[eMagazine] Khơi nguồn lực văn hóa thành sức bật thị trường cho sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Ở Hợp Thành, Thái Nguyên, kinh nghiệm trồng và chế biến chè đã được người Tày tích lũy qua nhiều thế hệ. Ông Tống Văn Viện, Giám đốc HTX Nông sản Phú Lương cho biết, HTX phát triển chè từ kinh nghiệm sản xuất của bà con, sau đó cải tiến kỹ thuật, chế biến chuyên sâu và áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng hiện đại. Từ sản xuất nhỏ lẻ, bán chủ yếu qua tiểu thương, người dân từng bước tham gia vào chuỗi sản xuất có tổ chức, gắn với chế biến và xây dựng thương hiệu.

Thực tế này cho thấy, giá trị riêng có của nhiều sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) không chỉ nằm ở nguyên liệu, mà còn được tạo nên từ kinh nghiệm chọn giống, canh tác, thu hái, chế biến và sử dụng nguồn tài nguyên bản địa. Được trao truyền qua nhiều thế hệ, những tri thức ấy vừa là một phần của văn hóa cộng đồng, vừa tạo nên sự khác biệt của sản phẩm.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị mở rộng cách tiếp cận này khi xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng của phát triển. Với vùng đồng bào DTTS&MN, điều đó đặt ra yêu cầu bảo tồn gắn với phát huy giá trị, để những tri thức, kỹ năng truyền thống tiếp tục được sử dụng và tạo sinh kế. Theo bà Nguyễn Thị Hồng Huệ, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cần chuyển từ tư duy “bảo tồn những gì đang có” sang “bảo tồn để phát huy và phát triển”.

Nghề thuốc Nam của người Dao ở Ba Vì là một ví dụ. Những hiểu biết về cây thuốc, thời điểm thu hái và cách chế biến từng được trao truyền chủ yếu trong cộng đồng, nay từng bước được đưa vào phát triển sản phẩm. HTX Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ từ 7 thành viên ban đầu đã phát triển lên 10 thành viên, tạo việc làm cho khoảng 25 lao động, chủ yếu là phụ nữ Dao; các sản phẩm trà, cao dược liệu được phát triển từ nguồn dược liệu và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, trong đó nhiều sản phẩm đã được công nhận OCOP 3 sao.

Quy mô chưa lớn, nhưng mô hình cho thấy một hướng chuyển hóa rõ hơn từ tri thức bản địa sang sản phẩm và sinh kế. Khoa học - công nghệ và quy trình sản xuất mới không thay thế kinh nghiệm của cộng đồng, mà giúp những giá trị ấy được đưa vào sản phẩm phù hợp hơn với yêu cầu thị trường. Khi sản phẩm tạo được đầu ra và việc làm, tri thức bản địa cũng có thêm điều kiện để tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.

Có tri thức quý và sản phẩm khác biệt chưa đồng nghĩa với có thị trường. Một loại chè có cách chế biến riêng nhưng chất lượng thiếu ổn định sẽ khó duy trì đơn hàng. Một sản phẩm dược liệu chứa đựng kinh nghiệm của nhiều thế hệ nhưng nguồn nguyên liệu chưa ổn định, chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu hay hình thức chưa phù hợp cũng khó đi xa.

Bà Nguyễn Thị Hồng Huệ cho rằng cần chuyển từ tư duy “làm ra sản phẩm rồi mới tìm thị trường” sang “phát triển sản phẩm theo nhu cầu thị trường nhưng trên nền tảng giá trị văn hóa của cộng đồng”.

Thực tế cho thấy, nhiều giá trị văn hóa và tri thức bản địa đã được đưa vào sản phẩm, từ nghề dệt truyền thống, chè vùng cao đến ẩm thực và các sản phẩm gắn với du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, dư địa tạo thêm giá trị vẫn còn lớn. Không ít sản phẩm mới chủ yếu khai thác giá trị từ nguyên liệu và kỹ năng sản xuất, trong khi những yếu tố có thể nâng sức cạnh tranh như tri thức bản địa, câu chuyện văn hóa, thương hiệu, thiết kế và trải nghiệm chưa được chuyển hóa đầy đủ thành giá trị thị trường.

Khoảng trống này cần được thu hẹp ngay từ khâu phát triển sản phẩm và tổ chức thị trường. Thông tin về nhu cầu, yêu cầu của hệ thống phân phối cần được đưa trở lại quá trình sản xuất; đồng thời, xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu, thương mại điện tử và mở rộng kênh phân phối giúp sản phẩm tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn.

Một hướng mở thị trường khác đến từ việc đưa sản phẩm vào chuỗi giá trị du lịch. Theo thông tin tại tọa đàm, nhóm thực phẩm hiện chiếm khoảng 60% quà tặng được khách du lịch lựa chọn khi đến các vùng mang đặc trưng văn hóa của đồng bào DTTS&MN. Giá trị của những sản phẩm này không chỉ nằm ở nguyên liệu, mà còn được tạo nên từ kinh nghiệm chế biến, bảo quản thực phẩm, tri thức bản địa và những tập quán văn hóa gắn với đời sống cộng đồng.

