Tóm tắt
Quản lý rủi ro tuân thủ thuế ngày càng được xem là một nội dung trọng tâm trong quản lý thuế hiện đại, gắn chặt với chất lượng thông tin kế toán và mức độ đảm bảo của kiểm toán. Bài viết tiếp cận quản lý rủi ro tuân thủ thuế từ góc độ kế toán và kiểm toán, phân tích thực tiễn áp dụng tại Việt Nam và đánh giá vai trò của hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ và kiểm toán độc lập trong việc hỗ trợ cơ quan thuế nhận diện và xử lý rủi ro tuân thủ. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số hàm ý nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro tuân thủ thuế theo hướng nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của hệ thống tài chính công.
Từ khóa: rủi ro tuân thủ thuế, quản lý thuế, kế toán, kiểm toán.
1. Đặt vấn đề
Quản lý thuế không chỉ dừng lại ở việc thu đúng và thu đủ mà còn hướng tới việc xây dựng môi trường tuân thủ tự nguyện, công bằng và minh bạch. Khi số lượng người nộp thuế gia tăng cùng với sự đa dạng và phức tạp của các giao dịch kinh tế, phương thức quản lý truyền thống dựa trên kiểm tra diện rộng bộc lộ nhiều hạn chế về chi phí và hiệu quả. Trong xu thế đó, quản lý rủi ro tuân thủ thuế trở thành cách tiếp cận phù hợp nhằm giúp cơ quan thuế phân bổ nguồn lực hợp lý và tập trung vào các khu vực có khả năng vi phạm cao.
Tại Việt Nam, quản lý rủi ro tuân thủ thuế đã được thể chế hóa thông qua Luật Quản lý thuế năm 2019, mới đây là Luật Quản lý thuế 2025 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Việc áp dụng quản lý rủi ro không chỉ tác động đến hoạt động của cơ quan thuế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp thông qua yêu cầu về minh bạch thông tin, chất lượng kế toán và mức độ tuân thủ chuẩn mực. Thông tin kế toán là căn cứ quan trọng để xác định nghĩa vụ thuế, trong khi kiểm toán đóng vai trò nâng cao độ tin cậy của các thông tin đó. Do vậy, việc nghiên cứu quản lý rủi ro tuân thủ thuế từ góc độ kế toán và kiểm toán có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.
2. Quản lý rủi ro tuân thủ thuế tại Việt Nam dưới góc độ kế toán và kiểm toán
Quản lý rủi ro tuân thủ thuế tại Việt Nam hiện nay được triển khai trên cơ sở tiếp cận dựa vào mức độ rủi ro của người nộp thuế, trong đó thông tin kế toán và mức độ đảm bảo của kiểm toán giữ vai trò trung tâm. Thực tiễn cho thấy cơ quan thuế không chỉ quan tâm đến việc người nộp thuế có hoàn thành nghĩa vụ hay không, mà chú trọng hơn đến khả năng phát sinh sai phạm trong tương lai, dựa trên các dấu hiệu rủi ro thể hiện qua số liệu kế toán và hành vi tuân thủ.
Từ góc độ lý luận, rủi ro tuân thủ thuế gắn liền với rủi ro sai sót trọng yếu liên quan đến các khoản mục thuế trên báo cáo tài chính. Cách tiếp cận này tương đồng với tư duy quản lý rủi ro trong kiểm toán, khi kiểm toán viên tập trung đánh giá các khu vực có khả năng xảy ra sai sót cao để xác định phạ Tuy nhiên, chất lượng và mức độ tin cậy của thông tin kế toán giữa các nhóm doanh nghiệp còn có sự khác biệt đáng kể, làm ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý rủi ro tuân thủ thuế.
Một đặc điểm nổi bật của thực trạng hiện nay là sự chênh lệch về chất lượng hệ thống kế toán giữa các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp có quy mô lớn, đặc biệt là doanh nghiệp niêm yết và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, thường tổ chức hệ thống kế toán tương đối bài bản, tuân thủ chuẩn mực và chế độ kế toán, qua đó cung cấp thông tin tài chính có tính nhất quán và khả năng so sánh cao. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn còn hạn chế trong tổ chức công tác kế toán, thể hiện ở việc ghi nhận doanh thu và chi phí chưa đúng bản chất kinh tế, sử dụng linh hoạt các chính sách kế toán nhằm mục tiêu tối ưu nghĩa vụ thuế, hoặc thiếu sự phân tách rõ ràng giữa kế toán tài chính và kế toán thuế.
Sự khác biệt này dẫn đến thực tế là rủi ro tuân thủ thuế thường tập trung nhiều hơn ở khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa. Các sai sót kế toán không mang tính cố ý, như áp dụng chưa đúng quy định về chi phí được trừ, ghi nhận sai thời điểm doanh thu hoặc chưa cập nhật kịp thời các thay đổi của chính sách thuế, vẫn xảy ra khá phổ biến. Những sai sót này làm gia tăng khoảng cách giữa số liệu trên báo cáo tài chính và số liệu kê khai thuế, gây khó khăn cho cơ quan thuế trong việc đánh giá chính xác mức độ rủi ro tuân thủ.
