Uỷ ban Kinh tế và Tài chính thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hoá phái sinh

Theo Cổng thông tin điện tử Quốc hội, trình bày Tờ trình dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh, Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn với nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su... giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế về sản lượng chưa chuyển hóa tương xứng thành khả năng tham gia xác lập giá. Doanh nghiệp trong nước vẫn phụ thuộc đáng kể vào giá tham chiếu và thanh khoản từ các sở giao dịch nước ngoài, thường ở vị thế tiếp nhận giá và chịu tác động trực tiếp khi thị trường quốc tế biến động.

Bên cạnh đó, qua rà soát 41 văn bản quy phạm pháp luật cho thấy các quy định hiện hành còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch từ gia nhập thị trường, tổ chức giao dịch đến thanh toán bù trừ, giao nhận hàng hóa, giám sát và xử lý rủi ro. Do đó, việc ban hành một luật chuyên ngành là đòi hỏi khách quan, cấp thiết nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, ổn định chi phí đầu vào và bảo vệ giá đầu ra.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 08 chương, 54 điều, quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh (bao gồm thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC), quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, quản lý nhà nước; không điều chỉnh các sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm thuộc lĩnh vực tài chính.

Dự thảo Luật tập trung vào tổ chức thị trường và hạ tầng cốt lõi, cho phép Sở giao dịch hàng hóa tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh trên cơ sở phân định rõ sản phẩm, tài khoản và quản trị rủi ro. Xác định Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là hai cấu phần hạ tầng cốt lõi, trong đó Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch.

Về thị trường OTC và liên thông qua biên giới, quy định giao dịch các hợp đồng phái sinh chưa chuẩn hóa theo phương thức thỏa thuận. Đồng thời quy định cơ chế, điều kiện liên thông giữa Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước với các đối tác nước ngoài.

Liên quan tới giao dịch của tổ chức tín dụng và doanh nghiệp nhà nước, Luật hóa quy định cho phép tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài cung ứng dịch vụ phái sinh giá hàng hóa. Đặc biệt, cho phép doanh nghiệp nhà nước giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa rủi ro phát sinh trực tiếp từ sản xuất, kinh doanh; hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa chứ không chỉ căn cứ riêng vào kết quả lãi, lỗ của giao dịch phái sinh.

Đồng thời, ưu tiên phát triển sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam (như cà phê, gạo, cao su...), niêm yết trên Sở giao dịch để từng bước hình thành giá tham chiếu nội địa.

Ngoài ra, dự thảo Luật đề cập tới tăng cường quản trị rủi ro và an toàn hệ thống. Theo đó thiết lập khung quản trị rủi ro toàn diện trước, trong và sau giao dịch; áp dụng cơ chế giám sát thời gian thực, cảnh báo sớm và các biện pháp can thiệp khẩn cấp.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh, dự thảo Luật cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tích hợp thủ tục niêm yết sản phẩm mới và chỉ bổ sung 03 thủ tục cần thiết liên quan đến Trung tâm thanh toán bù trừ nhằm bảo đảm an toàn hệ thống (nâng tổng số lên 09 thủ tục). 

Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm quản lý tổng thể. Các bộ, ngành phối hợp theo chức năng chuyên ngành và UBND cấp tỉnh thực hiện quản lý tại địa phương. Dự thảo Luật phân định rõ quyền quản lý nhà nước với cơ chế tự quản của Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Đồng thời, chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở kết nối dữ liệu, ứng dụng công nghệ số và áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình mới.

Chính phủ dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua dự án Luật tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Tại Phiên họp, các đại biểu tán thành sự cần thiết xây dựng dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, với cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn được nêu trong Tờ trình. Các đại biểu cho ý kiến về một số vấn đề nêu trong dự thảo Luật như: thủ tục hành chính, phân cấp - phân quyền, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, bình đẳng giới và các chính sách dân tộc.

Vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm của đại biểu liên quan tới điều chỉnh các hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh qua Sở Giao dịch hàng hóa, Sở Giao dịch hàng hóa phái sinh và thị trường OTC, đồng thời loại trừ các lĩnh vực đã có pháp luật chuyên ngành điều chỉnh (như chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng...). Nhiều ý kiến đánh giá tính hợp lý, rõ ràng của phạm vi này, bảo đảm không xảy ra tình trạng chồng chéo, xung đột pháp luật.

Đồng thời, nhấn mạnh một số nội dung liên quan tới mô hình quản lý và tổ chức thị trường, sự phân định trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị vận hành thị trường và các thành viên; cơ chế bảo vệ nhà đầu tư.

Về quy định đối với các chủ thể tham gia thị trường, làm rõ điều kiện thành lập, mô hình tổ chức, quyền, nghĩa vụ và quản trị rủi ro của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ; cơ chế quản lý các thành viên thị trường; cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư cá nhân; quy định về việc tham gia thị trường phái sinh hàng hóa của các doanh nghiệp nhà nước và các tổ chức tín dụng…

Ghi nhận ý kiến đóng góp từ các đại biểu, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, Bộ Công Thương đang khẩn trương hoàn thiện bộ tài liệu hỏi - đáp và hệ thống slide minh họa nhằm diễn giải một cách trực quan, dễ hiểu về khái niệm, chính sách cũng như quy trình vận hành của Sở Giao dịch hàng hóa.

