Tác động của đầu tư trực tiếpnước ngoài đến bất bình đẳng thu nhập

TÓM TẮT:

Mục tiêu chính của nghiên cứu này nhằm xác định và đo lường mức độ tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đến bất bình đẳng thu nhập. Nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu bảng của 6 vùng trọng điểm trong giai đoạn 2007 - 2015. Kết quả cho thấy đầu tư trực tiếp nước ngoài tác động cùng chiều đến bất bình đẳng thu nhập ở các tỉnh thành của Việt Nam.

Từ khóa: Bất bình đẳng thu nhập, đầu tư trực tiếp nước ngoài, FDI, Việt Nam.

1. Đặt vấn đề

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thường ảnh hưởng tích cực đến năng suất doanh nghiệp và làm tăng trưởng kinh tế vĩ mô nếu như bỏ qua khía cạnh vấn đề bất bình đẳng (Figini và Gorg, 2011). Khoảng cách giàu nghèo của dân số hiện nay đang trở thành vấn đề quan tâm ở tất cả các nước. Câu hỏi nghiên cứu được đặt ra ở đây: “FDI có tác động đến bất bình đẳng thu nhập ở 63 tỉnh, thành phố ở Việt Nam hay không?”.

Theo IMF (1997), FDI là một hoạt động đầu tư nhằm đạt được những lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý thực sự doanh nghiệp.

Có nhiều quan điểm khác nhau về bất bình đẳng thu nhập nhưng đơn giản và chung nhất có thể hiểu bất bình đẳng thu nhập là sự không ngang bằng nhau về thu nhập giữa các cá nhân hoặc nhóm xã hội. Theo OECD (2011), bất bình đẳng thu nhập phản ánh cách thức phân phối các nguồn lực vật chất trong xã hội. Trong sổ tay về nghèo đói và bất bình đẳng của World Bank (2009) thì bất bình đẳng thường đi liền với nghèo đói nhưng có nội hàm rộng hơn. Trong khái niệm nghèo đói, mối quan tâm thường tập trung vào mức thu nhập hoặc chi tiêu bình quân đầu người và phân phối thu nhập trên chi tiêu của nhóm có thu nhập thấp nhất, trong khi đó bất bình đẳng quan tâm tới phân phối thu nhập của toàn bộ dân số.

UNDP (2013) nhận định thương mại có thể góp phần gia tăng bất bình đẳng trong công nghiệp cũng như tăng bất bình đẳng ở các quốc gia. Đối với các nước đang phát triển, tự do hóa thương mại sẽ làm tăng nhu cầu lao động trong ngành thâm dụng lao động từ đó lôi kéo một lượng lao động trong nông nghiệp (có năng suất thấp đến nơi có năng suất cao hơn. Việc mở cửa thương mại ở các nước đang phát triển kéo theo mở cửa tài chính. Dòng vốn FDI đầu tư vào nền kinh tế sẽ giúp mở rộng các hoạt động kinh tế, đồng thời tác động lên tỷ giá làm thay đổi cơ cấu xuất nhập khẩu. Khi cơ cấu xuất nhập khẩu thay đổi sẽ làm thay đổi cơ cấu sản xuất trong nước, dẫn đến thay đổi trong lao động, tiền lương, làm cho bất bình đẳng thu nhập cũng thay đổi.

Choi (1998), Blomstrum và Kokko (1996) cho rằng, FDI cung cấp vốn cho các quốc gia nhận đầu tư, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, hiện đại hóa và kỹ năng quản lý và quản trị doanh nghiệp, từ đó nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Blomstrum và Kokko (1996), Mugeni (2015), Trịnh Hoài Nam (2016), Trần Nhuận Kiên (2013) cho rằng, FDI làm giảm bất bình đẳng thu nhập thông qua các hiệu ứng Kuznets - bất bình đẳng thu nhập tăng lúc đầu khi thu nhập bình quân tăng nhưng giảm khi đạt mức độ tăng trưởng ổn định. Tsai (1995), Dollar và Kraay (2000) cho rằng tăng trưởng kinh tế, giúp nâng cao thu nhập của người nghèo hơn so với những người giàu, lấy FDI như là một công cụ hữu ích trong việc giảm đói nghèo.

