Việt Nam và các nước Châu Phi vốn có quan hệ hữu nghị đặc biệt, được hình thành trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc của mỗi nước, được Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhà cách mạng yêu nước Châu Phi đặt nền móng và chăm lo vun đắp từ những năm đầu thế kỷ 20.
Sau khi giành được độc lập, trên cơ sở quan hệ chính trị tốt đẹp, Việt Nam và các nước Châu Phi luôn quan tâm đẩy mạnh quan hệ hợp tác song phương, nhất là trong lĩnh vực kinh tế trong bối cảnh hiện nay cả Việt Nam và các nước Châu Phi đang có nhiều điều kiện thuận lợi để tăng cường hợp tác nhiều mặt, giúp đỡ nhau cùng phát triển, nâng cao vai trò, vị trí và sự ủng hộ của nhau trên các diễn đàn khu vực và quốc tế.
Trong những năm qua, củng cố và phát huy mối quan hệ hợp tác truyền thống với các nước Châu Phi đang từng bước trở thành một nội dung quan trọng trong chính sách đối ngoại của Chính phủ Việt Nam.
Về chính trị, quan hệ đối ngoại của Việt Nam với Châu Phi đang không ngừng được tăng cường và mở rộng. Kể từ khi nước Châu Phi đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam vào cuối thập kỷ 1950, đến nay Việt Nam đã có quan hệ ngoại giao với 51/55 quốc gia châu lục. Mạng lưới Cơ quan đại diện ngoại giao được tăng cường với Đại sứ quán Việt Nam tại 9 nước gồm An-giê-ri, Li-bi, Ai Cập, Tan-da-ni-a, Ăng-gô-la, Nam Phi, Ma-rốc, Ni-giê-ri-a và Mô-dăm-bích. Việt Nam cũng đã thành lập cơ quan Thương vụ tại 5 nước là An-giê-ri, Ai Cập, Ma-rốc, Nam Phi và Ni-giê-ri-a. Chín nước Châu Phi là Ma-rốc, An-giê-ri, Ai Cập, Ni-giê-ri-a, Nam Phi, Libi, Xu-đăng, Ăng-gô-la và Mô-dăm-bích cũng đã mở cơ quan Đại diện ngoại giao thường trú tại Hà Nội.
Hoạt động trao đổi đoàn các cấp, đặc biệt là đoàn cấp cao, được cả Việt Nam và các nước Châu Phi chú trọng, coi đó là cơ sở cho việc củng cố quan hệ hữu nghị truyền thống và đẩy mạnh quan hệ hợp tác. Tính từ năm 2004 đến nay, hai bên đã trao đổi khoảng 120 đoàn từ cấp Thứ trưởng trở lên.
Năm 2003, Hội thảo Quốc tế Việt Nam-Châu Phi lần thứ nhất với chủ đề “Việt Nam - Châu Phi: Những cơ hội hợp tác và phát triển trong thế kỷ XXI” đã được tổ chức tại Hà Nội với sự tham dự của gần 400 đại biểu trong nước và quốc tế.
Tháng 8/2010, Hội thảo Quốc tế Việt Nam-Châu Phi lần hai với chủ đề “Việt Nam - Châu Phi: Hợp tác cùng phát triển bền vững” đã diễn ra tại Hà Nội. Tham dự Hội thảo có 46 đoàn khách quốc tế với khoảng 500 đại biểu đến từ 30 nước Châu Phi, 16 tổ chức quốc tế, đại diện một số nước có quan hệ hợp tác ba bên với Việt Nam và Châu Phi và nước chủ nhà phía Việt Nam.
Trong lĩnh vực hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư, trong thập kỷ qua, dù bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều khó khăn nhưng quan hệ giữa Việt Nam và Châu Phi đã đạt được nhiều kết quả tích cực.
Về thương mại, đến nay, Việt Nam đã ký Hiệp định khung về hợp tác kinh tế, thương mại, khoa học kỹ thuật với 17 nước Châu Phi, Hiệp định thương mại song phương với 15 nước, Bản ghi nhớ về hợp tác thương mại và công nghiệp với 4 nước; thành lập một số Uỷ ban Hỗn hợp/Uỷ ban Hỗn hợp Thương mại để thúc đẩy hợp tác với các nước Ai Cập, An-giê-ri, Ma-rốc, Li-bi, Tuy-ni-di, Nam Phi, Ăng-gô-la, Mô-dăm-bích... để thúc đẩy hợp tác chuyên ngành với các nước này. Nhiều hoạt động xúc tiến thương mại tại thị trường Châu Phi đã được Bộ Công Thương và các cơ quan hữu quan tích cực triển khai để hỗ trợ các doanh nghiệp thâm nhập thị trường, mở rộng hợp tác kinh doanh với các bạn hàng ở Châu Phi.
