Nâng tầm công nghiệp, kiến tạo động lực tăng trưởng mới

Trong hành trình 75 năm kể từ ngày Bác Hồ ký sắc lệnh thành lập Bộ Công Thương, toàn ngành đã góp phần xây dựng và hình thành những trụ cột kinh tế vững chắc trong đó có trụ cột công nghiệp. Sản xuất công nghiệp đã liên tục mở rộng về quy mô, duy trì tỷ trọng cao trong GDP, với công nghiệp chế biến chế tạo là động lực tăng trưởng chính, giúp Việt Nam khẳng định vị thế là mắt xích trung tâm của sản xuất khu vực.

Sản xuất công nghiệp liên tục được mở rộng, duy trì tỷ trọng cao trong GDP (trên 30%). Theo Bộ Công Thương, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những quốc gia có nền công nghiệp có năng lực cạnh tranh toàn cầu khá cao, từ vị trí thứ 42 trên thế giới năm 2013 (0,081 điểm) lên thứ 30 vào năm 2023 (0,112 điểm) và được Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) đưa vào nhóm các nền kinh tế công nghiệp thu nhập trung bình, tức là nền kinh tế thu nhập trung bình đã đạt được mức độ công nghiệp hóa đáng kể, với ngành công nghiệp (đặc biệt là chế tạo) là trụ cột chính của nền kinh tế, với hạ tầng công nghiệp phát triển, năng lực sản xuất ổn định, và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ cấu ngành công nghiệp chuyển dịch tích cực theo hướng hiện đại, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững; giảm dần tỷ trọng các ngành thâm dụng tài nguyên, các ngành công nghệ thấp, tăng dần tỷ trọng các ngành công nghệ trung bình và công nghệ cao. Tỷ trọng các doanh nghiệp có trình độ công nghệ cao và công nghệ trung bình ngày càng tăng. Đã bước đầu hình thành được một số doanh nghiệp công nghiệp có quy mô lớn và có khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế. Công nghiệp chế biến chế tạo chiếm tỷ trọng khoảng 80% trong cơ cấu công nghiệp, giữ vai trò là động lực tăng trưởng chính của ngành, giúp Việt Nam khẳng định vị thế là mắt xích trung tâm của sản xuất khu vực.

Việt Nam đã hình thành được một số ngành công nghiệp chủ lực của nền kinh tế như: khai thác, chế biến dầu khí; điện tử, viễn thông, công nghệ thông tin; luyện kim, sắt thép; xi măng và vật liệu xây dựng; dệt may, da giày; cơ khí chế biến chế tạo, ô tô, xe máy..., tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng dài hạn, cũng như thúc đẩy quá trình hiện đại hóa, công nghiệp hóa đất nước.

Kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp tăng nhanh, chiếm tới hơn 90% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Một số ngành công nghiệp xuất khẩu (dệt may, da giày, điện tử…) đã cơ bản hội nhập thành công vào chuỗi giá trị toàn cầu, có năng lực cạnh tranh cao và vị trí vững chắc trên thị trường quốc tế. Nhiều mặt hàng công nghiệp như da giày, dệt may, điện tử có vị trí xếp hạng xuất khẩu cao so với khu vực và thế giới.

Một số ngành công nghiệp nền tảng (thép, hóa chất, cơ khí chế tạo) đã từng bước đáp ứng nhu cầu về tư liệu và năng lực sản xuất của nền kinh tế; công nghiệp quốc phòng đã từng bước tham gia thúc đẩy phát triển nền công nghiệp quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong các lĩnh vực như: cơ khí, sản xuất vật liệu nổ công nghiệp; điện, điện tử; quang học; đóng mới, sửa chữa tàu và công trình thủy; sửa chữa máy bay, ra đa, một số trang bị hàng không, thiết bị viễn thông, thông tin; đã chủ động tham gia sản xuất các trang thiết bị, công cụ hỗ trợ tàu thuyền cho công an nhân dân và các lực lượng thực thi pháp luật (Kiểm ngư, Hải quan…); công nghiệp hỗ trợ, sản xuất linh kiện, cụm linh kiện đã dần được hình thành, góp phần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị tăng thêm trong các ngành công nghiệp, thúc đẩy một số mặt hàng tham gia sâu, có hiệu quả vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị.

Bối cảnh áp lực từ thị trường quốc tế gia tăng, khu vực công nghiệp Việt Nam duy trì đà tăng trưởng nhưng đồng thời đối mặt với những thách thức về chi phí, chuỗi cung ứng và mức độ tự chủ, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc theo chiều sâu, hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực nội tại nhằm từng bước nâng tầm công nghiệp, kiến tạo động lực tăng trưởng mới cho giai đoạn phát triển tới.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 28% GDP, đồng thời xác định khu vực công nghiệp không chỉ tiếp tục là động lực tăng trưởng quan trọng, mà phải nâng tầm trở thành trụ cột trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, có vai trò quyết định đến khả năng hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng GDP.