Lheem và Guo (2004) lại cho rằng các dự án nước ngoài nắm giữ phần FDI tích lũy sẽ có ảnh hưởng xấu đến các phần còn lại của nền kinh tế dẫn tới làm giảm tăng trưởng kinh tế. Farhan (2014) cho rằng, FDI giúp làm giảm bất bình đẳng thu nhập khi đầu tư vào các lĩnh vực dư thừa lao động phổ thông với tay nghề và tiền lương thấp. Mặt khác, vốn FDI có thể tác động xấu hơn đến phân phối thu nhập do tác động lan tỏa tiền lương khi các tập đoàn đa quốc gia thường trả lương cao hơn so với các công ty nội địa.

2. Mô hình và phương pháp nghiên cứu

Dựa trên lý thuyết kinh tế học về mối quan hệ giữa FDI và bất bình đẳng thu nhập và các nghiên cứu trước của Furong (2009), Wu (2012), Trần Nhuận Kiên (2013), Franco và Gerussi (2013), Farhan (2014), Mihaylova (2015), nghiên cứu đề xuất mô hình nghiên cứu tác động của FDI đến bất bình đẳng thu nhập như sau:

GINI_it = β₀ + β₁FDI_it + β₂OPEN_it + β₃INF_it + α_iD_i + µ_i + ε_it

Trong đó: GINI_it: Hệ số bất bình đẳng thu nhập theo tỉnh i tại thời gian t, FDI_it: Tỷ lệ vốn FDI/GDP của tỉnh i tại thời gian t, OPEN_it: Độ mở thương mại, được tính bằng tỷ lệ giữa tổng giá trị xuất khẩu và nhập khẩu của tỉnh i tại thời gian t, INF_it: Tỷ lệ lạm phát được tính bởi chỉ số giá tiêu dùng của tỉnh i tại năm t

D_i: Biến giả đại diện cho các vùng miền của Việt Nam, D₁: Vùng đồng bằng sông Hồng, D₂: Vùng trung du và miền núi phía Bắc, D₃: Vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải Miền Trung, D₄: Vùng Tây Nguyên, D₅: Vùng Đông Nam Bộ

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng từ năm 2007 - 2015 và phương pháp nghiên cứu định lượng để xác định mức độ tác động của nguồn vốn FDI đến bất bình đẳng thu nhập.

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1. Thống kê mô tả

Theo kết quả Bảng 1, hệ số bất bình đẳng thu nhập (GINI) có giá trị trung bình là 0.3538, độ lệch chuẩn là 0.0251, điều này cho thấy hệ số bất bình đẳng thu nhập của Việt Nam đã có sự biến động và đa dạng trong quan sát. Độ lệch chuẩn của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tương đối lớn 1.5059, cho thấy vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đã có sự biến động lớn giữa các tỉnh thành.

Độ mở thương mại (OPEN) có giá trị trung bình ở mức 1.115, độ lệch chuẩn là 3.522, giá trị nhỏ nhất là 0.000007 và giá trị lớn nhất là 42.5016. Việc độ lệch chuẩn cao gấp đôi giá trị trung bình cho thấy độ mở thương mại đa dạng giữa các tỉnh thành. Lạm phát (INF) là biến có độ lệch chuẩn cao nhất 7.1857, giá trị nhỏ nhất là -9.0825 và giá trị lớn nhất là 40, giá trị trung bình là 9.9559, có thể thấy biến động lạm phát rất khác nhau giữa các tỉnh, thành phố và lạm phát có thể tác động đến bất bình đẳng thu nhập.