Ở cấp địa phương, cách tiếp cận này cũng đang được cụ thể hóa trong phát triển sản phẩm và sinh kế. Ông Nguyễn Đình Tứ, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ cho biết, tỉnh xác định văn hóa, nhất là văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số, là nguồn lực cần được gắn với phát triển sản phẩm, du lịch và sinh kế. Thực tế, một số mô hình du lịch cộng đồng đã chuyển từ vài hộ tham gia sang cả cộng đồng cùng làm, kết hợp lưu trú, ẩm thực, sản phẩm nông nghiệp và nghề truyền thống.

Những chuyển động từ cơ sở cũng đặt ra yêu cầu kết nối chặt hơn giữa sản xuất và thị trường. Nghị quyết số 88/NQ-CP ngày 5/4/2026 của Chính phủ nhấn mạnh phát triển thị trường trong nước gắn với nhu cầu tiêu dùng, tăng cường kết nối cung - cầu và nâng cao năng lực tiêu thụ hàng hóa. Với sản phẩm vùng đồng bào DTTS&MN, thông tin về nhu cầu, yêu cầu của hệ thống phân phối cần được đưa trở lại quá trình sản xuất; đồng thời, xúc tiến thương mại, thương mại điện tử và mở rộng kênh phân phối giúp sản phẩm tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn.

Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, theo ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, điểm nghẽn hiện nay nằm ở khoảng cách giữa “có sản phẩm tốt” và “có năng lực thị trường”. Vì vậy, cần chuẩn hóa những khâu có thể chuẩn hóa nhưng vẫn giữ phần tạo nên bản sắc; đồng thời nâng chất lượng bao bì, truy xuất nguồn gốc, năng lực thương mại và khả năng đáp ứng các kênh phân phối.

Quan trọng hơn, hỗ trợ cần được tổ chức theo chuỗi, từ hoàn thiện sản phẩm, dữ liệu, logistics đến kết nối thị trường, ký kết và duy trì đơn hàng. Hiệu quả cuối cùng không phải là sản phẩm xuất hiện tại một hội chợ hay phiên kết nối, mà là vào được kênh phân phối, có đơn hàng và từng bước duy trì đầu ra ổn định.

Sản phẩm tìm được chỗ đứng trên thị trường là một bước tiến, nhưng điều quan trọng hơn là giá trị tạo ra từ thị trường được chia sẻ như thế nào với cộng đồng - những người đang gìn giữ tri thức và làm nên nét riêng của sản phẩm. Theo số liệu Điều tra 53 dân tộc thiểu số năm 2024 được Bộ Dân tộc và Tôn giáo dẫn tại tọa đàm, trong gần 3,9 triệu hộ DTTS có hơn 2,77 triệu hộ sản xuất nông, lâm, thủy sản. Điều đó cho thấy không gian để tri thức bản địa tạo thêm giá trị kinh tế không chỉ nằm ở nghề thủ công hay du lịch, mà còn ở những sinh kế đang gắn trực tiếp với hàng triệu hộ đồng bào.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Huệ, “có văn hóa nhưng chưa có sản phẩm; có sản phẩm nhưng chưa có thị trường; có thị trường nhưng cộng đồng chưa hưởng lợi tương xứng.”

Khoảng cách cuối cùng này liên quan trực tiếp đến vị trí của người dân trong chuỗi giá trị. Khi cộng đồng tham gia được nhiều hơn vào các khâu tạo giá trị, từ sản xuất, chế biến đến xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường, phần giá trị giữ lại tại địa phương cũng có điều kiện tăng lên.

Hiệu quả của chính sách, vì thế, cần được đo bằng những chuyển biến cụ thể sau hỗ trợ: sản phẩm có nâng được giá trị, mở rộng và duy trì đầu ra; người dân có thêm việc làm, thu nhập và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hay không. Ở chiều ngược lại, sinh kế ổn định tạo thêm động lực để người dân tiếp tục duy trì nghề, giữ gìn kỹ năng và trao truyền kinh nghiệm sản xuất. Với thế hệ trẻ, một nghề truyền thống có khả năng tạo thu nhập và thích ứng với thị trường cũng có nhiều cơ hội được lựa chọn và tiếp nối hơn.

Theo cách đó, bảo tồn văn hóa và phát triển thị trường không phải hai mục tiêu tách rời. Nghị quyết 80 tạo nền tảng để các giá trị văn hóa được phát huy như một nguồn lực cho phát triển; còn các chính sách hỗ trợ sản xuất, xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường góp phần đưa nguồn lực ấy vào sản phẩm và tạo ra giá trị kinh tế.

Với sản phẩm vùng đồng bào DTTS&MN, một đầu ra ổn định vì thế không chỉ có ý nghĩa về tiêu thụ hàng hóa. Quan trọng hơn, thị trường có thể tạo thêm việc làm, thu nhập và nguồn lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ những tri thức đã làm nên giá trị riêng của sản phẩm.