Hành trình hồi sinh nghề hương nến Bồng Am

Nằm dưới chân dãy Tây Yên Tử, thôn Am Hà, xã Tuấn Đạo (trước đây thuộc xã Bồng Am, huyện Sơn Động) là nơi sinh sống của nhiều dân tộc anh em, nhưng chủ yếu là đồng bào dân tộc Dao. Người dân nơi đây vẫn gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có nghề làm hương nến thủ công đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Người Dao coi hương là vật phẩm không thể thiếu trong các nghi lễ thờ cúng tổ tiên, lễ cấp sắc, Tết và các sinh hoạt tín ngưỡng. Nghề làm hương vì thế không chỉ tạo sinh kế mà còn góp phần lưu giữ tri thức dân gian, kỹ thuật chế tác truyền thống và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Dao vùng Tây Yên Tử.

Người cao tuổi trong làng kể rằng, nghề đã có từ nhiều thế hệ trước. Có thời điểm, hơn 80% số hộ trong thôn tham gia làm hương. Những ngày giáp Tết, sân nhà nào cũng đỏ rực chân hương, tiếng se hương, phơi hương rộn ràng khắp xóm.

Không giống các sản phẩm sản xuất công nghiệp, hương Bồng Am được làm chủ yếu từ những nguyên liệu của núi rừng. Bột hương được phối trộn từ nhựa cây trám, rễ cây hương bài và các nguyên liệu tự nhiên khác theo bí quyết truyền đời. Chính vì vậy, khi đốt, hương tỏa mùi thơm dịu, không gắt, được nhiều người ưa chuộng.

Nghề làm hương không chỉ mang lại thu nhập mà còn gắn bó với đời sống văn hóa của cộng đồng. Những bó hương đỏ au theo chân người dân đến các phiên chợ vùng cao, trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ ở Sơn Động.

Cùng với sự xuất hiện của nhiều sản phẩm công nghiệp giá rẻ, nghề làm hương ở Bồng Am dần gặp khó khăn. Sản xuất hoàn toàn thủ công khiến năng suất thấp, mẫu mã đơn giản, thị trường tiêu thụ chủ yếu quanh địa phương. Nhiều lao động trẻ rời quê tìm việc làm, số hộ gắn bó với nghề ngày càng ít.

Có thời điểm, cả làng chỉ còn vài hộ duy trì sản xuất vào dịp cuối năm để phục vụ khách quen. Một nghề từng là sinh kế của phần lớn người dân đứng trước nguy cơ chỉ còn trong ký ức.

Đó cũng là thực trạng chung của nhiều nghề truyền thống ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi: có giá trị văn hóa nhưng thiếu liên kết sản xuất, thiếu thương hiệu và khó tiếp cận thị trường.

Trong nền kinh tế hiện đại, giá trị của một sản phẩm không còn được đo bằng chi phí nguyên liệu hay công lao động đơn thuần. Giá trị lớn nhất của hương nến Bồng Am nằm ở câu chuyện mà nó mang theo. Đó là mùi thơm của nhựa trám và hương bài từ núi rừng Tây Yên Tử, là kỹ năng thủ công được truyền qua nhiều thế hệ, là ký ức của một làng nghề từng nuôi sống hàng chục hộ dân và là hành trình chuyển mình từ sản phẩm làm theo mùa vụ thành sản phẩm OCOP có thương hiệu. Chính những giá trị vô hình ấy đã tạo nên sức cạnh tranh của hương Bồng Am trên thị trường, minh chứng rằng bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế không phải là hai mục tiêu tách biệt mà có thể bổ trợ cho nhau nếu được tổ chức theo chuỗi giá trị.

Trong nhiều năm, hương nến Bồng Am chủ yếu được sản xuất theo quy mô hộ gia đình, tiêu thụ tại các chợ truyền thống và phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của người dân trong vùng. Phương thức sản xuất thủ công, thiếu liên kết, chưa có thương hiệu và bao bì đồng bộ khiến giá trị kinh tế của sản phẩm chưa tương xứng với tiềm năng. Không ít thời điểm, nghề làm hương chỉ duy trì theo mùa vụ, nhiều lao động trẻ rời quê tìm việc, làng nghề đứng trước nguy cơ mai một.

