An ninh cung cấp điện là tiền đề quyết định mục tiêu tăng trưởng kinh tế liên tục cao (có thể đến trên 10% mỗi năm) theo Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 328/NQ-CP của Chính phủ. Với công suất phụ tải dự báo vượt 89 nghìn MW vào năm 2030 gắn với cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh ước tính nhu cầu vốn nguồn và lưới điện truyền tải giai đoạn 2026 đến 2030 lên tới 136,3 tỷ đô la Mỹ.

Khối lượng vốn này đặt ra yêu cầu huy động nguồn lực toàn xã hội, trong khi ngân sách và dư địa nợ công còn phải đáp ứng nhiều ưu tiên phát triển khác. Bảng cân đối tài chính của EVN không thể là điểm tựa duy nhất cho dòng vốn phát triển ngành điện. Khu vực tư nhân, hiện nắm giữ khoảng 40,5% tổng công suất đặt theo số liệu của dự thảo Đề án tái cơ cấu ngành điện, là động lực tất yếu. Dòng vốn tư nhân chỉ chảy vào ngành điện khi chúng ta kiến tạo được sân chơi minh bạch, có tín hiệu kinh tế dài hạn và bảo đảm quyền tiếp cận lưới điện bình đẳng.

Luật Điện lực số 61/2024/QH15 đánh dấu bước chuyển căn bản về thể chế. Điểm b khoản 2 Điều 39 của Luật xác lập nguyên tắc: Tái cơ cấu ngành điện là một trong các điều kiện cần hoàn thành trước khi bắt đầu vận hành thị trường điện cạnh tranh các cấp độ.

Theo cách tiếp cận của Douglass North, cần phân biệt rạch ròi giữa Thể chế (“luật chơi” gồm luật pháp, nghị quyết, quy tắc thị trường) và Định chế hay Tổ chức (những “người chơi” như EVN, các tổng công ty phát điện, đơn vị truyền tải, phân phối, bán lẻ và cơ quan quản lý). Tái cơ cấu tổ chức ngành điện thực chất là quá trình sắp xếp lại cấu trúc định chế và chuỗi giá trị nhằm xóa bỏ độc quyền tích hợp dọc, chứ không đồng nhất với bản thân thể chế.

Thượng tầng thể chế với Luật Điện lực năm 2024 và Nghị quyết số 70-NQ/TW đã xác lập luật chơi mới, nhưng các định chế thực thi vẫn mang cấu trúc và phương thức vận hành hình thành từ thời kỳ tích hợp dọc. Khoảng lệch pha giữa thể chế mới và cấu trúc định chế cũ, cùng độ trễ về năng lực tổ chức, chính là cội nguồn của sức ỳ và hiện tượng phòng thủ rủi ro hành chính. Tái cơ cấu tổ chức là đòi hỏi khách quan nhằm tạo lập các người chơi độc lập, tương thích với luật chơi thị trường mới.

Trước hết, cả hai Bộ Công Thương và Bộ Tài chính có sự đồng thuận cao về chủ trương lớn, thống nhất mục tiêu tái cấu trúc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và ngành điện để phát triển thị trường điện cạnh tranh theo tinh thần Nghị quyết số 70-NQ/TW, Nghị quyết số 79-NQ/TW (về phát triển kinh tế nhà nước) của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 328/NQ-CP của Chính phủ. Hai Bộ cùng thống nhất giảm tỷ lệ vốn góp của EVN tại EVNGENCO 2 và 3 trong khi duy trì tỷ lệ chi phối trên 50% giai đoạn 2026 đến 2030. Đề án đang được báo cáo Đảng ủy Chính phủ để xin ý kiến định hướng của Bộ Chính trị trước khi trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Trên nền tảng mục tiêu chung về tái cơ cấu, sự khác biệt tập trung vào phương án tổ chức, lộ trình và điều kiện thực hiện. Bộ Công Thương đề xuất đẩy nhanh tách Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT) độc lập khỏi EVN, thành lập Tổng công ty Phát điện Chiến lược quốc gia trên cơ sở các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu và ấn định lộ trình 2029 đến 2030 tách dứt điểm pháp nhân bán lẻ. Trong khi đó, Bộ Tài chính đề xuất thận trọng, trước mắt giữ EVNNPT là công ty con do EVN nắm 100% vốn trong giai đoạn 2026 đến 2030, nhằm bảo đảm nhu cầu đầu tư thuần gần 45 nghìn tỷ đồng mỗi năm cho lưới truyền tải, tránh việc ngân sách phải cấp bổ sung khoảng 42,5 nghìn tỷ đồng vốn chủ sở hữu và hạn chế rủi ro phát sinh từ nghĩa vụ bảo đảm lưới điện trong các hợp đồng BOT quốc tế. Bộ Tài chính cũng đề xuất EVN tiếp tục nắm giữ 7 công ty thủy điện lớn hạch toán phụ thuộc.

