Điều thú vị là hôm 21/6 đó chưa phải là thời điểm MSCI công bố xếp hạng thị trường Việt Nam từ “sơ khai” lên hạng “mới nổi”, mà chỉ là công bố danh sách các thị trường được quan tâm theo dõi để nâng hạng lên “mới nổi”. Nói đơn giản, đó mới chỉ là danh sách sơ loại. Vậy mà thị trường đã có những thời điểm xáo trộn mạnh mẽ.
Khấp khởi với nguồn USD mới
Nhiều năm gần đây, chẳng mấy nhà đầu tư quan tâm đến việc thị trường chứng khoán Việt Nam được tổ chức này (MSCI) xếp hạng ở dạng “sơ khai” hay là “mới nổi”. Mọi thứ vẫn bình thường, “sóng sánh” trên thị trường vẫn mạnh và nhà đầu tư vẫn lời lỗ… Chỉ đến tháng 5 vừa qua câu chuyện nâng hạng mới được hâm nóng lên, sau khi thị trường chứng khoán Pakistan bất ngờ “tốt nghiệp” hạng sơ khai và lên lớp “mới nổi”!
Trong tháng 5/2017, Pakistan được tổ chức MSCI nâng hạng từ sơ khai lên hạng mới nổi và thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn ở nhóm sơ khai nên bất ngờ được tỷ trọng đầu tư lớn hơn từ các tổ chức quốc tế. Theo công bố, tỷ trọng tiền phân bổ cho thị trường chứng khoán Việt Nam của các tổ chức đầu tư nước ngoài theo tiêu chuẩn MSCI đã tăng từ 48 triệu USD lên 75,8 triệu USD. Con số này không quá lớn, nhưng đánh thức chú ý của nhà đầu tư rằng, hóa ra việc nâng hạng thị trường cũng có lợi ích trông thấy được.
Kế đó, bắt đầu có những báo cáo phân tích sâu hơn về lợi ích của việc nâng hạng thị trường trong thứ bậc xếp hạng theo chuẩn quốc tế. Các quỹ đầu tư nước ngoài không vung tiền đi đầu tư lung tung, mà rất tuân thủ các tiêu chí đã được giới tài chính coi trọng hàng trăm năm nay. Các cổ đông góp tiền cho các quỹ đi đầu tư hộ cũng yêu cầu những tiêu chuẩn và điều kiện “tiêu tiền” rõ ràng, trong đó có mức độ phân bổ vốn cho từng loại thị trường, từng khu vực địa lý, từng lĩnh vực hoạt động kinh doanh cụ thể và chặt chẽ.
Lấy ví dụ như việc Pakistan được nâng hạng lên mới nổi khiến cho 13 cổ phiếu của thị trường này cũng ra khỏi danh mục đầu tư được xếp hạng “sơ khai”. Vì tổng giá trị tiền đầu tư vào các thị trường “sơ khai” là một con số cụ thể, nên việc thiếu mất 13 cổ phiếu của Pakistan khiến các cổ phiếu của những thị trường không được nâng hạng - trong đó có Việt Nam - được phân bổ cả phần vốn mà trước đây các quỹ dành cho thị trường Pakistan. Đó là lý do tại sao thị trường Việt Nam có được thêm khoảng 27,8 triệu USD nữa trong năm nay.
Mới chỉ có sự dịch chuyển nhẹ trong cơ cấu phân loại thị trường sơ khai mà dòng vốn đầu tư nước ngoài đã thay đổi như vậy thì câu chuyện nâng hạng cao hơn còn hấp dẫn hơn nhiều. MSCI phân nhóm thị trường mới nổi bao gồm 800 cổ phiếu thuộc 24 nước (tính cả Pakistan). Hiện có 91 quỹ đầu tư trên toàn cầu đang sử dụng MSCI Emerging Markets Index làm chỉ số tham chiếu với tổng tài sản là 435 tỷ USD.
Nếu một thị trường được lọt vào nhóm “mới nổi” thì sẽ dành được một phần trong 435 tỷ USD đó. Các ước tính thận trọng giả định rằng, nếu Việt Nam lọt vào nhóm mới nổi thì sẽ nhận thêm được 871 triệu USD dòng vốn đầu tư gián tiếp mới. Theo thống kê của MSCI, hiện có tới 1,6 nghìn tỷ USD tài sản đang sử dụng các bộ chỉ số liên quan đến Emerging Market của MSCI. Quả là một con số gây sốc nếu như được nâng hạng!
Kỳ vọng lớn, thất vọng nhiều
Với câu chuyện nâng hạng được hâm nóng đúng lúc và liên tục nên thị trường chứng khoán Việt Nam bất ngờ hồi hộp chờ đợi thông tin ngày 21/6. Đó là thời điểm MSCI công bố danh sách các thị trường được theo dõi để xem xét nâng hạng lên nhóm mới nổi. Cần chú ý đó chỉ là danh sách xem xét, giống như vòng loại của một cuộc thi. Để được nâng hạng thì trước tiên cần nằm trong danh sách này, sau đó có 2 năm thử thách xem có đạt các tiêu chí của MSCI hay không. Nói tóm lại, sự kiện ngày 21/6 vừa rồi giống như lời mời tham gia quay số dự thưởng với cơ hội trúng thưởng, nhưng không ít nhà đầu tư nghĩ rằng sẽ trúng thưởng ngay lập tức!
