[eMagazine] Cà phê Khe Sanh: Từ sinh kế vùng đồng bào Bru - Vân Kiều đến sản phẩm OCOP 5 sao vươn ra thế giới

Ít ai biết rằng, trước khi trở thành một trong những vùng sản xuất cà phê Arabica nổi tiếng của miền Trung, cây cà phê Khe Sanh đã trải qua giai đoạn đầy khó khăn. Được người Pháp đưa vào trồng từ 100 năm trước, cây cà phê từng là nguồn thu nhập chính của nhiều hộ dân, đặc biệt là đồng bào Bru - Vân Kiều sinh sống tại vùng núi tỉnh Quảng Trị. Tuy nhiên, biến động của thị trường cùng phương thức canh tác truyền thống khiến giá trị của loại cây này ngày càng giảm sút.

Theo bà Nguyễn Thị Hằng - Giám đốc Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh, từ năm 2014, người trồng cà phê liên tục đối mặt với vòng luẩn quẩn "được mùa mất giá, được giá mất mùa". Thiếu vốn đầu tư khiến nhiều diện tích cà phê già cỗi không được cải tạo; đất canh tác bị xói mòn; việc thu hái không đúng kỹ thuật làm chất lượng hạt cà phê giảm sút. Trong khi đó, sản xuất nhỏ lẻ khiến người dân gần như không có tiếng nói trên thị trường và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.

Xuất phát từ thực tế đó, năm 2019, HTX Nông sản Khe Sanh được thành lập với thương hiệu KAC Khe Sanh Coffee, mục tiêu nhằm xây dựng chuỗi giá trị cà phê sạch, khép kín theo hướng hữu cơ, lấy người nông dân làm trung tâm. Thay vì chỉ tập trung vào khâu chế biến hay tiêu thụ, HTX lựa chọn bắt đầu từ vùng nguyên liệu, từng bước thay đổi phương thức sản xuất để nâng cao giá trị hạt cà phê và cải thiện thu nhập cho người dân.

Đến nay, cà phê Khe Sanh đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý - dấu mốc quan trọng khẳng định nguồn gốc, chất lượng và danh tiếng của sản phẩm. Đây không chỉ là cơ sở để bảo vệ thương hiệu trước sự cạnh tranh của thị trường mà còn mở ra cơ hội đưa cà phê Khe Sanh tiếp cận những phân khúc có giá trị cao hơn.

Điểm khác biệt của HTX Nông sản Khe Sanh không nằm ở việc thu mua cà phê, mà ở cách tổ chức một chuỗi giá trị khép kín để người dân cùng tham gia và cùng hưởng lợi.

Ngay từ khi tham gia HTX, các hộ dân được hỗ trợ cây giống để cải tạo những diện tích cà phê già cỗi; được tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật do HTX phối hợp với ngành khuyến nông tổ chức ngay tại vườn; được hướng dẫn quy trình chăm sóc, cắt tỉa, thu hái quả chín đúng tiêu chuẩn và áp dụng phương thức sản xuất theo hướng hữu cơ. Đồng thời, HTX đầu tư sản xuất phân vi sinh từ chính vỏ quả cà phê, cung cấp cho các hộ liên kết với mức giá thấp hơn khoảng 30% so với thị trường, góp phần giảm chi phí sản xuất, cải tạo đất và hạn chế ô nhiễm môi trường.

Quan trọng hơn, HTX cam kết thu mua toàn bộ sản phẩm đạt tiêu chuẩn với mức giá cao hơn thị trường từ 5.000-8.000 đồng/kg. Chính cơ chế liên kết từ đầu vào đến đầu ra đã giúp người dân yên tâm đầu tư chăm sóc vườn cây, từng bước chuyển từ sản xuất manh mún sang sản xuất hàng hóa theo tiêu chuẩn chất lượng.

Hiệu quả của mô hình không chỉ thể hiện ở giá trị sản phẩm mà còn ở những thay đổi rõ rệt trong đời sống người dân. Theo HTX, khoảng 60% số hộ tham gia liên kết đã thoát nghèo. Hiện HTX có 30 thành viên chính thức và 115 thành viên liên kết, phần lớn là đồng bào Bru - Vân Kiều. Đây không chỉ là mô hình phát triển kinh tế tập thể mà còn là cách để người dân vùng cao tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông sản, thay vì chỉ bán nguyên liệu thô như trước đây.