Thực trạng cũng cho thấy mức độ minh bạch của thông tin kế toán chưa đồng đều giữa các ngành và lĩnh vực kinh tế. Một số lĩnh vực có đặc thù giao dịch phức tạp, sử dụng nhiều hợp đồng kinh tế hoặc phát sinh các giao dịch liên kết thường tiềm ẩn rủi ro tuân thủ thuế cao hơn. Trong những trường hợp này, thông tin kế toán nếu không được trình bày đầy đủ và nhất quán sẽ làm hạn chế khả năng phân tích và đối chiếu của cơ quan thuế, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý rủi ro.
Bên cạnh đó, thực trạng quản lý rủi ro tuân thủ thuế còn chịu tác động từ việc áp dụng các chuẩn mực và chế độ kế toán chưa thực sự đồng bộ. Sự khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và thông lệ quốc tế, cùng với quá trình chuyển đổi sang chuẩn mực báo cáo tài chính mới, khiến cho việc phân tích và so sánh thông tin kế toán phục vụ quản lý rủi ro thuế gặp không ít khó khăn. Điều này đặc biệt rõ nét đối với các doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài hoặc có giao dịch xuyên biên giới.
Một vấn đề đáng chú ý khác là phạm vi áp dụng kiểm toán độc lập tại Việt Nam còn tương đối hẹp. Phần lớn doanh nghiệp chưa thuộc diện bắt buộc kiểm toán, dẫn đến nhiều báo cáo tài chính được sử dụng cho mục đích kê khai và quyết toán thuế chưa được kiểm tra ở mức độ đảm bảo hợp lý. Thực trạng này làm gia tăng rủi ro tuân thủ thuế do các sai sót kế toán không được phát hiện và điều chỉnh kịp thời trước khi cơ quan thuế tiến hành thanh tra hoặc kiểm tra.
Ngoài ra, mức độ kết nối và khai thác dữ liệu kế toán phục vụ quản lý rủi ro tuân thủ thuế còn hạn chế. Dù việc triển khai hóa đơn điện tử và khai thuế điện tử đã cải thiện đáng kể khả năng thu thập dữ liệu, nhưng việc chuẩn hóa và phân tích dữ liệu kế toán để phản ánh đúng bản chất kinh tế của giao dịch vẫn là thách thức lớn. Trong nhiều trường hợp, cơ quan thuế chủ yếu dựa vào các chỉ tiêu tài chính tổng hợp, trong khi các thông tin chi tiết mang tính giải thích từ hệ thống kế toán doanh nghiệp chưa được khai thác đầy đủ.
Tổng thể, thực trạng quản lý rủi ro tuân thủ thuế tại Việt Nam từ góc độ kế toán và kiểm toán cho thấy những chuyển biến tích cực về phương thức tiếp cận, song vẫn tồn tại không ít hạn chế liên quan đến chất lượng thông tin kế toán, phạm vi kiểm toán và mức độ minh bạch của báo cáo tài chính. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống kế toán và nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính nhằm hỗ trợ hiệu quả hơn cho công tác quản lý rủi ro tuân thủ thuế.
3. Đánh giá vai trò của kế toán và kiểm toán trong quản lý rủi ro tuân thủ thuế
Trong quản lý rủi ro tuân thủ thuế, kế toán và kiểm toán giữ vị trí trung tâm bởi đây là hai lĩnh vực trực tiếp tạo lập, kiểm tra và xác nhận độ tin cậy của thông tin tài chính, vốn là cơ sở để xác định nghĩa vụ thuế của người nộp thuế. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy phần lớn các rủi ro tuân thủ thuế được phát hiện qua thanh tra, kiểm tra đều bắt nguồn từ các sai lệch trong ghi nhận kế toán, phân loại chi phí, xác định doanh thu chịu thuế và xử lý các giao dịch có yếu tố phức tạp. Điều này phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa chất lượng công tác kế toán và mức độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp.
Vai trò của kế toán thể hiện trước hết ở việc tổ chức hệ thống sổ sách và ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế theo đúng chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành. Khi thông tin kế toán được ghi nhận đầy đủ, nhất quán và có khả năng truy vết, rủi ro phát sinh chênh lệch giữa số liệu kế toán và số liệu kê khai thuế sẽ được hạn chế đáng kể. Ngược lại, những hạn chế về năng lực kế toán, đặc biệt trong khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, thường dẫn đến các sai sót mang tính hệ thống, làm gia tăng rủi ro tuân thủ thuế ngay cả khi doanh nghiệp không có động cơ gian lận.
Đối với kiểm toán, vai trò được thể hiện ở chức năng xác nhận và nâng cao độ tin cậy của báo cáo tài chính, qua đó gián tiếp hỗ trợ quản lý rủi ro tuân thủ thuế. Kiểm toán báo cáo tài chính giúp phát hiện các sai lệch trọng yếu liên quan đến thuế, đồng thời đưa ra các khuyến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và công tác hạch toán.
Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy vai trò của kế toán và kiểm toán trong quản lý rủi ro tuân thủ thuế tại Việt Nam chưa được phát huy đầy đủ. Sự khác biệt giữa mục tiêu kế toán và mục tiêu thuế, cùng với việc áp dụng chuẩn mực kế toán chưa đồng đều, vẫn tạo ra khoảng trống dẫn đến rủi ro tuân thủ. Do đó, việc đánh giá đúng vai trò của kế toán và kiểm toán là cơ sở quan trọng để định hướng hoàn thiện quản lý rủi ro tuân thủ thuế theo hướng bền vững và hiệu quả hơn.
4. Hàm ý hoàn thiện quản lý rủi ro tuân thủ thuế từ góc độ kế toán và kiểm toán
Từ việc phân tích vai trò của kế toán và kiểm toán, có thể rút ra một số hàm ý quan trọng nhằm hoàn thiện quản lý rủi ro tuân thủ thuế tại Việt Nam theo hướng tiếp cận chuyên ngành. Trước hết, quản lý rủi ro tuân thủ thuế cần được đặt trên nền tảng nâng cao chất lượng thông tin kế toán. Điều này đòi hỏi sự thống nhất và hài hòa hơn giữa các quy định về kế toán và thuế, hạn chế tình trạng cùng một nghiệp vụ kinh tế nhưng có cách xử lý khác nhau, gây khó khăn cho doanh nghiệp và làm gia tăng rủi ro tuân thủ.
Bên cạnh đó, việc tăng cường vai trò của kiểm toán báo cáo tài chính là một hàm ý quan trọng trong quản lý rủi ro tuân thủ thuế. Khi báo cáo tài chính được kiểm toán với chất lượng cao, các sai lệch liên quan đến thuế có khả năng được nhận diện và điều chỉnh sớm, trước khi phát sinh các tranh chấp hoặc xử phạt về thuế. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn hỗ trợ cơ quan thuế trong việc phân loại rủi ro và sử dụng hiệu quả nguồn lực thanh tra, kiểm tra.
Một hàm ý khác là cần thúc đẩy việc sử dụng kết quả kế toán và kiểm toán như một nguồn thông tin đầu vào trong quản lý rủi ro tuân thủ thuế. Việc khai thác dữ liệu từ báo cáo tài chính đã được kiểm toán, kết hợp với hệ thống hóa đơn điện tử và kê khai thuế điện tử, sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và khả năng giám sát rủi ro. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản lý thuế hiện đại, chuyển từ kiểm soát thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro.
Ngoài ra, từ góc độ kế toán và kiểm toán, hoàn thiện quản lý rủi ro tuân thủ thuế cũng đòi hỏi chú trọng hơn đến phát triển nguồn nhân lực hành nghề. Năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và khả năng cập nhật chính sách thuế là những yếu tố then chốt giúp giảm thiểu rủi ro tuân thủ trong thực tiễn. Khi đội ngũ kế toán và kiểm toán được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng, rủi ro tuân thủ thuế sẽ được kiểm soát ngay từ khâu ghi nhận và kiểm tra thông tin tài chính.
Nhìn chung, các hàm ý từ góc độ kế toán và kiểm toán cho thấy quản lý rủi ro tuân thủ thuế không chỉ là vấn đề của cơ quan thuế mà cần được tiếp cận như một nội dung gắn liền với chất lượng kế toán, kiểm toán và minh bạch tài chính của doanh nghiệp.
Tài liệu tham khảo
Quốc hội (2019). Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14.
Quốc hội (2025). Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15
Bộ Tài chính (2020). Nghị định số 126/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý thuế.
Bộ Tài chính (2021). Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030.
Cao Tấn Huy (2025). Phân tích rủi ro người nộp thuế tại Việt Nam: Kết quả, thách thức và bài học kinh nghiệm hoàn thiện hệ thống quản lý. Tạp chí Nghiên cứu Tài chính kế toán, kỳ 2 tháng 11 (số 300), 85-88.
Tax compliance risk management from an accounting and auditing perspective
Dinh Thi Thuy Lien
Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
Tax compliance risk management has become a central component of modern tax administration, closely associated with the quality of accounting information and the effectiveness of audit assurance. This study examines tax compliance risk management from an accounting and auditing perspective, analyzing its practical implementation in Vietnam and assessing the role of accounting systems, internal control mechanisms, and independent audits in supporting tax authorities in the identification and management of compliance risks. Drawing on relevant practices and institutional contexts, the study highlights key issues related to the reliability and transparency of financial information in the tax administration process and discusses their implications for improving the effectiveness of tax compliance risk management and strengthening the transparency and efficiency of the public finance system.
Keywords: tax compliance risk, tax administration, accounting, auditing.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 4 năm 2026]