Dưới góc nhìn thể chế, sự khác biệt này có thể được lý giải qua bài toán Đa ủy quyền (multi-principal problem) trong quản trị công, khi EVN cùng lúc là bên được ủy quyền của Bộ Tài chính với tư cách đại diện chủ sở hữu và chịu sự quản lý ngành của Bộ Công Thương. Cùng hướng tới lợi ích quốc gia, mỗi cơ quan đặt trọng tâm vào những yêu cầu khác nhau trong phạm vi trách nhiệm của mình. Bộ Công Thương nhấn mạnh tính trung lập của hạ tầng và hiệu quả thị trường. Bộ Tài chính nhấn mạnh an toàn tài chính và khả năng bảo toàn, phát triển vốn nhà nước. Cả hai mục tiêu đều chính đáng và phục vụ lợi ích quốc gia.

Tuy nhiên, lợi thế chi phí của các nguồn thủy điện hạch toán phụ thuộc không nên trở thành điểm tựa kéo dài cho việc trì hoãn tái cơ cấu và cải cách giá. Việc cân đối các nguồn điện có chi phí khác nhau chỉ bền vững khi chi phí, doanh thu và phân bổ lợi ích được minh bạch. Nếu cơ chế điều chuyển nội bộ che khuất chi phí thực và duy trì giá bán dưới mức bù đắp hợp lý, tín hiệu đầu tư và động lực nâng cao hiệu quả sẽ bị suy giảm. Giá điện thấp hơn chi phí thực tế không làm mất đi chi phí mà chuyển hóa thành sự suy kiệt tài chính của EVN, bóp méo tín hiệu giá và làm nản lòng dòng vốn đầu tư mới của xã hội. Lời giải khoa học là bắc nhịp cầu thể chế và tổ chức: Vận dụng các cơ chế thị trường và điều tiết phù hợp để xử lý những rủi ro tài chính được Bộ Tài chính lưu ý, đồng thời hiện thực hóa yêu cầu về tính trung lập và cạnh tranh mà Bộ Công Thương nhấn mạnh.

Phân định ranh giới giữa hạ tầng độc quyền và khâu cạnh tranh

Kinh tế năng lượng và thực tiễn quốc tế chỉ rõ chuỗi giá trị điện lực gồm hai cấu phần đối lập. Lưới truyền tải và phân phối là độc quyền tự nhiên do tính kinh tế quy mô và phụ thuộc địa lý về nguồn cung cấp và trung tâm phụ tải. Việc xây dựng các mạng lưới trùng lặp thường không hiệu quả về kinh tế, do đó cần Nhà nước điều tiết về giá và tiêu chuẩn kỹ thuật. Ngược lại, phát điện và bán lẻ mang bản chất cạnh tranh thương mại, nơi giá cả hình thành từ cung cầu sẽ tối ưu hóa chi phí sản xuất, lợi ích sử dụng và kích thích đổi mới, sáng tạo. Nguyên tắc này đã được luật hóa tại điểm a khoản 11 Điều 5 Luật Điện lực năm 2024, theo đó doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực điện được tái cơ cấu theo hướng tách bạch hoạt động có tính độc quyền tự nhiên với hoạt động có tính cạnh tranh.