Bước ngoặt đến khi địa phương lựa chọn hương nến Bồng Am là một trong những sản phẩm ưu tiên phát triển theo Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Thông qua sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn và Hợp tác xã Ong mật hữu cơ Sơn Động, nghề truyền thống từng bước được tổ chức lại theo hướng sản xuất hàng hóa. Các hộ dân được liên kết trong cùng một chuỗi sản xuất; quy trình chế biến được chuẩn hóa; bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc được hoàn thiện; đồng thời vẫn giữ nguyên bí quyết phối trộn nguyên liệu và phương pháp làm hương truyền thống.

Việc được công nhận sản phẩm OCOP không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ, tuần hàng Việt và các nền tảng thương mại điện tử. Từ một sản phẩm chủ yếu tiêu thụ trong phạm vi địa phương, hương nến Bồng Am từng bước mở rộng thị trường, nâng cao khả năng cạnh tranh và gia tăng giá trị. Điều quan trọng hơn, sản phẩm không còn được bán đơn thuần như một bó hương phục vụ đời sống tâm linh mà được định vị là sản phẩm văn hóa mang bản sắc của vùng núi Tây Yên Tử.

Ở góc độ phát triển kinh tế nông thôn, giá trị của hương nến Bồng Am không chỉ nằm ở doanh thu từ sản phẩm cuối cùng. Chuỗi giá trị được hình thành đã tạo việc làm cho các hộ dân, gia tăng giá trị của nguồn nguyên liệu bản địa, khuyến khích phát triển các lâm sản ngoài gỗ như nhựa trám, hương bài, đồng thời góp phần giữ gìn nghề truyền thống. Đây cũng là minh chứng cho hiệu quả của mô hình phát triển sản phẩm OCOP theo chuỗi giá trị, trong đó người dân là chủ thể sản xuất, hợp tác xã là hạt nhân liên kết, ngành Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, còn ngành Công Thương đóng vai trò kết nối thị trường, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh tiêu thụ.

Hành trình của hương nến Bồng Am cho thấy, giá trị của một sản phẩm truyền thống không chỉ được đo bằng số lượng bán ra mà còn bằng khả năng tạo sinh kế bền vững, gìn giữ bản sắc văn hóa và lan tỏa hình ảnh của địa phương. Khi một làng nghề được tổ chức lại theo chuỗi giá trị, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới, mỗi nén hương không chỉ mang hương thơm của núi rừng mà còn mang theo câu chuyện về sự hồi sinh của một nghề truyền thống giữa đại ngàn Sơn Động.

Nếu nghề truyền thống là "phần hồn" của sản phẩm thì vùng nguyên liệu chính là "gốc rễ" để nghề phát triển lâu dài.

Một trong những yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của nghề hương nến Bồng Am là chủ động xây dựng và bảo vệ vùng nguyên liệu. Khác với nhiều sản phẩm hương trên thị trường sử dụng hương liệu tổng hợp, hương Bồng Am tạo nên dấu ấn riêng nhờ nguồn nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên như nhựa cây trám, rễ hương bài cùng một số loại thảo mộc bản địa. Chính những nguyên liệu này tạo nên mùi thơm dịu, ít khói và giữ được nét đặc trưng của sản phẩm truyền thống.

Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu tự nhiên cũng đặt ra yêu cầu phải khai thác hợp lý và có kế hoạch bảo tồn lâu dài. Nếu chỉ phụ thuộc vào việc thu hái tự phát trong rừng, nguy cơ suy giảm nguồn nguyên liệu là điều khó tránh khỏi. Vì vậy, cùng với việc khôi phục làng nghề, Sơn Động đang từng bước định hướng phát triển vùng nguyên liệu theo hướng bền vững, gắn với quản lý và sử dụng hiệu quả lâm sản ngoài gỗ.

Đây cũng là định hướng phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế lâm nghiệp đa giá trị của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong đó khuyến khích các địa phương khai thác hợp lý các lâm sản ngoài gỗ để tạo sinh kế cho người dân mà không làm tổn hại đến hệ sinh thái rừng. Việc bảo tồn cây trám, gây trồng bổ sung hương bài và các loài cây bản địa phục vụ sản xuất hương không chỉ giúp ổn định nguồn nguyên liệu mà còn góp phần nâng cao giá trị kinh tế của rừng, từng bước chuyển từ tư duy "khai thác tài nguyên" sang "nuôi dưỡng tài nguyên để phát triển".