Chính vì thế khi MSCI không đưa Việt Nam vào danh sách theo dõi nâng hàng ngày 21/6, nhà đầu tư tiếc nuối như thể một mất mát quá lớn. Hậu quả là thị trường chứng khoán bị bán tháo ồ ạt. Đây là một phản ứng tiêu cực quá mức với một sự kiện không có gì đặc biệt, chủ yếu do không đánh giá đúng bản chất sự kiện cũng như đặt kỳ vọng quá cao một cách phù phiếm.
Thực tế khả năng Việt Nam được lọt vào danh sách này rất thấp và dù có lọt vào thì cũng chờ thời gian dài và có nhiều điều kiện rất khó khăn. Nếu nhà đầu tư bán tháo cổ phiếu vì lo ngại thị trường chứng khoán Việt Nam hết đà tăng thì còn có cơ sở hơn chuyện thất vọng vì một danh sách xếp hạng.
Cơ hội của cải cách
Câu chuyện nâng hạng được chú ý nhiều từ việc sẽ có bao nhiêu tiền đầu tư gián tiếp của các quỹ đổ vào thị trường Việt Nam. Thực ra dòng vốn đầu tư gián tiếp cũng không chỉ có các quỹ bám theo chỉ số MSCI.
Trên thế giới các thị trường tài chính được xếp hạng vào 3 nhóm chính, cao nhất là thị trường phát triển (Developed Market), tiếp đến là thị trường mới nổi (Emerging Market) và thấp nhất là thị trường sơ khai hay còn gọi là cận biên (Frontier Market). Có 3 tổ chức lớn về xếp hạng thị trường bao gồm MSCI, FTSE Russell, và S&P Dow Jones. Các tổ chức này đánh giá xếp hạng thị trường định kỳ hàng năm.
Mỗi tổ chức có một hệ thống tiêu chí đánh giá riêng nhưng đều tập trung vào các khía cạnh cơ bản như: mức độ phát triển của nền kinh tế, sự ổn định về chính trị, quy mô và tính thanh khoản của thị trường, hiệu quả vận hành của thị trường, khả năng tiếp cận thị trường của nhà đầu tư nước ngoài, khả năng lưu chuyển dòng vốn… Nói đơn giản, việc nỗ lực để được nâng bậc xếp hạng của các tổ chức này giống như việc luyện thi sao cho đạt các tiêu chí cụ thể.
Đành rằng việc được nâng hạng thị trường là cách rất tốt để đánh bóng hình ảnh của một thị trường tài chính quốc gia và thu hút thêm nhiều tiền đầu tư bên ngoài, nhưng vẫn sẽ phải đánh đổi chính sách. Câu chuyện không đơn giản là chỉ làm rồi đánh tích vào ô điều kiện xem việc nào đã hoàn thành, việc nào chưa. Ví dụ như một trong những hạn chế được MSCI phàn nàn trong đợt xét duyệt 21/6 vừa rồi là về mức độ tự do hóa thị trường ngoại hối: Việt Nam chưa có thị trường giao dịch tiền tệ ở nước ngoài (offshore) và thị trường giao dịch trong nước (onshore) còn hạn chế.
Mặc dù từ khởi thủy của thị trường chứng khoán Việt Nam đến tận bây giờ, tuy vẫn chỉ được xếp hạng mới nổi nhưng dòng vốn đầu tư nước ngoài vào thị trường vẫn đang tăng từng ngày. Không chỉ có các dòng vốn gián tiếp thông qua các quỹ đầu cơ, quỹ hoán đổi vào thị trường Việt Nam mà còn có cả các quỹ góp vốn (equity) trực tiếp vào doanh nghiệp. Quy mô của thị trường chứng khoán gia tăng chóng mặt và thanh khoản cũng tăng mạnh.
Những thay đổi đó của thị trường không phải đến từ việc được xếp hạng cao hay thấp, mà là tự sự cải cách trong hơn 15 năm qua. Những vướng mắc được tháo gỡ dần dần, chậm hơn mong muốn của các tổ chức xếp hạng quốc tế, nhưng không phải là không được thực hiện. Nói cho cùng, việc thay đổi và tăng chất lượng của thị trường và từ đó được các tổ chức đầu tư quốc tế chú ý và nâng xếp hạng mới là quan trọng. Nếu chỉ cố gắng đi đường tắt để thỏa mãn các tiêu chí để nâng hạng thì rồi sẽ có lúc bị đánh tụt hạng trở lại như Pakistan, Argentina năm 2009… Nâng hạng mà không bền để rồi mất hạng mới là điều cần tránh.