Liên kết với Hợp tác xã giúp khoảng 60% số hộ tham gia thoát nghèo. Ảnh: TCCT

Gia đình chị Hồ Thị Rường, ở thôn Bụt Việt, xã Hướng Phùng là một minh chứng. Trước đây, việc chăm sóc cà phê chủ yếu dựa trên kinh nghiệm nên năng suất không ổn định. Sau khi tham gia HTX, chị được hỗ trợ giống, mua phân bón với giá ưu đãi và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc bài bản. Nhờ áp dụng đúng quy trình, năng suất tăng lên rõ rệt. Với 1ha cà phê, gia đình chị thu hoạch từ 7-8 tấn quả mỗi vụ, mang lại thu nhập gần 70 triệu đồng mỗi năm, đủ trang trải cuộc sống và nuôi hai con ăn học.

Không dừng lại ở đó, HTX còn phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm cà phê để sản xuất phân hữu cơ, đồng thời nghiên cứu sản xuất biochar và nhiệt sạch nhằm hướng tới phát triển cà phê carbon thấp. Hướng đi này vừa gia tăng giá trị kinh tế, vừa góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao tính bền vững của vùng nguyên liệu.

Mới đây, ngày 30/7, sáng kiến này của HTX Nông sản Khe Sanh cùng Liên minh HTX tỉnh Quảng Trị đã được trao giải Ba tại Cuộc thi "Sáng tạo Khoa học Kỹ thuật trong Phát triển Kinh tế Nông nghiệp, Thích ứng Biến đổi Khí hậu" tỉnh Quảng Trị.

Sau nhiều năm kiên trì xây dựng chuỗi giá trị, những nỗ lực của HTX Nông sản Khe Sanh đã được ghi nhận khi sản phẩm Cà phê Khe Sanh (100% cà phê  bột Arabica) đạt chứng nhận OCOP 5 sao năm 2025. Đây không chỉ là minh chứng cho chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội đưa thương hiệu cà phê Khe Sanh tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế.

Đến nay, HTX đã ký kết hợp đồng tiêu thụ với nhiều doanh nghiệp lớn trong nước, đồng thời đưa sản phẩm vào hệ thống bán lẻ trên cả nước. Đặc biệt, cà phê Khe Sanh đã đàm phán, kết nối thành công để xuất khẩu sang Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Pháp - những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Thành công này không chỉ nâng cao giá trị thương hiệu cà phê Khe Sanh mà còn góp phần tạo đầu ra ổn định cho vùng nguyên liệu và tăng thu nhập cho người trồng cà phê.

Để tiếp tục mở rộng thị trường, HTX đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động kinh doanh khi đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, đồng thời tích cực tham gia các hội chợ xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh để quảng bá thương hiệu, kết nối đối tác. Theo HTX, các kênh bán hàng trực tuyến đang mang lại hiệu quả tích cực khi nhiều khách hàng sau khi trải nghiệm sản phẩm tiếp tục quay lại mua, góp phần tạo thị trường tiêu thụ ổn định.

Theo Giám đốc Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh, trong quá trình phát triển, HTX cũng nhận được sự đồng hành của chính quyền tỉnh Quảng Trị, các cơ quan chuyên môn, hệ thống khuyến nông cùng nhiều chương trình hỗ trợ phát triển sinh kế. Sự phối hợp này giúp nâng cao năng lực cho người dân, hoàn thiện chuỗi giá trị và mở rộng vùng nguyên liệu theo hướng bền vững.

"Thời gian tới, HTX sẽ tiếp tục xây dựng và hoàn thiện chuỗi giá trị cà phê sạch, khép kín theo hướng hữu cơ; nâng cao chất lượng sản phẩm; mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và quốc tế; đồng thời tăng cường liên kết với người dân để phát triển vùng nguyên liệu bền vững. Mục tiêu lâu dài là đưa thương hiệu KAC Khe Sanh Coffee ngày càng phát triển, góp phần nâng cao thu nhập cho người trồng cà phê và thúc đẩy phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi", bà Nguyễn Thị Hằng - Giám đốc HTX nhấn mạnh.

Từ một vùng nguyên liệu từng đối mặt với nhiều khó khăn, Khe Sanh hôm nay đã chứng minh rằng, khi xây dựng được chuỗi liên kết chặt chẽ giữa người dân, hợp tác xã và thị trường, một nông sản đặc hữu hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế địa phương. Quan trọng hơn, thành công của cà phê Khe Sanh không chỉ được đo bằng chứng nhận OCOP 5 sao hay những lô hàng xuất khẩu, mà còn bằng những đổi thay trong đời sống của hàng trăm hộ đồng bào Bru - Vân Kiều - những người đang trực tiếp gìn giữ và nâng tầm giá trị của hạt cà phê trên vùng đất miền núi Quảng Trị.