Kim ngạch buôn bán hai chiều giữa Việt Nam với các nước Châu Phi đã tăng trưởng nhanh chóng, đạt mức trung bình 20%/năm. Cho tới nay, Việt Nam đã có quan hệ thương mại với tất cả 55 nước trong khu vực. Theo số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan Việt Nam, năm 2013, trao đổi thương mại giữa Việt Nam và Châu Phi đạt 4,29 tỷ USD, tăng 22,4% so với năm 2012 trong đó kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 2,88 tỷ USD, tăng 16%. Kim ngạch nhập khẩu đạt 1,42 tỷ USD, tăng 37,7% so với năm 2012.
Các mặt hàng xuất khẩu chính của Việt Nam sang châu Phi gồm hàng nông sản thực phẩm (gạo, cà phê, hạt tiêu, cơm dừa, thủy hải sản), hàng công nghiệp (máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, điện thoại di động, máy móc thiết bị phụ tùng, giày dép, dệt may)… Các mặt hàng nhập khẩu chính gồm có điều thô, bông, gỗ, sắt thép phế liệu, nguyên phụ liệu dệt may, da giày…
Các đối tác thương mại chính của Việt Nam tại châu Phi là Nam Phi, Bờ Biển Ngà, Gha-na, Ai Cập, An-giê-ri, Ni-giê-ri-a, Ăng-gô-la, Ca-mơ-run, Ma-rốc, Mô-dăm-bích, Tanzania.
Về đầu tư, theo Cục đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, chỉ tính các dự án còn hiệu lực đến hết năm 2013, các doanh nghiệp Việt Nam đã đầu tư sang 10 nước Châu Phi với tổng số vốn 729 triệu USD. Các dự án này tập trung chủ yếu trong lĩnh vực dầu khí tại các nước An-giê-ri, Ma-đa-ga-xca, Cộng hòa Công-gô; lĩnh vực viễn thông tại Mô-dăm-bích, Ca-mơ-run, Tanzania; lĩnh vực nông nghiệp tại Sudan, Ghana, Tanzania, Nigeria…
Về tình hình đầu tư trực tiếp của Châu Phi tại Việt Nam, tính đến hết năm 2013, đã có 7 quốc gia Châu Phi đầu tư vào nước ta là Xây-sen, Ma-rốc, Ni-giê-ri-a, Mô-ri-xơ, Ai Cập, Kê-ni-a và Siera Leon với tổng số vốn là 67,76 triệu USD. Các lĩnh vực đầu tư chính gồm công nghiệp chế biến, chế tạo, bán buôn, bán lẻ, sửa chữa, lĩnh vực hoạt động khoa học công nghệ, dịch vụ lưu trú và tư vấn.
Những thuận lợi trong quan hệ hợp tác kinh tế Việt Nam-Châu Phi
Một là, tình hình hợp tác chính trị, ngoại giao truyền thống tốt đẹp giữa Việt Nam và Châu Phi là tài sản và nền tảng thúc đẩy quan hệ hợp tác song phương trong đó có lĩnh vực kinh tế.
Hai là, Nhà nước, Chính phủ của Việt Nam và của các nước Châu Phi ngày càng quan tâm đến việc tăng cường, thúc đẩy quan hệ hợp tác kinh tế song phương, với việc ban hành nhiều chính sách, biện pháp hỗ trợ, trao đổi nhiều đoàn các cấp sang thăm lẫn nhau.
Ba là, hành lang pháp lý giữa Việt Nam và các nước Châu Phi không ngừng được củng cố và hoàn thiện, với việc ký mới nhiều Hiệp định, Biên bản ghi nhớ, góp phần tạo khuôn khổ thuận lợi cho hoạt động hợp tác kinh tế, trao đổi thương mại, đầu tư của các doanh nghiệp hai bên. Việt Nam và phần lớn các nước Châu Phi đều là thành viên của WTO nên các bên được hưởng qui chế MFN vô điều kiện, theo đó hàng hóa Việt Nam và các nước Châu Phi sẽ được cạnh tranh bình đẳng với các đối thủ khác, không còn vướng nhiều rào cản về thuế và hạn ngạch.