Cấu trúc tích hợp dọc hiện nay khiến EVN đồng thời nắm giữ hạ tầng độc quyền lẫn các đơn vị phát điện và bán lẻ cạnh tranh. Việc tách đơn vị điều độ và vận hành thị trường điện ra khỏi EVN thành Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) thuộc Bộ Công Thương đã tạo một bước tiến quan trọng về tính độc lập. Tuy nhiên, khi đơn vị sở hữu xa lộ độc quyền dùng chung vẫn có cùng lợi ích tài chính với một số đơn vị tham gia thị trường, nguy cơ xung đột lợi ích trong đầu tư lưới, đấu nối và tiếp cận thông tin vẫn cần được xử lý bằng cơ chế tách bạch và giám sát hữu hiệu. Tính trung lập của hạ tầng là linh hồn của thị trường cạnh tranh.

Tách EVNNPT thành doanh nghiệp độc lập là bước đi tất yếu, phù hợp với tinh thần chỉ đạo của Chính phủ tại Thông báo số 444/TB-VPCP ngày 20/8/2026 như báo chí đã đưa tin: Việc tách là cần thiết, đồng thời cần làm rõ lộ trình. Trong phương án này, Nhà nước tiếp tục nắm giữ 100% vốn điều lệ EVNNPT. Việc tách nhằm củng cố tính trung lập trong quản lý, đầu tư và cung cấp dịch vụ truyền tải, đồng thời bảo đảm vai trò của Nhà nước đối với hạ tầng chiến lược.

Mục tiêu cốt lõi của việc tách là định vị EVNNPT thành thực thể truyền tải trung lập, cung cấp dịch vụ lưới điện công bằng cho mọi chủ thể. Đồng thời, đây chính là giải pháp cởi trói tài chính chiến lược cho chính EVN. Nhu cầu đầu tư và nghĩa vụ nợ của EVNNPT tác động đến khả năng cân đối vốn của EVN trên phạm vi hợp nhất. Tách bạch tài sản, vốn và nghĩa vụ nợ theo một phương án tài chính phù hợp sẽ tạo điều kiện phân định rõ trách nhiệm huy động vốn và cơ cấu lại nguồn lực của EVN. Trên nền tảng đó, EVN có thể tập trung phát triển thành tập đoàn năng lượng quy mô lớn theo tinh thần Nghị quyết số 79, hướng tới vai trò dẫn dắt các dự án điện hạt nhân tương lai, thủy điện tích năng lớn và công nghệ năng lượng mới.

Tại 5 Tổng công ty Điện lực trực thuộc EVN, lưới phân phối mang tính độc quyền tự nhiên, còn bán lẻ là thương mại cạnh tranh. Phân tách kế toán nội bộ là bước khởi đầu cần thiết, nhưng trước yêu cầu mở rộng cạnh tranh bán lẻ, chỉ riêng công cụ này chưa đủ để bảo đảm tính độc lập trong phân bổ chi phí và tiếp cận dữ liệu đo đếm. Bước chuyển tiếp theo cần là phân tách pháp nhân, đi cùng cơ chế quản trị và chia sẻ dữ liệu minh bạch.

Để chuẩn bị cho thị trường bán lẻ điện cạnh tranh theo Nghị quyết số 328-NQ/CP, ngành điện cần chuyển sang phân tách pháp nhân trong giai đoạn 2028 đến 2030, khi các điều kiện sẵn sàng được đáp ứng. Các Tổng công ty Điện lực sẽ chuyển thành các công ty phân phối độc lập vận hành mạng lưới theo biểu giá điều tiết. Hoạt động bán lẻ tách thành các công ty bán lẻ độc lập cạnh tranh sòng phẳng. Áp dụng cơ chế vườn ươm thử nghiệm (sandbox) cấp phép cho các đơn vị bán lẻ độc lập tại khu công nghiệp tập trung và đô thị thông minh sẽ tạo áp lực cạnh tranh, nâng cao chất lượng dịch vụ và đa dạng hóa gói năng lượng cho khách hàng.