3.2. Phân tích và thảo luận kết quả

Từ kết quả trên cho thấy tất cả các biến độc lập đều có ý nghĩa thống kê, mô hình hồi quy cũng có ý nghĩa thống kê tổng quát với Prob>F = 0.0000. Giá trị R2 của mô hình là 0.8465 cho thấy 84.65% sự thay đổi của bất bình đẳng thu nhập được giải thích bởi mối quan hệ giữa các biến phụ thuộc và biến độc lập trong mô hình, có thể nhận xét mức độ phù hợp của mô hình là khá cao. Đồng thời, chiều hướng tác động của các biến trong mô hình đều phù hợp với kỳ vọng ban đầu của tác giả.

GINI = 0.28 + 0.000254FDI – 0.00068OPEN + 0.000252INF

- Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tác động cùng chiều đến bất bình đẳng thu nhập: Kết quả nghiên cứu cho thấy FDI tác động cùng chiều đến bất bình đẳng thu nhập. Cụ thể, ở mức ý nghĩa 1%, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, khi tỷ lệ FDI trên thu nhập bình quân đầu người tăng 1% thì bất bình đẳng thu nhập tăng 0.0254%. Kết quả nghiên cứu này phù hợp với nghiên cứu của Basu (2007); Herzer (2012); Farhan (2014); Furong (2009) và Wu (2012), tuy nhiên lại ngược với kết quả nghiên cứu của Trần Nhuận Kiên (2013) và Nam (2016), FDI làm giảm bất bình đẳng thu nhập.

- Độ mở thương mại tác động ngược chiều đến bất bình đẳng thu nhập: Kết quả hồi quy cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, độ mở thương mại tăng 1% sẽ làm cho bất bình đẳng thu nhập giảm 0.068% tại mức ý nghĩa 1%. Kết quả nghiên cứu này phù hợp với nghiên cứu của Wu (2012), Nam (2016), mở cửa thương mại sẽ làm tăng nhu cầu về lao động không có trình độ cũng như mức lương của họ và do đó giảm bất bình đẳng thu nhập. Kết quả nghiên cứu cũng tương đồng với kết quả của Theo Franco và Gerussi (2013), khi thương mại tăng, sự bất bình đẳng về thu nhập sẽ tăng trong ngắn hạn và giảm trong dài hạn.

- Lạm phát tác động cùng chiều đến bất bình đẳng thu nhập: Kết quả hồi quy cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, lạm phát tăng 1% sẽ làm cho bất bình đẳng thu nhập tăng 0.025% tại mức ý nghĩa 1%. Kết quả nghiên cứu phù hợp với nghiên cứu của Nam (2016), Trần Nhuận Kiên (2013), Mihaylova (2015).

- Tác động vùng miền đến bất bình đẳng thu nhập: Như đã nêu ở trên, tác giả sử dụng mô hình FGLS có biến giả để xem xét ảnh hưởng của vùng miền lên bất bình đẳng thu nhập. Lúc này, mô hình có dạng như sau:

GINI_it = β₀ + β₁FDI_it + β₂OPEN_it + β₃INF_it + β₄GDP_it + β₅PEXP_it + β₆EDU_it + β₇URB_it + β₈SER_it + β₉D₁ + β₁₀D₂ + β₁₁D₃ + β₁₂D₄ + β₁₃D₅ + µ_i + ε_it

Từ kết quả hồi quy thu được tại bảng 4 cho thấy so giữa các nhóm tỉnh với nhau thì các tỉnh thuộc khu vực Tây Nguyên (biến D₄) có bất bình đẳng thu nhập cao nhất, bất bình đẳng thu nhập cao thứ nhì là các tỉnh thuộc Trung du và miền núi phía Bắc (biến D₂), đứng thứ ba là các tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long (biến D₆); đứng thứ tư là các tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ (biến D₅), các tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Hồng (biến D₁), có bất bình đẳng thu nhập tương đối thấp và thấp nhất là các tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ và Duyên Hải miền Trung (biến D₃).Cụ thể:

+ Trường hợp 1: D₁ = 1, D₂ = 0, D₃ = 0, D₄ = 0, D₅ = 0, D₆ = 0. Đây là trường hợp các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng. Kết quả hồi quy như sau:

GINI = 0.2657 + 0.00129FDI – 0.00068OPEN + 0.00028INF + 0.00581LN_GDP + 0.02874PEXP - 0.15632EDU + 0.02791URB + 0.02015SER – 0.01418.