Trong chuỗi giá trị của hương nến Bồng Am, vùng nguyên liệu không chỉ cung cấp đầu vào cho sản xuất mà còn là yếu tố tạo nên bản sắc và lợi thế cạnh tranh của sản phẩm. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, thân thiện với môi trường và có khả năng truy xuất nguồn gốc, việc xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn sẽ là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Từ góc độ quản lý nhà nước, phát triển vùng nguyên liệu cũng là cơ sở để ngành Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với ngành Công Thương hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ bảo tồn nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất, chế biến đến xúc tiến thương mại và phát triển thị trường. Khi vùng nguyên liệu được quy hoạch, người dân có đầu ra ổn định và sản phẩm được thị trường đón nhận, nghề hương Bồng Am sẽ không chỉ được gìn giữ như một di sản văn hóa mà còn trở thành sinh kế lâu dài cho cộng đồng địa phương.

Nếu việc gìn giữ nghề và xây dựng vùng nguyên liệu là nền tảng để bảo tồn giá trị truyền thống thì mở rộng thị trường tiêu thụ chính là điều kiện quyết định để nghề hương nến Bồng Am phát triển bền vững. Một làng nghề chỉ thực sự "sống" khi sản phẩm được thị trường đón nhận, người làm nghề có thu nhập ổn định và giá trị văn hóa được chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Trong quá trình đó, ngành Công Thương giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối sản xuất với thị trường. Thông qua các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia, hội chợ OCOP, hội nghị kết nối cung cầu, tuần hàng Việt và các hoạt động quảng bá sản phẩm địa phương, nhiều sản phẩm đặc trưng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã từng bước tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại, mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài tỉnh.

Đối với hương nến Bồng Am, sự đồng hành của ngành Công Thương Bắc Ninh không chỉ dừng ở việc hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm mà còn hướng đến nâng cao năng lực cạnh tranh của làng nghề. Từ tư vấn xây dựng thương hiệu, hoàn thiện bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, đến hỗ trợ chủ thể OCOP tham gia các chương trình quảng bá, kết nối với doanh nghiệp phân phối và ứng dụng thương mại điện tử, từng khâu đều góp phần giúp sản phẩm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, ngành Công Thương Bắc Ninh đang thúc đẩy đưa các sản phẩm OCOP lên các sàn thương mại điện tử, hỗ trợ đào tạo kỹ năng bán hàng trực tuyến, quảng bá trên nền tảng số và mở rộng các kênh tiếp cận người tiêu dùng. Đây là hướng đi có ý nghĩa đối với các làng nghề vùng cao như Bồng Am, nơi khoảng cách địa lý từng là rào cản lớn trong tiêu thụ sản phẩm.

Không chỉ mở rộng đầu ra, ngành Công Thương còn góp phần gia tăng giá trị của sản phẩm thông qua việc xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện văn hóa. Với hương nến Bồng Am, mỗi nén hương không đơn thuần là sản phẩm phục vụ đời sống tâm linh mà còn mang theo giá trị của một làng nghề truyền thống, tri thức sử dụng nguyên liệu tự nhiên và bản sắc văn hóa của vùng núi Tây Yên Tử. Khi câu chuyện ấy được truyền tải đến người tiêu dùng thông qua các hoạt động xúc tiến thương mại và truyền thông thương hiệu, giá trị của sản phẩm không chỉ được tính bằng nguyên liệu hay công lao động mà còn được nâng lên bởi giá trị văn hóa và bản sắc địa phương.

Có thể nói, sự phối hợp giữa ngành Nông nghiệp và Môi trường trong phát triển vùng nguyên liệu với ngành Công Thương trong xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường đã tạo nên chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh cho hương nến Bồng Am. Từ một sản phẩm làng nghề chủ yếu tiêu thụ trong phạm vi địa phương, hương nến Bồng Am đang từng bước trở thành sản phẩm OCOP có khả năng cạnh tranh trên thị trường. Đây cũng là minh chứng cho hiệu quả của việc gắn bảo tồn nghề truyền thống với phát triển thương mại, giúp người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ giữ được nghề của cha ông mà còn có thêm cơ hội nâng cao thu nhập, phát triển sinh kế bền vững ngay trên chính quê hương mình.

Trong bối cảnh nhiều nghề truyền thống đang chịu sức ép của sản xuất công nghiệp và biến động thị trường, câu chuyện hồi sinh hương nến Bồng Am cho thấy, nếu biết phát huy lợi thế bản địa, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và đổi mới, những giá trị văn hóa hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực phát triển kinh tế.