Đón đọc Kỳ 2: Hóa giải bẫy thiếu tiền và lộ trình xoắn ốc song hành trong cải cách thị trường điện Việt Nam

Tài liệu tham khảo chính

1. Quốc hội (2024). Luật Điện lực số 61/2024/QH15.
2. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
3. Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 về phát triển kinh tế nhà nước.
4. Chính phủ (2025). Nghị quyết số 328/NQ-CP ngày 13/10/2025 về Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 70-NQ/TW.
5. Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
6. Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg quy định về cơ cấu biểu giá bán lẻ điện.
7. Ngân hàng Thế giới (2023). Taking Stock, Báo cáo cập nhật kinh tế Việt Nam, tháng 8/2023.
8. Thái Doãn Hoàng Cầu (2025). Lời giải cho 4 vấn đề nan giải của ngành điện Việt Nam. Báo điện tử Dân trí, chuyên mục Tâm điểm, ngày 08/9/2025, https://dantri.com.vn/tam-diem/loi-giai-cho-4-van-de-nan-giai-cua-nganh-dien-viet-nam-20250907222032858.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
9. Thái Doãn Hoàng Cầu (2025). Cải cách thị trường điện Việt Nam 2.0 nhìn từ sự tương hỗ giữa các chủ trương chính sách lớn. Tạp chí Kinh tế Sài Gòn, số 23 năm 2025, ngày 05/6/2025, trang 23 đến 25.
10. Thái Doãn Hoàng Cầu (2026). Điểm nghẽn thể chế thị trường điện Việt Nam: Chẩn đoán qua lăng kính Kinh tế học Thể chế và Mô hình Hệ thống Khả thi (VSM), hướng tới Chiến lược Xoắn ốc song hành (Working Paper: Institutional Bottlenecks in Vietnam’s Electricity Market Reform: A Diagnosis through Institutional Economics and the Viable System Model), https://doi.org/10.5281/zenodo.20747597.
11. Thái Doãn Hoàng Cầu, Võ Ngọc Điều, Phan Công Tiến (2026). Góp ý Dự thảo Báo cáo tổng hợp: Đề án hoàn thiện thiết kế thị trường bán buôn điện cạnh tranh (VWEM), xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh (VREM) và lộ trình triển khai tổng thể. Văn bản tham vấn độc lập gửi NSMO và Bộ Công Thương, ngày 19/6/2026 (tài liệu chưa công bố).
12. Thái Doãn Hoàng Cầu và Trần Huỳnh Ngọc (2025). Đổi mới thị trường điện Việt Nam: Động lực và giải pháp. Chương 3 trong Phân tích và nhận định của PECC2 về triển vọng phát triển năng lượng Việt Nam, Ấn bản 2025 (VEO 2025). Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông. Đăng lại toàn văn trên Tạp chí Năng lượng Việt Nam thành hai phần, ngày 16/4/2026 https://nangluongvietnam.vn/doi-moi-thi-truong-dien-viet-nam-dong-luc-va-giai-phap-phan-1-35915.html và ngày 22/4/2026 https://nangluongvietnam.vn/doi-moi-thi-truong-dien-viet-nam-dong-luc-va-giai-phap-phan-2-35920.html, truy cập ngày 18/10/2026.
13. Thy Thảo (2026). Tái cơ cấu ngành điện: Từng bước tách bạch các khâu độc quyền tự nhiên và cạnh tranh. Tạp chí Công Thương, ngày 15/10/2026, https://tapchicongthuong.vn/tai-co-cau-nganh-dien--tung-buoc-tach-bach-cac-khau-doc-quyen-tu-nhien-va-canh-tranh-558178.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