Từ kết quả trên cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, nếu các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng sẽ có bất bình đẳng thu nhập thấp hơn các tỉnh còn lại 1.1418 % ở mức ý nghĩa 1%.

+ Trường hợp 2: D₂ = 1, D₁ =0, D₃ = 0, D₄ = 0, D₅ = 0, D₆ = 0. Đây là trường hợp các tỉnh thuộc khu vực Trung du và miền núi phía Bắc. Kết quả hồi quy như sau:

GINI = 0.2657 + 0.00129FDI - 0.00068OPEN + 0.00028INF + 0.00581LN_GDP + 0.02874PEXP – 0.15632EDU+ 0.02791URB + 0.02015SER+ 0.00686.

Từ kết quả trên cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, nếu các tỉnh thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc sẽ có bất bình đẳng thu nhập cao hơn các tỉnh còn lại 0.686% ở mức ý nghĩa 1%.

+ Trường hợp 3: D₃ = 1, D₁ =0, D₂ = 0, D₄ = 0, D₅ = 0, D₆ = 0. Đây là trường hợp các tỉnh thuộc khu vực Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung. Kết quả hồi quy như sau:

GINI = 0.2657 + 0.00129FDI – 0.00068OPEN + 0.00028INF + 0.00581ln_gdp + 0.02874PEXP – 0.15632EDU + 0.02791URB + 0.02015SER - 0.01623.

Từ kết quả trên cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, nếu các tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung sẽ có bất bình đẳng thu nhập thấp hơn các tỉnh còn lại 1.623% ở mức ý nghĩa 1%.

+ Trường hợp 4: D₄ = 1, D₁ =0, D₂ = 0, D₃ = 0, D₅ = 0, D₆ = 0. Đây là trường hợp các tỉnh thuộc khu vực Tây Nguyên. Kết quả hồi quy như sau:

GINI = 0.2657 + 0.00129FDI – 0.00068OPEN + 0.00028INF + 0.00581ln_gdp + 0.02874PEXP – 0.15632EDU + 0.02791URB + 0.02015SER + 0.0174.

Từ kết quả trên cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, nếu các tỉnh thuộc vùng Tây Nguyên sẽ có bất bình đẳng thu nhập cao hơn các tỉnh còn lại 1.74% ở mức ý nghĩa 1%.

+ Trường hợp 5: D₅ = 1, D₁ =0, D₂ = 0, D₃ = 0, D₄ = 0, D₆ = 0. Đây là trường hợp các tỉnh thuộc khu vực Đông Nam Bộ. Kết quả hồi quy như sau:

GINI = 0.2657 + 0.00129FDI – 0.00068OPEN + 0.00028INF + 0.00581ln_gdp + 0.02874PEXP – 0.15632EDU + 0.02791URB + 0.02015SER - 0.0088.

Từ kết quả trên cho thấy, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, nếu các tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ sẽ có bất bình đẳng thu nhập thấp hơn các tỉnh còn lại 0.88% ở mức ý nghĩa 1%.

+ Trường hợp 6: D₁ =0, D₂ = 0, D₃ = 0, D₄ = 0, D₅ = 0. Đây là trường hợp các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả hồi quy như sau:

GINI = 0.2657 + 0.00129FDI – 0.00068OPEN + 0.00028INF + 0.00581ln_gdp + 0.02874PEXP – 0.15632EDU + 0.02791URB + 0.02015SER.

4. Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy đầu tư trực tiếp nước ngoài tác động cùng chiều đến bất bình đẳng thu nhập. Ngoài ra, các yếu tố khác được xem xét như độ mở thương mại, lạm phát và vùng miền đều có ảnh hưởng cùng chiều đến bất bình đẳng thu nhập tại Việt Nam; trong đó, vùng miền là yếu tố có mức độ ảnh hưởng khá cao đến bất bình đẳng thu nhập. Khi so sánh kết quả nghiên cứu với kết quả nghiên cứu về tình trạng nghèo của Việt Nam do World Bank (2012) thực hiện cho thấy kết luận trên của nghiên cứu là phù hợp. Theo World Bank, chênh lệch về thu nhập ở Việt Nam và sự gia tăng bất bình đẳng về thu nhập là do các nhân tố đa chiều và có quan hệ qua lại với nhau, các nhóm nhân tố này gồm: sự gia tăng khoảng cách thu nhập giữa người dân tộc thiểu số và người Kinh; sự khác biệt trong mức độ tăng trưởng giữa các vùng miền; sự gia tăng trong các mô hình kinh tế phi nông nghiệp.

Bất bình đẳng thu nhập còn bị tác động bởi nhiều yếu tố khác như chính trị, văn hóa, cơ cấu nền kinh tế, do gặp hạn chế về thiếu số liệu thống kê nên việc giới hạn các biến trong nghiên cứu cũng phần nào ảnh hưởng đến kết quả của mô hình nghiên cứu. Những gợi ý cho hướng nghiên cứu trong tương lai: Một là, hướng nghiên cứu tiếp theo là cần thu thêm số liệu để mẫu nghiên cứu có kích thước lớn hơn nhằm làm giảm những sai lệch về kết quả nghiên cứu; Hai là, tiếp tục tìm hiểu và bổ sung thêm các biến kinh tế vĩ mô khác vào mô hình để đánh giá được đầy đủ các yếu tố ảnh hưởng đến bất bình đẳng thu nhập ở các tỉnh, thành phố và các vùng miền của Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Blomström, M. and A. Kokko (1996). “The Impact of Foreign Investment on Host Countries: A Review of the Empirical Evidence”, Policy Research Paper, 1745, Washington DC: World Bank.

2. Franco C., Gerussi, E. (2013), “Trade, FDI and income inequality: further evidence from transition countries”, The Journal of International Trade & Economic Development, An International and Comparative Review, Volume 22, 2013 - Issue 8, Pages 1131 - 1160.

3. Choi, G. (1998), “Foreign Direct Investment and in a Developing Country with Economic Reforms” Seoul Journal of Economics 11 (No. 2 1998): 185 - 222.

4. Dollar, D. and A. Kraay, (2002), “Growth is Good for the Poor”, Journal of Economic Growth, 7, pp. 195 - 225.

5. Furong, J. (2009), “Foreign Direct Investment and Income Inequality in China”, Seoul Journal of Economics; Seoul 22.3 (Fall 2009), 311- 339.

6. Nam Hoai Trinh (2016) “The effect of foreign direct investment on income inequality in vietnam”, International Journal of Economics, Commerce and Management United Kingdom Vol. IV, Issue 12, December 2016 ISSN 2348 0386.

7. Nguyễn Minh Tiến (2014), “Đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của việt nam”, Luận án Tiến sỹ kinh tế Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh.

8. Basu, P., Guariglia, A. (2007), “Foreign Direct Investment, inequality, and growth”, Journal of Macroeconomics, Volume 29, Issue 4, December 2007, Pages 824 - 839.

9. Trần Nhuận Kiên (2013), “Ảnh hưởng của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến bất bình đẳng thu nhập ở Việt Nam”, Những vấn đề kinh tế và chính trị thế giới, 2013, số 6 tr.48 – 54.

10. Tsai, P-L. (1995), “Foreign Direct Investment and Income Inequality: Further Evidence”, World Development, 23(3), 469 - 483.

11. World Bank (2012), “Báo cáo Đánh giá nghèo Việt Nam năm 2012 - Khởi đầu tốt, nhưng chưa phải đã hoàn thành: Thành tựu ấn tượng của Việt Nam trong giảm nghèo và những thách thức mới”, tháng 12/2012.

THE EFFECT OF FDI ON INCOME INEQUALITY

● PhD. DUONG QUYNH NGA

Faculty of Finance and Banking, Ho Chi Minh City Open University

● NGUYEN PHAN HANH NGUYEN

Department of Finance, Binh Thuan Province