Bốn là, Việt Nam và Châu Phi có những tiềm năng hợp tác kinh tế mang tính bổ sung cho nhau. Chẳng hạn, trong lĩnh vực thương mại, những mặt hàng Châu Phi có nhu cầu nhập khẩu cũng là những mặt hàng mà Việt Nam có thế mạnh như gạo, cà phê, hạt tiêu, thủy sản, giày dép, dệt may, máy nông nghiệp, vật liệu xây dựng, phân bón, hóa chất. Ngược lại, Việt Nam cần mua từ Châu Phi các loại nguyên liệu đầu vào quan trọng như bông, điều, gỗ, dầu thô…
Năm là, doanh nghiệp hai bên ngày càng quan tâm đến thị trường của nhau. Bên thương mại hàng hóa thương mại thông thường, các doanh nghiệp bắt đầu mở văn phòng đại diện, liên doanh liên kết hoặc đầu tư
Sáu là hợp tác giữa Việt Nam và Châu Phi trải dài trong nhiều lĩnh vực, hình thức hợp tác đa dạng với sự tham gia của các tổ chức quốc tế hoặc bên thứ ba. Từ năm 2008, hưởng ứng sáng kiến của Tổ chức quốc tế Pháp ngữ (OIF) và Trung tâm thương mại quốc tế (ITC) và nhằm triển khai Chương trình hành động Siem Reap về đẩy mạnh trao đổi thương mại liên vùng giữa 3 khu vực sông Mekong nói tiếng Pháp (Việt Nam, Lào, Căm-pu-chia), 8 nước thuộc Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Tây Phi (UEMOA) và 6 nước thuộc Cộng đồng Kinh tế và Tiền tệ Trung Phi (CEMAC), Bộ Công Thương, Phòng TM và CN Việt Nam (VCCI), các doanh nghiệp của Việt Nam và của các nước khu vực Tây và Trung Phi nói tiếng Pháp đã tích cực phối hợp và tham gia nhiều hoạt động do ITC và OIF tổ chức như tham dự Cuộc gặp bên mua/bên bán về gạo, dệt may, hàng công nghiệp, gỗ…, các hội thảo ngân hàng, thúc đẩy việc trao đổi và chuyển giao công nghệ giữa Việt Nam và Châu Phi, biên soạn và xuất bản cuốn sách Triển vọng Hợp tác kinh tế thương mại giữa Việt Nam-UEMOA-CEMAC bằng tiếng Việt và tiếng Pháp,…
Bên cạnh hợp tác về kinh tế, Việt Nam còn mở rộng hợp tác trong lĩnh vực nông nghiệp, giáo dục, y tế với các nước Ăng-gô-la, Mô-dăm-bích, An-giê-ri, Bê-nanh, Ma-li, Cộng hòa Ghi-nê… trong khuôn khổ các chương trình hợp tác song phương, ba bên, bốn bên với sự tài trợ của các nước phát triển, các tổ chức quốc tế (FAO, Pháp, Nhật Bản, Nam Phi...). Những hình thức hợp tác phong phú này cũng góp phần thúc đẩy quan hệ hợp tác kinh tế song phương.
Những khó khăn trong quan hệ hợp tác kinh tế Việt Nam-Châu Phi
Ngoài những mặt thuận lợi kể trên, Việt Nam và Châu Phi cũng gặp những khó khăn trong việc thúc đẩy quan hệ hợp tác song phương.
Thứ nhất, mạng lưới cơ quan đại diện ngoại giao và thương mại của Việt Nam ở Châu Phi và ngược lại còn mỏng, chính vì vậy việc hỗ trợ cho doanh nghiệp về thông tin thị trường và triển khai các hoạt động kinh doanh còn nhiều hạn chế, vấn đề xin visa khó khăn, các hoạt động quảng bá hình ảnh, xúc tiến thương mại và giao lưu văn hoá chưa nhiều…
Thứ hai, mặc dù có những nỗ lực của hai bên song khuôn khổ pháp lý tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động thương mại, công nghiệp, đầu tư, tài chính, ngân hàng… giữa Việt Nam và các nước Châu Phi vẫn còn chưa hoàn thiện. Việt Nam và nhiều nước Châu Phi còn chưa ký kết các hiệp định trong các lĩnh vực này.