14. Thy Thảo (2026). Phát triển thị trường điện cạnh tranh: Định hướng xuyên suốt trong chính sách năng lượng. Tạp chí Công Thương, ngày 16/10/2026, https://tapchicongthuong.vn/phat-trien-thi-truong-dien-canh-tranh--dinh-huong-xuyen-suot-trong-chinh-sach-nang-luong-558381.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
15. Tạp chí Công Thương (2026). Phân tích mô hình tách bạch các khâu trong ngành điện trên thế giới: Nền tảng hình thành thị trường điện cạnh tranh. Tạp chí Công Thương, ngày 17/10/2026, https://tapchicongthuong.vn/magazine/phan-tich-mo-hinh-tach-bach-cac-khau-trong-nganh-dien-tren-the-gioi--nen-tang-hinh-thanh-thi-truong-dien-canh-tranh-558776.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
16. VnExpress (2026). Hai Bộ Tài chính - Công Thương chưa thống nhất tách truyền tải điện khỏi EVN. Báo điện tử VnExpress, ngày 09/10/2026, https://vnexpress.net/hai-bo-tai-chinh-cong-thuong-chua-thong-nhat-tach-truyen-tai-dien-khoi-evn-5130525.html, truy cập ngày 18/10/2026.
17. Dân trí (2026). Tái cơ cấu EVN: Vì sao Bộ Tài chính chưa muốn tách công ty truyền tải điện? Báo điện tử Dân trí, ngày 09/10/2026, https://dantri.com.vn/kinh-doanh/tai-co-cau-evn-vi-sao-bo-tai-chinh-chua-muon-tach-cong-ty-truyen-tai-dien-20261009214211304.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
18. Dương Hưng (2026). Tổng Công ty Truyền tải điện Quốc gia trước ngã rẽ tách khỏi EVN. Báo điện tử Tiền Phong, ngày 10/10/2026, https://tienphong.vn/tong-cong-ty-truyen-tai-dien-quoc-gia-truoc-nga-re-tach-khoi-evn-post1884067.tpo, truy cập ngày 18/10/2026.
19. Ngọc An (2026). Vì sao Bộ Công Thương đề xuất tách EVNNPT ra khỏi EVN? Báo điện tử Tuổi Trẻ, ngày 08/10/2026, https://tuoitre.vn/vi-sao-bo-cong-thuong-de-xuat-tach-evnnpt-ra-khoi-evn-100261008170014948.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
20. Ngọc An (2026). Đề xuất mới tái cơ cấu EVN, giữ nguyên nhiều đơn vị trực thuộc để vào Top 500 thế giới. Báo điện tử Tuổi Trẻ, ngày 09/10/2026, https://tuoitre.vn/de-xuat-moi-tai-co-cau-evn-giu-nguyen-nhieu-don-vi-truc-thuoc-de-vao-top-500-the-gioi-100261009165645667.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
21. Ngọc An (2026). Cải tổ EVN trong hệ thống điện: Tiếp tục là trụ cột năng lượng hay xóa độc quyền? Báo điện tử Tuổi Trẻ, ngày 13/10/2026, https://tuoitre.vn/cai-to-evn-trong-he-thong-dien-tiep-tuc-la-tru-cot-nang-luong-hay-xoa-doc-quyen-100261013133907176.htm, truy cập ngày 18/10/2026.
22. Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam (2026). Bàn về tái cơ cấu ngành điện Việt Nam. Tạp chí Năng lượng Việt Nam, ngày 22/8/2026, https://nangluongvietnam.vn/ban-ve-tai-co-cau-nganh-dien-viet-nam-36534.html, truy cập ngày 18/10/2026.
23. Nguyễn Anh Tuấn (2026). Tái cơ cấu EVN gắn với thị trường điện cạnh tranh và đề xuất thứ tự ưu tiên trong lộ trình. Tạp chí Năng lượng Việt Nam, ngày 17/10/2026, https://nangluongvietnam.vn/tai-co-cau-evn-gan-voi-thi-truong-dien-canh-tranh-va-de-xuat-thu-tu-uu-tien-trong-lo-trinh-36774.html, truy cập ngày 18/10/2026.