt sẽ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập, nhất là cho phụ nữ và thanh niên, đồng thời góp phần giảm nghèo và nâng cao đời sống người dân.

Bởi vậy, bài toán đặt ra cho Ba Động không dừng ở việc lưu giữ vài khung cửi hay tái hiện một công đoạn trong lễ hội. Nghề phải được duy trì trong đời sống thường ngày, có người thực hành, có lớp kế cận và có không gian thị trường đủ rộng để người thợ sống được bằng chính đôi tay của mình. Đặc biệt, khi nghề dệt mang lại thu nhập và được xã hội trân trọng, thế hệ trẻ sẽ có thêm động lực học nghề, giữ nghề và tiếp tục trao truyền các giá trị văn hóa Hrê.

Nếu trước đây thổ cẩm Hrê chủ yếu được dùng trong gia đình và cộng đồng với các sản phẩm như trang phục truyền thống, chăn và vật dụng sinh hoạt, thì nay phạm vi ứng dụng đã rộng hơn. Những tấm vải dệt thủ công đang được chuyển hóa thành túi xách, ví, khăn choàng, cà vạt, trang phục công sở và nhiều sản phẩm có tính ứng dụng cao.

Bà Phạm Thị Sung - Chủ hộ kinh doanh Thổ cẩm Hrê Thị Sung, cho biết cơ sở đã cải tiến mẫu mã, phối màu linh hoạt hơn và đưa hoa văn truyền thống vào các thiết kế phù hợp với nhu cầu hiện đại. Sự thay đổi này giúp thổ cẩm đến gần hơn với người tiêu dùng, đồng thời mở thêm cơ hội để sản phẩm xuất hiện trong những không gian mới, từ đời sống thường nhật đến quà tặng và thời trang.

Hiện Hộ kinh doanh Thổ cẩm Hrê Thị Sung liên kết với 15 nghệ nhân. Trung bình mỗi tháng, cơ sở tiêu thụ khoảng 30 sản phẩm, tùy từng thời điểm. So với trước đây, lượng sản phẩm bán ra đã tăng rõ rệt, cho thấy thị trường đang dần đón nhận những thiết kế vừa giữ được dấu ấn Hrê, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng đương đại.

Điều đáng chú ý là quá trình đổi mới không đồng nghĩa với việc làm mờ bản sắc. Kỹ thuật dệt, nguyên liệu sợi và các mô-típ hoa văn truyền thống vẫn là phần cốt lõi của sản phẩm. Những điều chỉnh chủ yếu nằm ở kiểu dáng, công năng và cách phối hợp vật liệu, để mỗi sản phẩm có thể bước vào thị trường mà không đánh mất câu chuyện văn hóa đã tạo nên giá trị của nó.

Bà Sung cho rằng, khi nghề dệt tạo ra nguồn thu nhập, các nghệ nhân có thêm động lực gắn bó với nghề; trong khi người trẻ cũng có thêm niềm tự hào và hứng thú với di sản văn hóa của cha ông. Khi đó, văn hóa Hrê không chỉ được lưu giữ mà còn hiện diện trong đời sống hiện đại thông qua những sản phẩm có giá trị sử dụng.

Để thổ cẩm Hrê đi xa hơn, nỗ lực của từng nghệ nhân hay cơ sở sản xuất là chưa đủ. Ông Nguyễn Văn Sinh - Chủ tịch UBND xã Ba Động cho biết, thời gian qua chính quyền địa phương đã và đang phối hợp hỗ trợ truyền dạy nghề, tạo điều kiện cho nghệ nhân và cơ sở sản xuất phát triển sản phẩm, quảng bá gắn với du lịch cộng đồng; đồng thời tạo điều kiện để các nghệ nhân tham gia hội chợ, triển lãm và các hoạt động trình diễn thổ cẩm.

Song song với hoạt động xúc tiến thương mại, xã khuyến khích các cơ sở đa dạng hóa mẫu mã, từng bước xây dựng thương hiệu thổ cẩm Làng Teng và mở rộng thị trường. Kết quả bước đầu được thể hiện qua hệ thống sản phẩm OCOP và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu (RISEP) của địa phương.

Hiện xã Ba Động có 4 sản phẩm thổ cẩm được công nhận OCOP. Trong đó, 3 sản phẩm đạt 4 sao gồm Cà vạt thổ cẩm Y Hoà, Túi xách thổ cẩm Y Hoà và Khăn quàng cổ Thị Sung; sản phẩm Váy thổ cẩm Thị Sung đạt 3 sao. Đặc biệt, mới đây Khăn quàng cổ thổ cẩm Thị Sung được công nhận là RISEP cấp tỉnh năm 2026.

Việc các sản phẩm thổ cẩm được công nhận OCOP và RISEP góp phần nâng cao giá trị, chất lượng và nhận diện sản phẩm, đồng thời tạo thêm cơ hội để sản phẩm truyền thống tiếp cận thị trường rộng hơn.

Hiện nay, sản phẩm thổ cẩm Hrê Làng Teng không chỉ được bán trực tiếp tại các cơ sở ở khu vực Làng Teng cũ, thôn Ba Thành, xã Ba Động mà còn được giới thiệu, nhận đặt hàng qua website, mạng xã hội và một số gian hàng thương mại điện tử.

Bên cạnh thị trường, bài toán nhân lực kế cận cũng có ý nghĩa quyết định đối với tương lai của nghề dệt.

Theo bà Phạm Thị Sung, để thu hút người trẻ, cần tiếp tục đổi mới sản phẩm theo hướng hiện đại, có tính ứng dụng cao; đưa nghề dệt vào các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm tại trường học; đồng thời ứng dụng công nghệ số để quảng bá quá trình dệt và sản phẩm thổ cẩm.

Cùng với đó, việc gắn nghề dệt với du lịch cộng đồng sẽ tạo thêm cơ hội để người trẻ tiếp cận nghề thông qua các hoạt động trải nghiệm văn hóa. Bà Sung cũng đề xuất có thêm hỗ trợ về kinh phí học nghề và vốn vay ưu đãi để thanh niên có điều kiện khởi nghiệp, mở xưởng hoặc tham gia các tổ nhóm sản xuất.

Đây cũng là hướng mà xã Ba Động đang định hình. Trong thời gian tới, xã Ba Động sẽ tiếp tục mở các lớp truyền dạy cho phụ nữ và thanh niên, phát huy vai trò của nghệ nhân; khuyến khích hình thành tổ, nhóm và hợp tác xã; hỗ trợ vốn, nguyên liệu và kết nối tiêu thụ. Cùng với đó là việc nâng chất lượng sản phẩm, phát triển thương hiệu, gắn với chương trình OCOP, thương mại điện tử và trải nghiệm văn hóa Hrê trong các tour du lịch cộng đồng.

Từ những khung cửi ở Làng Teng, thổ cẩm Hrê đang đi qua một hành trình mới: từ vật dụng của cộng đồng trở thành hàng hóa mang câu chuyện văn hóa, từ nghề truyền thống trở thành một sinh kế có khả năng tạo việc làm và thu nhập. Khi bảo tồn gắn với sáng tạo và thị trường, mỗi sản phẩm bán ra không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn góp phần giữ lại một phần “căn cước Hrê” trong đời sống hôm nay.

Giữ nghề, vì thế, không phải là đóng khung truyền thống trong quá khứ. Đó là làm cho truyền thống tiếp tục được sử dụng, được trân trọng và được trao truyền bằng chính sức sống của một sản phẩm có chỗ đứng trong thị trường hiện đại.