Thứ ba, việc trao đổi các đoàn các cấp sang thăm lẫn nhau vẫn còn hạn chế. Số lượng các doanh nghiệp có quy mô tài chính lớn sang kinh doanh và đầu tư tại thị trường của nhau chưa nhiều. Hoạt động xuất nhập khẩu vẫn chủ yếu thực hiện qua trung gian là các doanh nhân Châu Âu, Châu Mỹ.
Thứ năm, cơ cấu hàng xuất nhập khẩu đa phần vẫn là sản phẩm thô chưa qua chế biến và chủ yếu tập trung vào một số mặt hàng chính vì vậy rất khó tạo nên đột biến về kim ngạch xuất khẩu.
Thứ năm, do cách xa về mặt địa lý, tuyến đường hàng hải vận chuyển hàng hóa chưa thật sự thuận lợi khiến cho chi phí vận tải cao, làm tăng giá cả, giảm sức cạnh tranh của hàng hóa. Giao thông bằng đường hàng không giữa Việt Nam và Châu Phi cũng còn khó khăn, dẫn đến chi phí đi lại cao.
Thứ sáu, sự khác biệt về tập quán kinh doanh, phương thức thanh toán và ngôn ngữ cũng là những rào cản cho việc thúc đẩy quan hệ hợp tác kinh tế giữa hai Việt Nam và Châu Phi.
Một số giải pháp vĩ mô nhằm thúc đẩy quan hệ hợp tác kinh tế Việt Nam-Châu Phi
Một là, hoàn thiện và triển khai Đề án phát triển thị trường Châu Phi, thời kỳ 2012 – 2020 và định hướng đến năm 2030. Hiện nay, Bộ Công Thương đang xây dựng Đề án này nhằm đưa ra tư tưởng chỉ đạo, nguyên tắc, mục tiêu cần đạt được; Những biện pháp, chính sách cần thực hiện; Những phương tiện cần thiết để triển khai; Lộ trình hoặc tiến độ thực hiện Đề án; Xây dựng Quy chế phối hợp giữa các Bộ, ngành một cách có hiệu quả.
Hai là, tăng cường quan hệ chính trị, ngoại giao, phát huy vai trò của các cơ quan đại diện ngoại giao, thương mại Việt Nam tại Châu Phi. Việt Nam và Châu Phi cần xem xét mở thêm các Đại sứ quán, các Lãnh sự quán nhằm tạo điều kiện cho việc cung cấp thông tin về thương mại, đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu, làm thủ tục xin visa…
Ba là, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý tạo điều kiện thúc đẩy hợp tác kinh tế. Việt Nam và các nước Châu Phi cần tiếp tục rà soát và ký mới các hiệp định, biên bản ghi nhớ trong lĩnh vực thương mại, công nghiệp, đầu tư, tài chính, ngân hàng, vận tải,… nhằm tạo khung pháp lý thuận lợi cho hoạt động của các doanh nghiệp.
Bốn là, đẩy mạnh công tác thông tin tuyền truyền về tiềm năng, cơ hội hợp tác trong lĩnh vực kinh tế của Việt Nam và Châu Phi thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, các cuộc hội thảo, xuất bản sách giới thiệu thị trường, các đề tài nghiên cứu khoa học.
Năm là, đẩy mạnh công tác xúc tiến thương mại, đầu tư thông qua việc tổ chức các đoàn giao thương, hội thảo doanh nghiệp, tham dự các hội chợ triển lãm quốc tế lớn, trao đổi danh sách các lĩnh vực ngành hàng tiềm năng, các doanh nghiệp uy tín.
Sáu là, đẩy mạnh các mô hình hợp tác song phương, ba bên, bốn bên giữa Việt Nam, một nước Châu Phi và một tổ chức quốc tế (hoặc một nước thứ ba). Trong thời gian tới, Việt Nam và Châu Phi cần tiếp tục tham gia các hoạt động hợp tác trong khuôn khổ Chương trình Phát triển thương mại liên vùng, chuyển giao công nghệ giữa các nước khu vực sông Mekong nói tiếng Pháp và các quốc gia nói tiếng Pháp, nhất là tại khu vực Tây và Trung Phi.