Theo lãnh đạo Bộ Công Thương, giao dịch hàng hóa phái sinh là một phương thức thương mại hiện đại và phức tạp. Xu hướng chuyển dịch lịch sử từ giao dịch hàng hóa thuần túy sang các sản phẩm tài chính - nhằm mục đích bảo hiểm rủi ro về giá, đảm bảo nguồn cung và tận dụng chênh lệch biến động margin - là bản chất thực tế đang diễn ra tại Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV).

Giải trình về phạm vi điều chỉnh và các quy định ngoại lệ trong dự thảo, Thứ trưởng chỉ ra, với lĩnh vực chứng khoán và ngân hàng đã có hệ thống pháp luật chuyên ngành điều chỉnh riêng biệt (Luật Chứng khoán điều chỉnh chứng khoán phái sinh; Luật Ngân hàng điều chỉnh giao dịch ngoại hối/tiền tệ phái sinh). Về mặt hàng vàng (kim loại quý), được quản lý theo cơ chế ngoại hối và an ninh tiền tệ quốc gia, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các tổ chức tín dụng trực tiếp quy định. Lĩnh vực điện lực do tính chất đặc thù không thể lưu trữ của điện năng, các giao dịch tương lai/phái sinh trong thị trường điện sẽ ưu tiên áp dụng theo Luật Điện lực. Trung tâm tài chính quốc tế được quy định ngoại lệ tại dự thảo luật, áp dụng các cơ chế riêng biệt (như Nghị quyết 98).

Liên quan đến mô hình tổ chức, đại diện cơ quan soạn thảo nhìn nhận thực tiễn từ Nghị định 158/2006/NĐ-CP đặt nền móng cho việc hình thành và quản lý thị trường giao dịch hàng hóa tập trung tại Việt Nam, trong đó tiêu biểu là việc thành lập Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV). Tuy nhiên, khung pháp lý không hạn chế khu vực nhà nước. Bộ Công Thương kỳ vọng các đơn vị có thể thành lập thêm Sở giao dịch, kết hợp hạ tầng logistics và trung tâm giao nhận để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Phát biểu kết luận phiên họp, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai đánh giá cao tinh thần làm việc trách nhiệm của cơ quan soạn thảo và các đại biểu. Phó Chủ nhiệm nhấn mạnh, nhóm vấn đề chính là tiếp tục rà soát tính tương thích của dự thảo với hệ thống pháp luật hiện hành (thương mại, đầu tư, chứng khoán, tổ chức tín dụng...) và điều ước quốc tế. Đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính, phân cấp phân quyền và chuyển đổi số.

Việc xây dựng luật phải bám sát 5 nhóm chính sách đã được Chính phủ thông qua; tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, gắn phái sinh với lưu thông hàng hóa thực tế và thiết lập cơ chế giám sát chống thao túng thị trường.

Về phạm vi điều chỉnh, phân định rõ ranh giới giữa luật này và các luật chuyên ngành. Làm rõ nguyên tắc áp dụng pháp luật và cơ chế phối hợp liên ngành đối với các trường hợp giao thoa, tránh chồng chéo hoặc tạo khoảng trống pháp lý.

Đối với mô hình quản lý thị trường, xác định rõ cơ quan đầu mối quản lý nhà nước và cơ chế phối hợp liên bộ, ngành nhằm quản lý minh bạch các giao dịch tài chính có độ rủi ro cao.

Liên quan tới chủ thể tham gia và hạ tầng kỹ thuật, cần đánh giá kỹ lộ trình hoàn thiện hạ tầng vận hành, đặc biệt trong giai đoạn chuyển tiếp của Nghị định 302 (ban hành ngày 01/08/2026). Hoàn thiện điều kiện đối với hội viên của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Xây dựng cơ chế bảo vệ nhà đầu tư cá nhân, hạn chế đầu cơ quá mức. Đáng chú ý, cần quy định rõ cơ chế an toàn và bảo toàn vốn cho doanh nghiệp nhà nước khi tham gia thị trường, đồng thời đảm bảo quyền tiếp cận bình đẳng cho các tổ chức tín dụng.

Với cơ chế vận hành, giám sát và liên thông cần làm rõ vai trò của cơ quan quản lý trong việc giám sát, đánh giá tính khả thi của cơ chế tự quản tại các Sở Giao dịch. Xây dựng điều kiện liên thông thị trường qua biên giới gắn liền với công tác quản lý ngoại hối, thanh toán quốc tế, phòng chống rửa tiền, thuế và hải quan.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính sẽ tổng hợp toàn bộ các ý kiến để hoàn thiện Báo cáo thẩm tra sơ bộ trước khi trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét.