Hoàn thiện thể chế cạnh tranh trong kỷ nguyên số

Ngày 16/6/2026, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia phối hợp với Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương) tổ chức Hội thảo lấy ý kiến đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 luật gồm: Luật Thương mại, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Cạnh tranh và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. 

Áp lực từ thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện thể chế

Dự án Luật được xây dựng dựa trên việc quán triệt các chủ trương của Đảng về phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Thay vì sửa đổi toàn diện, dự thảo tập trung vào các nội dung cấp thiết tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư.

Tại Hội thảo, bà Hoàng Thị Thu Trang, Phó thủ trưởng Cơ quan Điều tra vụ việc cạnh tranh, cho biết dù Luật Cạnh tranh 2018 đã có những tiến bộ như mở rộng phạm vi điều chỉnh xuyên biên giới và chuyển sang cách tiếp cận dựa trên đánh giá tác động nhưng bối cảnh bùng nổ kinh tế số đã đặt ra những thách thức mới.

Các Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đều nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế cạnh tranh, bảo đảm môi trường kinh doanh bình đẳng và xử lý nghiêm các hành vi hạn chế cạnh tranh.

Không chỉ xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện thể chế, nhu cầu sửa đổi Luật Cạnh tranh còn được đặt ra từ thực tiễn thi hành pháp luật trong những năm gần đây. Từ khi hoàn thiện mô hình tổ chức năm 2024, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã điều tra khoảng 20 vụ việc cạnh tranh không lành mạnh, 02 vụ vi phạm tập trung kinh tế và đang điều tra 01 vụ hạn chế cạnh tranh. Lượng hồ sơ thông báo tập trung kinh tế cũng gia tăng đáng kể qua từng năm, phản ánh sự phát triển nhanh của thị trường cũng như những thách thức mới trong công tác quản lý cạnh tranh.

Theo bà Hoàng Thị Thu Trang, sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường kinh doanh, đặc biệt là sự phát triển của kinh tế số và các nền tảng trực tuyến, đang đặt ra nhiều vấn đề mà các công cụ quản lý cạnh tranh truyền thống chưa thể bao quát đầy đủ. Một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình thực thi Luật Cạnh tranh hiện nay là việc các tiêu chí truyền thống như doanh thu, sản lượng hay thị phần không còn phản ánh đầy đủ sức mạnh thị trường của các nền tảng số.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, giá trị của doanh nghiệp ngày càng được quyết định bởi dữ liệu, mạng lưới người dùng và khả năng tạo lập hệ sinh thái thay vì chỉ dựa trên kết quả kinh doanh. Để minh họa cho xu hướng này, Phó thủ trưởng Cơ quan Điều tra vụ việc cạnh tranh dẫn chứng thương vụ Facebook mua lại WhatsApp năm 2014: “Tại thời điểm đó WhatsApp được định giá là 19 tỷ USD. Tuy nhiên doanh thu của WhatsApp tại thời điểm được mua lại chỉ khoảng 10,2 triệu USD và đang bị lỗ ròng 138 triệu USD”.

Theo bà Trang, dù doanh thu rất thấp và đang thua lỗ, WhatsApp vẫn được định giá tới 19 tỷ USD nhờ sở hữu khoảng 450 triệu người dùng và tốc độ tăng trưởng khoảng 1 triệu người dùng mới mỗi tháng. Điều này cho thấy các chỉ tiêu truyền thống như doanh thu hay sản lượng không còn phản ánh đầy đủ quy mô và sức ảnh hưởng của một nền tảng số.

Theo bà Trang, chính những biến đổi của môi trường cạnh tranh trong nền kinh tế số đã cho thấy nhiều quy định hiện hành cần được điều chỉnh, bổ sung để phù hợp với thực tiễn. Từ đó, dự thảo Luật Cạnh tranh sửa đổi được xây dựng với mục tiêu tháo gỡ 3 điểm nghẽn: xử lý các hành vi mới phát sinh; khắc phục tình trạng quá tải hồ sơ tập trung kinh tế do quy định chưa rõ ràng; và cập nhật công cụ xác định thị phần, sức mạnh thị trường đáng kể cho phù hợp với nền tảng số.

4 nhóm nội dung sửa đổi trọng tâm

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, dự thảo Luật tập trung sửa đổi, bổ sung 4 nhóm nội dung trọng tâm.

Thứ nhất, bổ sung các quy định phù hợp với các mô hình kinh doanh mới, trong cả kinh tế thực và kinh tế số. Dự thảo Luật bổ sung các tiêu chí xác định thị phần đối với nền tảng số như số lượng người bán, người mua và số lượng giao dịch. Đáng chú ý, tiếp thu ý kiến của các đại biểu, Ban soạn thảo đã bổ sung thêm tiêu chí giá trị giao dịch hàng hóa, dịch vụ trên nền tảng nhằm phản ánh đầy đủ hơn quy mô hoạt động của nền tảng số. Sức mạnh thị trường đáng kể sẽ được đánh giá qua khả năng kiểm soát dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới, hệ sinh thái và khả năng “khóa chặt” người dùng.

Ngoài ra, Dự thảo cũng bổ sung các hành vi cấm phù hợp với thực tiễn kinh doanh hiện nay. Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh bị cấm được bổ sung một số quy định liên quan đến : tự ưu tiên hàng hóa của mình, ép buộc sử dụng dịch vụ trong hệ sinh thái, gây khó khăn khi chuyển đổi nền tảng hoặc lạm dụng dữ liệu,… mà có tác động hạn chế cạnh tranh trên thị trường. Đồng thời, bổ sung các hành vi cạnh tranh không lành mạnh như cản trở quyền bán hàng/phân phối, gây nhầm lẫn chỉ dẫn thương mại. Đáng chú ý, từ đề xuất của Đoàn Luật sư Hà Nội, dự thảo đã bổ sung hành vi cấm là “thao túng giao diện” (dùng kỹ thuật điều hướng gây nhầm lẫn cho người dùng).

Bà Hoàng Thị Thu Trang khẳng định: “Việc bổ sung các hành vi mang tính chất đặc thù để nền tảng số có thể lường trước được, dự đoán trước được và chuẩn bị cho việc tuân thủ nó tốt hơn”.

Thứ hai, mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các hành vi hỗ trợ hoặc tiếp tay cho vi phạm cạnh tranh. Dự thảo bổ sung quy định về hành vi giúp sức (hỗ trợ tài chính, kỹ thuật, công nghệ) cho các vi phạm hạn chế cạnh tranh, vốn chưa được Luật 2018 điều chỉnh hiệu quả trong bối cảnh các hệ sinh thái tập đoàn phát triển. 

Thứ ba, tiếp tục sửa đổi các quy định liên quan đến kiểm soát tập trung kinh tế nhằm giảm gánh nặng thủ tục nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả giám sát thị trường. Theo đó, dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của dự thảo Luật dự kiến nâng ngưỡng thông báo tập trung kinh tế lên gấp đôi (từ 3.000 tỷ lên 6.000 tỷ đồng về tài sản/doanh thu; từ 1.000 tỷ lên 2.000 tỷ đồng về giá trị giao dịch). Bổ sung mức phạt tiền cố định tối đa 2 tỷ đồng cho các vi phạm mang tính thủ tục. Đặc biệt, dự thảo bổ sung thời hạn hiệu lực cho các quyết định tập trung kinh tế có điều kiện (Điều 42) để phù hợp với sự thay đổi của cấu trúc thị trường. 

Thứ tư, chú trọng cải cách thủ tục hành chính nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Dự thảo loại bỏ 100% phí thẩm định hồ sơ miễn trừ; rút ngắn thời gian xem xét tính đầy đủ hồ sơ từ 7 xuống 5 ngày và thời gian thẩm định từ 60 xuống 45 ngày. Doanh nghiệp sẽ không phải nộp bản giấy các giấy tờ đã có trên Cơ sở dữ liệu quốc gia và có thể nộp hồ sơ trực tuyến hoặc qua trục liên thông quốc gia.

Theo đánh giá của Ban soạn thảo, những sửa đổi nêu trên không chỉ nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về cạnh tranh mà còn hướng tới việc tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng hơn trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ.

Đại diện Cơ quan Điều tra vụ việc cạnh tranh tin tưởng rằng các quy định tại dự thảo đã góp phần hình thành khuôn khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch và toàn diện hơn trong thực thi pháp luật cạnh tranh. Đối với doanh nghiệp, khuôn khổ này giúp giảm chi phí tuân thủ, đồng thời tạo cơ sở pháp lý cụ thể để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trước các hành vi bóp méo cạnh tranh.

Đối với người tiêu dùng, các quy định mới mở rộng cơ hội tiếp cận sản phẩm, dịch vụ đa dạng, chất lượng hơn và hạn chế nguy cơ bị ràng buộc bởi các hành vi ép buộc hoặc gây bất lợi. Đối với cơ quan cạnh tranh, dự thảo bổ sung cơ sở pháp lý và công cụ thực thi đầy đủ, rõ ràng, chắc chắn hơn, qua đó góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh, công bằng và hiệu quả.