Do điều kiện khí hậu khắc nghiệt, sản lượng gạo hàng năm của các nước châu Phi là không đủ để cung ứng cho thị trường nội địa, khiến cho từ năm 2009 đến nay, châu lục này phải nhập khẩu trung bình từ 8 -10 triệu tấn gạo/năm, trị giá từ 3,5-5 tỷ USD.
Tình hình xuất khẩu gạo của Việt Nam vào châu Phi
Các nước cung cấp gạo chính cho châu Phi là Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan, Việt Nam và Mỹ, trong đó, Thái Lan vẫn là nhà cung cấp gạo với khối lượng lớn nhất và chủng loại đa dạng, chiếm đến 50% tổng lượng gạo nhập khẩu của châu Phi. Mặt hàng gạo Việt Nam tuy đã bước đầu tạo dựng được chỗ đứng, cũng như uy tín đối với người tiêu dùng châu Phi, song kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này còn khiêm tốn.
Trong giai đoạn từ năm 2010 - 2014, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng gạo bình quân của Việt Nam sang châu Phi đạt 650 triệu USD/năm, chiếm khoảng 6,5% tổng kim ngạch nhập khẩu gạo của châu Phi. Năm 2013 được coi là thời kỳ “hoàng kim” cho gạo Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu đạt trên 2 triệu tấn, chiếm gần 30% tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam trong năm này (tương đương với 780 triệu USD về giá trị). Tuy nhiên, sang năm 2014, kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam sang châu Phi giảm nhanh chóng, chỉ đạt 425,7 triệu USD, do nhu cầu của thị trường giảm và gạo Việt Nam phải cạnh tranh gay gắt với gạo của Thái Lan, Ấn Độ và Pakistan. Trong 9 tháng năm 2015, kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam sang châu Phi đã cải thiện, đạt 314,4 triệu USD, tăng 21,8% so với cùng kỳ năm 2014.
Một trong số những nguyên nhân chính dẫn đến kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam sang châu Phi còn thấp là do việc xuất khẩu gạo của Việt Nam sang thị trường này chủ yếu qua trung gian là các thương nhân châu Âu và Li-Băng, dẫn đến giá gạo của Việt Nam vào châu Phi thường bị đẩy lên cao, làm giảm tính cạnh tranh về giá của gạo Việt Nam so với gạo nhập khẩu từ Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan. Bên cạnh đó, việc xuất khẩu qua trung gian dẫn đến tình trạng người dân châu Phi ăn gạo Việt Nam hàng ngày, nhưng lại không biết đến thương hiệu gạo Việt Nam.
Để hạn chế tình trạng xuất khẩu gạo qua trung gian, bên cạnh việc tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại hàng năm tại các quốc gia châu Phi, tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp châu Phi có cơ hội tiếp xúc trực tiếp, Bộ Công Thương cũng đã đề xuất và ký kết Bản ghi nhớ về thương mại gạo giữa Việt Nam và các quốc gia châu Phi như Cộng hòa Guinea, Sierra Leon, Comoros, tạo điều kiện cho gạo Việt Nam xuất khẩu trực tiếp vào các thị trường này. Tuy nhiên, việc ký kết thỏa thuận thương mại gạo chỉ có hiệu quả cao với các quốc gia chưa tư nhân hóa việc kinh doanh mặt hàng gạo.
Trong khi đó, nguyên nhân sâu xa của việc xuất khẩu gạo thông qua hình thức trung gian, phần lớn là qua các thương nhân châu Âu là do họ có tiềm lực tài chính, hệ thống kho bãi và phân phối trực tiếp rộng khắp tại châu Phi. Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam có thể nghiên cứu, đẩy mạnh việc xây dựng và phát triển mạng lưới phân phối gạo trực tiếp tại lục địa này.
Lựa chọn và thiết lập kênh phân phối phù hợp
Đối với thị trường châu Phi, tùy từng quốc gia, các nhà xuất khẩu gạo Việt Nam có thể lựa chọn một vài kênh phân phối, như: xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu thông qua đại diện thương mại, xuất khẩu thông qua đại lý, xuất khẩu thông qua các nhà phân phối bản địa, xuất khẩu thông qua bán lẻ, xuất khẩu đến người tiêu dùng cuối cùng.
Việc xuất khẩu trực tiếp sang các nước châu Phi, nhất là các nước nghèo, đòi hỏi doanh nghiệp phải nỗ lực đầu tư ban đầu rất lớn trên cả 2 phương diện nhân lực và vật lực. Việc mở chi nhánh hoặc thành lập doanh nghiệp ở châu Phi để trực tiếp kinh doanh, thuê kho ngoại quan, có thể kết hợp nhập khẩu để tận dụng tối đa cước phí vận tải và phí thuê kho ngoại quan sẽ là phương án kinh doanh hiệu quả trong điều kiện thanh toán khó khăn tại một số nước ở châu Phi.
Ngoài ra, doanh nghiệp Việt Nam có thể tiếp cận với các tập đoàn lớn hoặc các nhà bán buôn, các tập đoàn siêu thị lớn bởi đây là các nhà bán buôn châu Phi nắm trong tay hệ thống phân phối tới cả các địa phương, chứ không chỉ tập trung tại các thành phố lớn. Doanh nghiệp muốn thâm nhập thị trường châu Phi lâu dài cần tìm cho mình một người đại diện giỏi là người bản xứ để thuận lợi về ngôn ngữ, giải quyết các thủ tục địa phương.
Châu Phi là một châu lục rộng lớn với 54 quốc gia. Tuy nhiên, phần lớn các quốc gia tại châu lục này là các nước nghèo, chậm phát triển, hệ thống cơ sở hạ tầng còn đang trên đà hoàn thiện, cùng với sự khác biệt về văn hóa, tập quán tiêu dùng nên việc tìm hiểu, nghiên cứu, thâm nhập thị trường các nước châu Phi vẫn tồn tại rất nhiều khó khăn, thách thức với các doanh nghiệp Việt Nam.
Để giảm thiểu rủi ro trong quá trình kinh doanh tại châu lục này, doanh nghiệp Việt Nam cần tham khảo nguồn thông tin qua các kênh chính thức như hệ thống Thương vụ và Cơ quan đại diện của Việt Nam tại nước bản địa, các Đại sứ quán châu Phi tại Việt Nam, Vụ Thị trường Châu Phi, Tây Á, Nam Á - Bộ Công Thương, hệ thống thông tin điện tử của Bộ Công Thương (www.moit.gov.vn và www.vietnamexport.com).
Ngoài ra, doanh nghiệp có thể tham gia các đoàn xúc tiến thương mại, nghiên cứu chính sách do Bộ Công Thương tổ chức tại các nước có nhu cầu nhập khẩu gạo lớn, như: Bờ Biển Ngà, Nigeria, Nam Phi, Ghana, Benin, Tanzania, Angeria, Angola, Mozambique, Cameroon… Đây là cơ hội tốt để doanh nghiệp hai Bên trực tiếp gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và cơ hội hợp tác kinh doanh./.