Năm 2025, tỷ trọng của khu vực này đạt khoảng 24,5% GDP, cho thấy dư địa phát triển còn lớn nhưng cũng đặt ra thách thức không nhỏ. Những hạn chế về mức độ tự chủ, sự phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài và năng lực chống chịu của nền sản xuất trong nước tiếp tục là các điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ để hiện thực hóa mục tiêu đã đề ra.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng làm việc với Cục Công nghiệp về các giải pháp chiến lược thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong lĩnh vực công nghiệp

Mới đây, Bộ Công Thương đã sửa đổi, bổ sung Chương trình hành động của ngành Công Thương thực hiện Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 08/01/2026 của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026. Theo đó, Bộ bổ sung kịch bản tăng trưởng của ngành theo từng tháng, từng quý, tương ứng với kịch bản tăng trưởng GDP, nhằm tăng cường công tác theo dõi, đôn đốc và kịp thời điều hành, bảo đảm hoàn thành các chỉ tiêu được Chính phủ giao. Đối với sản xuất công nghiệp, kịch bản tăng trưởng trong năm 2026 được xây dựng với mức tăng theo từng quý lần lượt là 11,5-12%; 12,5-13,2%; 13,5-14,5% và 14-15%, phấn đấu cả năm đạt mức tăng trưởng chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) từ 12-14%.

Song song với việc xây dựng kịch bản tăng trưởng, công tác chỉ đạo, điều hành cũng được nhấn mạnh theo hướng chủ động, bám sát thực tiễn. Tại buổi làm việc với Cục Công nghiệp ngày 10/3/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng yêu cầu các đơn vị rà soát, đánh giá toàn diện thực trạng ngành công nghiệp, không chỉ trong phạm vi các lĩnh vực thuộc chức năng quản lý nhà nước của Bộ mà trên tổng thể toàn ngành, từ đó xác định rõ những tồn tại, hạn chế và xây dựng kế hoạch, giải pháp phù hợp để thực hiện mục tiêu tăng trưởng. Đồng thời, cần xây dựng các kịch bản và mô hình tính toán cụ thể trên cơ sở các tham số rõ ràng, làm rõ mô hình phát triển, xác định cơ cấu ngành, các trụ cột và lĩnh vực trọng tâm, làm căn cứ phân bổ mục tiêu tăng trưởng phù hợp với năng lực của từng ngành, từng lĩnh vực.

Về dài hạn, yêu cầu đặt ra là đẩy nhanh hoàn thiện định hướng chiến lược và mô hình phát triển của ngành; từ đó xác định rõ cơ cấu, các ngành công nghiệp nền tảng và lĩnh vực ưu tiên, gắn với định hướng nâng cấp công nghệ chủ lực và định hình thị trường; xây dựng danh mục các nhiệm vụ, dự án cụ thể cho năm 2026 và giai đoạn 2026-2030, tập trung vào hoàn thiện chuỗi giá trị, phát triển các ngành công nghiệp nền tảng như năng lượng, vật liệu, hóa chất theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và tăng cường liên kết giữa các khâu trong chuỗi sản xuất.

Trên cơ sở đó, từng bước hình thành hệ thống chính sách và khung quản trị phù hợp, bảo đảm triển khai hiệu quả các mục tiêu phát triển công nghiệp trong giai đoạn tới.

Ngày 3/4/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 82/NQ-CP về việc thông qua chính sách của Luật Công nghiệp trọng điểm, với 2 chính sách do Bộ Công Thương đề xuất là khuyến khích sản xuất, chế tạo trong nước các sản phẩm công nghiệp trọng điểm và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý, thúc đẩy chuyển dịch công nghiệp từ chiều rộng sang chiều sâu, từ gia công, lắp ráp sang nghiên cứu, thiết kế và sản xuất với hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn, qua đó tạo nền tảng để nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền công nghiệp Việt Nam trong giai đoạn tới.

Có thể thấy, trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động, khu vực công nghiệp Việt Nam vẫn duy trì được đà tăng trưởng tích cực, đồng thời từng bước bộc lộ rõ hơn những điểm nghẽn về cơ cấu, năng lực tự chủ và khả năng chống chịu. Việc vừa giữ nhịp tăng trưởng, vừa chủ động nhận diện và xử lý các hạn chế nội tại đang trở thành yêu cầu xuyên suốt trong công tác điều hành.

Những định hướng từ hoàn thiện thể chế, xây dựng kịch bản tăng trưởng linh hoạt đến xác lập mô hình phát triển và các trụ cột công nghiệp cho thấy cách tiếp cận ngày càng chủ động, bài bản hơn. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm ứng phó với biến động, mà còn là nền tảng để thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành theo chiều sâu, nâng cao giá trị gia tăng và vị thế của công nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong giai đoạn tới, việc hiện thực hóa mục tiêu đưa công nghiệp trở thành trụ cột trung tâm của mô hình tăng trưởng sẽ phụ thuộc lớn vào khả năng triển khai đồng bộ các giải pháp đã đề ra, đồng thời nâng cao năng lực nội tại của doanh nghiệp và toàn ngành. Khi đó, công nghiệp không chỉ là động lực tăng trưởng, mà sẽ thực sự trở thành nền tảng vững chắc, giữ vai trò trụ cột của nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.